Tarım Arazisinde İzinsiz Yapı Cezası Nedir? Amaç Dışı Kullanım İzni ve Dava Yolu (5403)
- Mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ve sulu tarım arazileri tarımsal üretim amacı dışında kullanılamaz.
- Bu arazilere ancak alternatif alan bulunmaması ve Toprak Koruma Kurulunun uygun görmesi şartıyla, Kanunda sayılan yatırımlar için izin verilebilir.
- Sayılan hâller arasında savunma, afet sonrası geçici yerleşim, petrol ve doğalgaz, kamu yararı kararı alınmış madencilik, Bakanlıklarca kamu yararı kararı alınmış plan ve yatırımlar, yol yatırımları, yenilenebilir enerji ve jeotermal sera bulunur.
- Bu dört sınıf dışında kalan tarım arazileri toprak koruma projesine uyulması kaydıyla valilikçe tarım dışı kullanıma tahsis edilebilir.
- Danıştay’a göre EPDK’nın kamulaştırma için verdiği kamu yararı kararı, 5403 sayılı Kanun’un aradığı Bakanlık kamu yararı kararının yerine geçmez.
- Termik santral, yenilenebilir enerji yatırımlarına ilişkin bent kapsamında değerlendirilemez.
- Mutlak tarım arazisine millet bahçesi yapılmasına ilişkin izin; alternatif alan yokluğu, Bakanlık kamu yararı kararı, toprak koruma projesi ve tarımsal bütünlüğün bozulmaması gerekçeleriyle Danıştay’da hukuka uygun bulunmuştur.
- İzinsiz başlanan veya izne aykırı kullanımda valilik işi durdurur, arazi sahibine veya araziyi bozana metrekare başına idari para cezası verilir; büyük ova koruma alanlarında ceza iki katıdır.
- Cezanın tebliğinden itibaren bir ay içinde başvurulup gerekli izin alınırsa işin tamamlanmasına veya kullanıma izin verilebilir.
- Başvurmayan ya da izni uygun görülmeyene yapıları yıkıp araziyi tarıma uygun hâle getirmesi için iki ay süre verilir; yerine getirilmezse ceza üç katına çıkar.
- Danıştay, arazinin eski hâle getirilmesini isteyen işlemi idari davaya konu edilebilecek icrai işlem saymıştır.
- İdari para cezasına karşı yol, Danıştay kararına göre Kabahatler Kanunu uyarınca sulh ceza hâkimliğine başvurudur.
- Yargıtay, Başsavcılığın imar barışı kapsamında alınan yapı kayıt belgesinin 5403 sayılı Kanun’a göre ceza verilmesine engel olmadığı yönündeki istemini yerinde bularak kararı kanun yararına bozmuştur.
- 2026 değişikliğiyle izinsiz yapı ve tesislere elektrik, su ve doğalgaz aboneliği verilmesi yasaklanmış, aykırı davranan idarelere ceza öngörülmüştür.
- İmar planlarında tarımsal niteliği korunacak alan olarak ayrılan veya kamu yararı kararıyla izin verilen yerler, yeniden izin alınmadan başka amaçla kullanılamaz ve planlanamaz.
Kısa cevap: Mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ve sulu tarım arazileri tarımsal üretim amacı dışında kullanılamaz; bu arazilere ancak alternatif alan bulunmaması ve Toprak Koruma Kurulunun uygun görmesi şartıyla, Kanunda sayılan yatırımlar için izin verilebilir. Bu dört sınıf dışında kalan tarım arazileri toprak koruma projesine uyulması kaydıyla valilikçe tarım dışı kullanıma tahsis edilebilir.
Bir tarlaya depo, bağ evi ya da prefabrik yapı koymak, araziden toprak almak veya hafriyat dökmek, bir hobi bahçesini çitle bölmek… Kırsal alanda sık görülen bu işlerin önemli bir kısmı, sahibinin farkında olmadan Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu’nun yasak alanına girer. Sonuç çoğu zaman aynıdır: jandarma veya il müdürlüğü tespit tutanağı düzenler, kaymakamlık metrekare üzerinden hesaplanmış yüksek bir idari para cezası verir ve iki ay içinde araziyi eski hâline getirme yükümlülüğü bildirilir.
