Bonoda Ödememe Protestosu ve Başvurma Hakkı (TTK 714, 730)
- Kambiyo senetlerinde ödememenin, protesto denilen resmî bir belgeyle belirlenmesi zorunludur (TTK m. 714/1).
- Belirli günde ödenecek senetlerde ödememe protestosu, ödeme gününü izleyen iki iş günü içinde çekilmelidir (TTK m. 714/3).
- Bu hükümler TTK m. 778 yollamasıyla bonolar hakkında da uygulanır.
- Süre geçirilirse hamil, kabul eden hariç, cirantalara ve diğer borçlulara karşı haklarını kaybeder (TTK m. 730).
- Yargıtay’a göre protesto çekilmeksizin lehtar ve cirantalar takip edilemez.
- Buna karşılık bonoyu düzenleyen (keşideci), poliçeyi kabul eden gibi sorumludur (TTK m. 779/1).
- Bu nedenle keşideciye karşı takip için protestoya gerek yoktur.
- Protesto tarihi her senet için ayrı ayrı hesaplanır; bir senette süre kaçırılmışsa diğerleri etkilenmez.
- Üçüncü iş gününde çekilen protesto geçersizdir; müracaat hakkı düşer.
- İcra mahkemesi, alacaklının takip hakkını İİK m. 170/a-2 uyarınca resen araştırmak zorundadır.
- Bu nedenle protesto eksikliği, borçlu ileri sürmese bile gözetilir.
- Senede “protestosuz” veya “gidersiz” kaydı konularak protesto yükümlülüğü kaldırılabilir (TTK m. 722).
- Hamil ayrıca, protesto gününü izleyen dört iş günü içinde cirantasına ve düzenleyene ihbar etmelidir (TTK m. 723).
- İhbarın yapılmaması başvurma hakkını düşürmez; yalnızca tazminat sorumluluğu doğurur.
Vadesinde ödenmeyen bir bonoyla icra takibi başlatmak, çoğu zaman düşünüldüğü kadar basit değildir. Senedi düzenleyen kişi ödemediğinde alacaklının cirantalara ya da lehtara yönelmesi, ancak belirli bir usulün eksiksiz izlenmiş olmasına bağlıdır.
Bu usulün merkezinde ödememe protestosu vardır ve süresi son derece kısadır: ödeme gününü izleyen iki iş günü. Üçüncü gün çekilen bir protesto, alacaklının müracaat hakkını tamamen ortadan kaldırır. Aşağıda bu kuralı, keşideci bakımından geçerli istisnayı ve icra mahkemesinin resen denetimini Yargıtay kararlarıyla ele alıyoruz.
Kanunî dayanak
TTK m. 714 – Protesto: “(1) Kabul etmemenin veya ödememenin, kabul etmeme veya ödememe protestosu denilen resmî bir belge ile belirlenmesi zorunludur… (3) Belirli bir günde veya düzenlenme gününden ya da görüldükten belirli bir süre sonra ödenmesi şartını içeren bir poliçeden dolayı çekilecek ödememe protestosunun, ödeme gününü izleyen iki iş günü içinde çekilmesi zorunludur. Görüldüğünde ödenmesi şart olan bir poliçeden dolayı çekilecek ödememe protestosu, ikinci fıkrada kabul etmeme protestosu için gösterilen süreler içinde çekilir.”
TTK m. 730 – Sürelerin geçirilmesi: “(1) Hamil; a) Görüldüğünde veya görüldükten belirli bir süre sonra ödenmesi şart olan poliçeyi ibraz, b) Kabul etmeme veya ödememe protestosunu düzenleme, c) ‘Gidersiz iade olunacaktır’ kaydının bulunması hâlinde, poliçeyi ödeme amacıyla ibraz, için belirli süreleri geçirirse, kabul eden kişi hariç olmak üzere, cirantalara, düzenleyene ve diğer borçlulara karşı sahip olduğu hakları kaybeder.”