Madalyonun öbür yüzünde ise tarım arazisini bir kamu yatırımı, enerji santrali veya park için kullanmak isteyen idareler ve yatırımcılar vardır. Onlar için soru, amaç dışı kullanım izninin hangi şartlarla verilebileceğidir. Aşağıda her iki tarafın uyuşmazlıkları için 5403 sayılı Kanun’un güncel çerçevesi ile Danıştay ve Yargıtay’ın 2021–2025 yıllarındaki kararları kararların kendi ifadeleriyle ele alınmaktadır.
Kanunî dayanak
| Konu | Dayanak | Uygulamadaki sonuç |
|---|---|---|
| Korunan dört arazi sınıfı | 5403 m.13/1 | Mutlak, özel ürün, dikili ve sulu tarım arazilerinde kural olarak amaç dışı kullanım yasağı |
| İstisnai izin | 5403 m.13/1-a ila g | Alternatif alan yokluğu, Kurulun uygun görüşü ve sayılan yatırım türü birlikte aranır |
| Kamu yararı kararı | 5403 m.13/1-d; Danıştay içtihadı | Bakanlıkça alınmalı; EPDK kamulaştırma kararı yerine geçmez |
| Diğer tarım arazileri | 5403 m.13/2 | Toprak koruma projesi kaydıyla valilikçe tarım dışı kullanıma tahsis |
| Tarımsal amaçlı yapılar | 5403 m.13 ve m.21/1 | Projesine uygun olarak valilik izniyle yapılabilir |
| İzinsiz kullanım cezası | 5403 m.21/2-a | İşin durdurulması, metrekare başına ceza, büyük ovada iki kat |
| Sonradan izin | 5403 m.21/2-a | Ceza tebliğinden itibaren bir ay içinde başvuru ve izin |
| Eski hâle getirme | 5403 m.21/2-a | İki ay süre; yerine getirilmezse cezanın üç katı ve yıkım |
| Cezaya ve diğer işlemlere itiraz | 5326 m.27; 2577 m.2 | Para cezasına sulh ceza hâkimliği; eski hâle getirme ve izin işlemlerine idare mahkemesi |
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Taşınmazın tapu kaydındaki niteliğine değil, toprak yapısına göre hangi arazi sınıfında olduğunu il müdürlüğünden veya arazi etüt raporundan öğrenin.
- Arazide yapı, dolgu, kazı veya toprak alımı gibi bir iş yapmadan önce tarımsal amaçlı yapı izni ya da tarım dışı kullanım izni gerekip gerekmediğini valilikten sorun.
- Tespit tutanağı düzenlendiyse tutanaktaki metrekare ölçümünü, arazinin sınıfını ve fiili kimin gerçekleştirdiğini dikkatle inceleyin.
- İdari para cezası kararının tebliğ tarihini not edin ve Kabahatler Kanunu uyarınca on beş gün içinde sulh ceza hâkimliğine başvurun.
- Aynı tebligattaki eski hâle getirme veya faaliyet durdurma işlemine karşı altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açmayı ayrıca değerlendirin.
- Cezanın tebliğinden itibaren bir ay içinde 13. veya 14. maddeye göre izin başvurusu yapabileceğinizi unutmayın; izin alınırsa işin tamamlanmasına veya kullanıma izin verilebilir.
- İzin başvurusu yapmayacaksanız veya reddedilirse, iki aylık süre içinde yapıları kaldırıp araziyi tarıma uygun hâle getirerek üç kat ceza riskini önleyin.
- Arazi büyük ova koruma alanında ise cezanın iki katı uygulanacağını hesaba katın.
- Yapı kayıt belgesi alınmış olsa bile 5403 sayılı Kanun kapsamındaki izin ihtiyacının ortadan kalkmadığını dikkate alın.
- Tarım arazisinde bir yatırım planlıyorsanız Bakanlıkça alınmış bir kamu yararı kararı ile alternatif alan analizini izin dosyasına mutlaka ekleyin.
- Başka bir kurumun, örneğin EPDK’nın kamulaştırma için verdiği kamu yararı kararını 5403 sayılı Kanun’daki kamu yararı kararı yerine kullanmayın.
- Verilen bir amaç dışı kullanım iznine karşı dava açacaksanız alternatif alan, tarımsal bütünlük ve toprak koruma projesine ilişkin somut itirazlarınızı bilirkişi incelemesiyle destekleyin.
Danıştay 10. Daire, 06.05.2024 T., 2020/3958 E., 2024/1791 K.
EPDK’nın kamulaştırma için aldığı kamu yararı kararı, tarım arazisinin amaç dışı kullanımı için gereken Bakanlık kamu yararı kararının yerine geçmez. Bartın Amasra’da 25,01 hektarlık tarım arazisinin termik santral ve yardımcı tesisleri için tarım dışı amaçla kullanılmasına izin verilmiş; alanın 3,04 hektarı dikili fındık arazisidir. İzin, EPDK’nın 6446 sayılı Kanun’un 19. maddesine göre verdiği kamulaştırmaya ilişkin kamu yararı kararına ve Bakanlık genel yazısına dayandırılmıştır. İdare mahkemesi etüt ve bilirkişi raporlarına dayanarak davayı reddetmiş, bölge idare mahkemesi istinaf başvurusunu reddetmiştir. Daire ise şu sonuca varmıştır: “5403 sayılı Kanun’un açık hükmünden de anlaşılacağı üzere, tarım dışı kullanım izni verilebilmesi için aranılan “kamu yararı kararı”nın Bakanlıklarca alınması gerekmektedir. Bu nedenle, Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu tarafından 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu’nun 19. maddesi gereğince alınan kamulaştırmaya esas kamu yararı kararının, 5403 sayılı Kanun kapsamında tarım dışı kullanım izni verilebilmesi için aranan kamu yararı kararı yerine geçemeyeceği açıktır.” Aksi kabulün, Kamulaştırma Kanunu’na göre yetkili tüm mercilerin kararlarını yeterli saymak anlamına geleceği belirtilmiştir. Ayrıca yenilenebilir enerjiye ilişkin (f) bendi yönünden “dava konusu termik santral üretimi ve yardımcı tesisleri yatırımı bu kapsamda olmadığından” işlemin bu yönüyle de hukuka aykırı olduğu kabul edilmiştir. Bölge idare mahkemesi kararı bozulmuş; karar 06.05.2024 tarihinde kesin olarak ve oybirliğiyle verilmiştir.
Danıştay 10. Daire, 26.11.2025 T., 2025/2047 E., 2025/5559 K.
Mutlak tarım arazisinde millet bahçesi izni: alternatif alan yokluğu, Bakanlık kamu yararı kararı ve toprak koruma projesi varsa izin hukuka uygundur. Yalova merkezde, Hazineye ait ve Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsünce araştırma sahası olarak kullanılan 113.574 m²’lik I. sınıf sulu mutlak tarım arazisinin millet bahçesi yapılmak üzere tarım dışı kullanımına izin verilmiştir. İdare mahkemesi, taşınmazın mutlak tarım arazisi olduğunu, projenin kamu yararı yönünden zorunluluk taşımadığını ve arazinin fiilen tarımda kullanılmamasının niteliğini değiştirmeyeceğini belirterek işlemi iptal etmiş; bölge idare mahkemesi istinaf başvurusunu gerekçeli olarak reddetmiştir. Daire; arazideki genetik materyalin ana kampüse taşındığını, parselin dört yanının imarlı ve yerleşim alanıyla çevrili olduğunu, bu büyüklükte kamuya ait başka alan bulunmadığını, Bakanlık Oluru ile 13. maddenin (d) bendine göre kamu yararı kararı alındığını ve toprak koruma projesi hazırlatıldığını tespit etmiş; zeytincilik komisyonunun taşınmazın yüzde onuna kadar kullanımına izin verdiğini de dikkate alarak “bir tarım arazisinin tarım dışı amaçla kullanımına yönelik olarak 5403 sayılı Kanun’un 13. maddesinde öngörülen koşulların somut olayda gerçekleştiği” sonucuna varmıştır. Davalı idarenin temyiz istemi kabul edilerek bölge idare mahkemesi kararı bozulmuş; karar 26.11.2025 tarihinde kesin olarak ve oybirliğiyle verilmiştir.
Danıştay 10. Daire, 27.10.2025 T., 2025/3290 E., 2025/4877 K.
Araziyi iki ay içinde eski hâline getirme yükümlülüğü bildiren işlem icraidir ve idare mahkemesinde dava konusu edilebilir. Şanlıurfa Bozova’da başkasına ait parsellerde kazı yapılarak usulsüz toprak alındığı jandarma tutanağıyla tespit edilmiş; kaymakamlıkça davacıya 21. maddenin ikinci fıkrasının (a) bendi uyarınca 1.917.000 TL idari para cezası verilmiş, il müdürlüğü işlemiyle de cezanın ödenmesi ve arazinin iki ay içinde eski hâline getirilmesi istenmiştir. Davacı işlemin eski hâle getirmeye ilişkin kısmının iptalini istemiştir. İdare mahkemesi, işlemin koşula bağlı olduğunu ve henüz bir yaptırım uygulanmadığını belirterek davayı incelenmeksizin reddetmiş, bölge idare mahkemesi istinaf başvurusunu reddetmiştir. Daire ise “eski hale getirmeye ilişkin kararın, taşınmazın 5403 sayılı Kanun ile korunan tarım arazisi niteliğinde meydana gelen bozulmanın düzeltilmesine dair Kanundan kaynaklı bir yükümlülük mahiyetinde olduğu”, yerine getirilmezse cezanın artacağı ve masraflara ilgilinin katlanacağı yönünde müeyyide içerdiğini belirterek “dava konusu işlemin idari davaya konu edilebilecek kesin ve yürütülmesi zorunlu, icrai bir işlem olduğu” sonucuna varmıştır. Davacının temyiz istemi kabul edilerek bölge idare mahkemesi kararı bozulmuş; karar 27.10.2025 tarihinde kesin olarak ve oybirliğiyle verilmiştir.
Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 07.01.2025 T., 2024/2590 E., 2025/136 K.
İmar barışı kapsamında alınan yapı kayıt belgesi nedeniyle 5403 sayılı Kanun’a göre verilen cezanın kaldırılmasına ilişkin karar kanun yararına bozuldu. Eskişehir Odunpazarı’nda tarla vasıflı taşınmazın 140,11 m²’lik kısmında izinsiz yapı yapıldığı gerekçesiyle kabahatliye 9.284 TL idari para cezası verilmiştir. Sulh ceza hâkimliği, kabahatlinin yapı kayıt belgesi aldığını gözeterek başvuruyu kabul etmiş, bu karara yapılan itiraz reddedilmiştir. Adalet Bakanlığının istemi üzerine Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı kanun yararına bozma ihbarnamesi düzenlemiştir. İhbarnamede, İmar Kanunu kapsamındaki imar barışı düzenlemesinin 5403 sayılı Kanun’daki izinsiz tarım dışı kullanım yasağını etkilemeyeceği ve “3194 sayılı Kanun uyarınca alınan yapı kayıt belgesinin, 5403 sayılı Kanun uyarınca, idarî para cezası uygulanmasına engel teşkil etmediği” ileri sürülmüştür. Daire, kanun yararına bozma incelemesinin ihbarnamedeki istem ve gerekçeyle sınırlı olduğunu belirterek “Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı’nın ihbarnamesindeki talep yerinde görüldüğünden istemin kabulüne karar vermek gerekmiştir” demiştir. Sulh ceza hâkimliğinin itirazın reddine ilişkin kararı 07.01.2025 tarihinde oybirliğiyle kanun yararına bozulmuş; bozma, CMK m.309/4-c uyarınca aleyhe tesir etmemek ve yeniden yargılamayı gerektirmemek üzere verilmiştir. Aktarılan hukuki değerlendirme Başsavcılığın ihbarnamesine aittir; Daire bu istemi yerinde bulmuştur.
İzin ekseninde Danıştay 10. Dairesi, 13. maddedeki şartları sıkı bir şekilde denetlemektedir. Amasra kararında mesele kamu yararının varlığı değil, kamu yararı kararını kimin aldığıdır. Kanun “Bakanlıklarca” alınmış karardan söz ettiği için, kamulaştırma bakımından yetkili olan EPDK’nın kararı yeterli görülmemiştir. Danıştay kararında aynı yönde, mülga Tüzükte kamu yararı kararının “açıkça yetki verilen birimler” tarafından da alınabileceğini öngören ibarenin daha önce iptal edildiği de hatırlatılmıştır. Bent seçimi de önemlidir: yenilenebilir enerji yatırımlarına ilişkin (f) bendi, termik santral gibi fosil yakıtlı yatırımlara uygulanamaz. Kamulaştırma sürecine ilişkin genel çerçeve için kamulaştırma nedir yazımıza bakılabilir.
Yalova kararı ise şartlar gerçekleştiğinde mutlak tarım arazisinde bile iznin hukuka uygun bulunabileceğini gösterir. İlk derece mahkemesi ve bölge idare mahkemesi arazinin I. sınıf niteliğini ve tarımsal araştırma değerini öne çıkarmış; Danıştay ise Kanun’daki şartların somut olarak karşılanıp karşılanmadığına bakmıştır. Belirleyici olan; alternatif alan analizinin somut olması, kamu yararı kararının yetkili Bakanlıkça alınması, toprak koruma projesinin hazırlanması ve parselin yerleşimle çevrili olması nedeniyle tarımsal bütünlüğün bulunmamasıdır. Aynı parsel zeytinlik vasfında olduğundan zeytincilik komisyonunun ayrı kararı da gözetilmiştir; zeytinlik alanlarına özgü sınırlar için zeytinlik alanlarda yapılaşma yasağı yazımızı inceleyebilirsiniz.
Yaptırım ekseninde ilk dikkat edilmesi gereken husus görevli yargı yeridir. Danıştay 2. Dairesi 11/11/2021 tarihli ve E:2021/16058, K:2021/4142 sayılı kararında, 5403 sayılı Kanun’da idari para cezasına karşı özel bir kanun yolu bulunmadığını, bu nedenle Kabahatler Kanunu’nun 3. ve 27. maddeleri uyarınca uyuşmazlığın sulh ceza hâkimliğinde çözülmesi gerektiğini belirterek esasa girilmiş idare mahkemesi kararını bozmuş; bu yönde Uyuşmazlık Mahkemesinin 08/07/2019 tarihli ve E:2019/451, K:2019/411 sayılı kararına atıf yapmıştır. İtiraz usulü ve süreleri için Kabahatler Kanunu’nda idari para cezasına itiraz yazımıza bakılabilir.
Bozova kararı ise aynı tebligatın diğer yarısını, yani eski hâle getirme yükümlülüğünü idari yargının denetimine açmıştır. İlk derece ve bölge idare mahkemeleri bu yükümlülüğü “koşula bağlı” bir bildirim sayarak incelemeye almamış; Danıştay ise yükümlülüğün Kanun’dan doğduğunu, yerine getirilmemesinin üç kat ceza ve masraflara katlanma sonucunu doğurduğunu belirterek işlemi icrai kabul etmiştir. Bu karar, araziyi bozduğu iddia edilen kişinin taşınmazın maliki olmasa bile eski hâle getirme işlemine karşı dava açabildiğini de göstermektedir. Uygulamada ceza için sulh ceza hâkimliğine, eski hâle getirme için idare mahkemesine iki ayrı başvuru yapılması gerekebilir.
Eskişehir kararı imar barışı ile toprak koruma rejiminin birbirinden bağımsız olduğunu gösterir. Başsavcılığın ihbarnamesinde, 5403 sayılı Kanun’un tarım arazileri bakımından özel kanun olduğu, İmar Kanunu’nda da tarım arazilerinin 5403 sayılı Kanun’a göre izin alınmadan kullanılamayacağının belirtildiği ve yapı kayıt belgesinin bu izni ortadan kaldırmayacağı ileri sürülmüş; Yargıtay bu istemi yerinde bularak kararı bozmuştur. Kanun yararına bozma aleyhe tesir etmediği için somut olaydaki kabahatli yönünden sonuç değişmemiştir; ancak kararın gelecekteki uygulamaya etkisi açıktır. Yapı kayıt belgesinin diğer sonuçları için yapı kayıt belgesi iptali ve imar barışının sonuçları yazımıza bakılabilir.
Son olarak 2026 tarihli kanun değişikliği yaptırım ekseninde yeni bir boyut eklemiştir: izinsiz yapı ve tesislere elektrik, su ve doğalgaz aboneliği verilmesi yasaklanmış ve aboneliği tesis eden idarelere ağır para cezası öngörülmüştür. Bu, izinsiz yapının fiilen kullanılmasını önemli ölçüde zorlaştıracaktır. Tarım arazilerinin miras ve devir yoluyla bölünmesine ilişkin kurallar için tarım arazilerinde önalım hakkı ve bölünmezlik yazımız ayrıca yol gösterici olacaktır.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Neden sorun çıkarır | Doğrusu |
|---|---|---|
| Tapudaki “tarla” kaydına bakarak arazinin niteliğini belirlemek | Koruma rejimi arazinin toprak yapısına ve sınıfına göre uygulanır | Arazi sınıfını etüt raporu veya il müdürlüğü kayıtlarıyla doğrulayın |
| Küçük yapı veya dolgu için izin gerekmediğini düşünmek | Kanun izinsiz her türlü tarım dışı kullanıma metrekare üzerinden ceza öngörür | İşe başlamadan önce valilikten izin durumunu sorun |
| Para cezasına idare mahkemesinde dava açmak | Danıştay’a göre görevli yer sulh ceza hâkimliğidir; süre kaçabilir | Tebliğden itibaren on beş gün içinde sulh ceza hâkimliğine başvurun |
| Eski hâle getirme yükümlülüğünü dava etmemek | İki ay dolunca ceza üç katına çıkar ve yıkım yapılabilir | Bu işleme karşı altmış gün içinde idare mahkemesinde dava açın |
| Bir aylık izin başvuru süresini kaçırmak | Sonradan izin alınarak işin tamamlanması imkânı kaybedilir | Ceza tebliğinden itibaren bir ay içinde 13 veya 14. maddeye göre başvurun |
| Yapı kayıt belgesine güvenmek | Başsavcılık ve Yargıtay yapı kayıt belgesinin 5403 kapsamındaki cezaya engel olmadığı görüşündedir | Tarım dışı kullanım izni ihtiyacını ayrıca değerlendirin |
| Başka kurumun kamu yararı kararına dayanmak | Kanun Bakanlıklarca alınmış kamu yararı kararı arar | İlgili Bakanlıktan 5403 kapsamında ayrı kamu yararı kararı alın |
| Alternatif alan analizini genel ifadelerle geçmek | Alternatif alan yokluğu iznin temel şartıdır | Kamu ve özel mülkiyetteki alternatifleri büyüklük ve konum olarak somut gösterin |
| İzinsiz yapıya abonelik alınabileceğini düşünmek | 2026 değişikliğiyle izinsiz yapı ve tesislere elektrik, su ve doğalgaz aboneliği yasaklanmıştır | Yapı yapmadan önce gerekli izinleri tamamlayın |
Hangi tarım arazileri amaç dışı kullanılamaz?
5403 sayılı Kanun’un 13. maddesine göre mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ve sulu tarım arazileri tarımsal üretim amacı dışında kullanılamaz. Bunlar dışında kalan tarım arazileri ise toprak koruma projelerine uyulması kaydıyla valilikler tarafından tarım dışı kullanıma tahsis edilebilir.
Korunan tarım arazisine hangi durumlarda izin verilir?
Alternatif alan bulunmaması ve Toprak Koruma Kurulunun uygun görmesi şartıyla savunma ihtiyaçları, afet sonrası geçici yerleşim, petrol ve doğalgaz faaliyetleri, kamu yararı kararı alınmış madencilik, Bakanlıklarca kamu yararı kararı alınmış plan ve yatırımlar, yol yatırımları, EPDK talebiyle yenilenebilir enerji yatırımları ve jeotermal kaynaklı teknolojik seralar için Bakanlıkça izin verilebilir.
Tarlama depo veya bağ evi yapabilir miyim?
Tarımsal amaçlı yapılar için projesine uyulması şartıyla ihtiyaç duyulan miktarda her sınıf ve özellikteki tarım arazisi valilik izniyle kullanılabilir. İzin alınmadan yapılan veya izne aykırı kullanılan yapılar için 21. maddedeki yaptırımlar uygulanır. Yapının tarımsal amaçlı sayılıp sayılmayacağı projesine göre değerlendirilir.
İzinsiz kullanımda ne kadar ceza verilir?
21. maddeye göre arazi sahibine veya araziyi bozana bin Türk lirasından az olmamak üzere kullanılan veya zarar verilen alanın her metrekaresi için idari para cezası verilir. Kanun’un güncel metninde metrekare başına tutar iki bin beş yüz Türk lirasıdır; önceki metinde bu tutar daha düşüktü. Büyük ova koruma alanlarında ceza iki kat uygulanır. Fiil tarihindeki metin esas alınmalıdır.
Ceza aldıktan sonra izin alabilir miyim?
Evet. İdari para cezasının tebliğinden itibaren bir ay içinde başvurularak 13 veya 14. maddedeki izinlerin alınması şartıyla işin tamamlanmasına, iş bitmişse kullanımına izin verilebilir. Başvuru yapmayanlara veya izin talebi uygun görülmeyenlere yapıları yıkmaları ve araziyi tarıma uygun hâle getirmeleri için iki ay süre verilir.
İki ay içinde araziyi eski hâline getirmezsem ne olur?
Süre içinde yapıların yıkılmadığı ve arazinin tarımsal üretime uygun hâle getirilmediği tespit edilirse valilikçe faaliyet durdurulur ve idari para cezası üç katı olarak uygulanır. İzinsiz yapılar bir ay içinde belediye veya il özel idaresince yıkılır; yıkım ve temizleme masrafları sorumlulardan tahsil edilir.
İdari para cezasına nerede itiraz edilir?
Danıştay 2. Dairesinin 11/11/2021 tarihli kararına göre 5403 sayılı Kanun’da idari para cezasına karşı özel bir kanun yolu bulunmadığından, Kabahatler Kanunu’nun 27. maddesi uyarınca tebliğden itibaren on beş gün içinde sulh ceza hâkimliğine başvurulur. Kararda Uyuşmazlık Mahkemesinin de bu yönde istikrar kazanmış kararlarına atıf yapılmıştır.
Eski hâle getirme kararına dava açabilir miyim?
Evet. Danıştay 10. Dairesi 27/10/2025 tarihli kararında, arazinin iki ay içinde eski hâline getirilmesini isteyen işlemin Kanun’dan kaynaklanan bir yükümlülük getirdiğini ve yerine getirilmemesinin cezanın artması gibi sonuçlar doğurduğunu belirterek bu işlemi idari davaya konu edilebilecek icrai işlem saymıştır. Dava idare mahkemesinde, kural olarak altmış gün içinde açılır.
Arazinin sahibi değilim ama toprağı ben aldım, ceza bana mı verilir?
21. madde cezanın arazi sahibine veya araziyi bozana verileceğini öngörür. Danıştay 10. Dairesinin 2025 tarihli kararına konu olayda da başkasına ait parsellerden toprak aldığı tespit edilen kişiye ceza verilmiş ve eski hâle getirme yükümlülüğü bildirilmiştir. Bu kişi eski hâle getirme işlemine karşı dava açabilmiştir.
İmar barışından yapı kayıt belgesi aldım, yine de ceza verilir mi?
Yargıtay 7. Ceza Dairesi 07/01/2025 tarihli kararında, yapı kayıt belgesinin 5403 sayılı Kanun’a göre idari para cezası uygulanmasına engel olmadığını ileri süren Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının kanun yararına bozma istemini yerinde bularak, cezayı kaldıran sulh ceza hâkimliği kararını kanun yararına bozmuştur. Bozma o dosyadaki kişinin aleyhine sonuç doğurmamıştır.
Enerji santrali için tarım arazisi kullanılabilir mi?
Yenilenebilir enerji yatırımları için 13. maddenin (f) bendi, EPDK’nın talebi üzerine izin imkânı tanır. Termik santral bu kapsamda değildir. Danıştay 10. Dairesi 06/05/2024 tarihli kararında, EPDK’nın kamulaştırma için aldığı kamu yararı kararının Bakanlıklarca alınması gereken kamu yararı kararının yerine geçmeyeceğini belirterek termik santral için verilen izni hukuka aykırı bulmuştur.
Mutlak tarım arazisine park veya millet bahçesi yapılabilir mi?
Danıştay 10. Dairesi 26/11/2025 tarihli kararında, yerleşim alanıyla çevrili, tarımsal bütünlüğü bulunmayan ve kamuya ait başka alternatifi olmayan mutlak tarım arazisinde millet bahçesi için Bakanlık kamu yararı kararı ve toprak koruma projesiyle verilen izni hukuka uygun bulmuştur. Sonuç her somut olayda alternatif alan ve diğer şartların gerçekleşmesine bağlıdır.
Arazi fiilen ekilmiyorsa yine korunur mu?
Kanun’un tanımına göre mutlak tarım arazisi, hâlihazır tarımsal üretimde kullanılan veya bu amaçla kullanıma elverişli olan arazileri kapsar. Yalova millet bahçesi davasında ilk derece mahkemesi de arazinin fiilen tarımda kullanılmamasının tarım vasfını ortadan kaldırmayacağını belirtmiştir. Danıştay kararı ise izin şartlarının gerçekleştiği gerekçesiyle ilk derece sonucunu değiştirmiştir.
İzinsiz yapıya elektrik veya su aboneliği alınabilir mi?
11/6/2026 tarihli 7584 sayılı Kanun’la 21. maddeye eklenen fıkraya göre bu Kanun uyarınca izin alınmadan yapılmış her türlü yapı ve tesise ilgili idareler, kurum ve kuruluşlarca elektrik, su ve doğalgaz bağlantısı ve aboneliği tesis edilmez. Aykırı davranan idarelere abone başına yüz bin Türk lirası idari para cezası verilir ve abonelik iptal edilmezse her ay için ayrıca ceza uygulanır.
Tarım arazisini hisseli satıp bölmek suç mudur?
21. maddeye göre tarım arazilerini tescili mümkün olmayan fiili hisseler oluşturarak bir özel hukuk tüzel kişisinin faaliyeti kapsamında üyelik veya ortaklık ilişkisiyle devretmek ya da bu işlere aracılık etmek suretiyle arazinin bütünlüğünün bozulmasına ve amacı dışında kullanılmasına sebebiyet verenlere bir yıldan üç yıla kadar hapis ve adli para cezası verilir. Arazinin bütünlüğü sağlanırsa kamu davası açılmaz veya düşer.
- 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu m.13 — Tarım arazilerinin amaç dışı kullanımı
- 5403 sayılı Kanun m.14 — Büyük ovaların korunması
- 5403 sayılı Kanun m.20 — Tarımsal amaçlı arazi kullanım plan ve projelerine aykırılık
- 5403 sayılı Kanun m.21 — Amaç dışı kullanım ve toprak koruma projelerine uyulmamasına ilişkin cezalar
- 5403 sayılı Kanun m.22 — İdari cezaları verecek merci
- 7255 sayılı Kanun m.21, m.24 ve m.25 — 2020 değişiklikleri
- 7584 sayılı Kanun m.25 — İzinsiz yapılara abonelik yasağı (2026)
- Anayasa Mahkemesinin 5/4/2023 tarihli ve E:2020/103, K:2023/68 sayılı kararı
- Tarım Arazilerinin Korunması, Kullanılması ve Planlanmasına Dair Yönetmelik (RG 9/12/2017, 30265)
- 5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.3 ve m.27 — Genel kanun niteliği ve başvuru yolu
- 3194 sayılı İmar Kanunu geçici m.16 — Yapı kayıt belgesi
- 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.2, m.7 ve m.14 — İptal davası, dava süresi ve icrai işlem
İlgili yazılarımız: İdari para cezasına itiraz · Yapı kayıt belgesi ve imar barışı · Mera tahsis amacının değiştirilmesi · Mirasa konu tarım arazileri · Belediye yıkım kararı
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayın koşullarına göre değerlendirme değişebilir ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.