TTK m. 722 – Protestodan muafiyet: “(1) Düzenleyen, ciranta veya aval veren kişi, senet üzerine ‘gidersiz’, ‘protestosuz’ kayıtlarını ya da bunlara eş anlamlı diğer herhangi bir ibareyi yazıp imzalayarak, hamili başvurma hakkını kullanmak için kabul etmeme veya ödememe protestosu düzenleme yükümünden kurtarabilir. (2) Bu kayıt, hamili, poliçeyi süresinde ibraz etmek ve gereken ihbarları yapmak yükümlülüklerinden kurtarmaz…”
TTK m. 779/1 – Düzenleyenin sorumluluğu: “Bir bonoyu düzenleyen kişi, tıpkı bir poliçeyi kabul eden gibi sorumludur.”
Kime karşı takip: protesto şart mı?
| Ölçüt | Keşideci (düzenleyen) | Lehtar ve cirantalar |
|---|---|---|
| Hukuki konum | Asıl borçlu; kabul eden gibi sorumlu | Müracaat borçlusu |
| Protesto şartı | Aranmaz | Zorunludur |
| Dayanak | TTK m. 779/1 | TTK m. 714 ve 730 |
| Süre | — | Ödeme gününü izleyen iki iş günü |
| Süre kaçırılırsa | Takip yapılabilir | Müracaat hakkı düşer |
| Protestosuz kaydı | İlgisiz | Protesto yükümlülüğünü kaldırır |
| İhbar zorunluluğu | Hamil ayrıca ihbar eder | Zincirleme ihbar yapılır |
| İhbarın yapılmaması | Hak düşmez | Hak düşmez; tazminat doğar |
| İcra mahkemesinin denetimi | Resen | Resen (İİK m. 170/a-2) |
Kritik nokta: Yargıtay 12. Hukuk Dairesinin yerleşik uygulamasına göre, bir bonoda hamilin lehtara ve cirantalara müracaat edebilmesi ödeme gününü izleyen iki iş günü içinde keşidecinin protesto edilmesine bağlıdır. Protesto keşideciye çekilir; ancak sonucu, keşideci dışındaki müracaat borçlularına karşı takip hakkını korumaktır. Protesto çekilmemişse ya da süresi geçtikten sonra çekilmişse, icra mahkemesi bu durumu borçlu ileri sürmese bile İİK m. 170/a-2 uyarınca resen gözetmek zorundadır.
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Takip edeceğiniz kişiyi belirleyin. Keşideciye karşı protesto gerekmez; lehtar ve cirantalar için zorunludur.
- Vade tarihini tespit edin. İki iş günlük süre ödeme gününden itibaren işler.
- Resmî tatil ve hafta sonunu hesaba katın. Vadesi tatile rastlayan senedin ödemesi ilk iş gününde istenebilir.
- Protestoyu notere hemen hazırlatın. Süre çok kısadır; ertelemeye tahammülü yoktur.
- Protestoyu keşideciye yöneltin. Müracaat hakkının korunması buna bağlıdır.
- Her senet için ayrı protesto çekin. Süre her senedin kendi vadesine göre hesaplanır.
- “Protestosuz” kaydı var mı, kontrol edin. Bu kayıt protesto yükümlülüğünü kaldırır.
- Kaydı kimin koyduğuna bakın. Düzenleyen koymuşsa herkes, ciranta koymuşsa yalnız o kişi bakımından geçerlidir.
- İhbar yükümlülüğünü yerine getirin. Protesto gününü izleyen dört iş günü içinde ihbar edilmelidir.
- Protesto evrakını takip dosyasına koyun. İcra mahkemesi belgeyi dosyada arar.
- Borçluysanız süreyi denetleyin. Üçüncü iş gününde çekilen protesto müracaat hakkını düşürür.
- Şikâyet yolunu kullanın. Protesto eksikliği İİK m. 170/a uyarınca takibin iptali sebebidir.
Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, E. 2016/7956, K. 2016/25746, 20.12.2016
İki iş günü kuralı ve her senedin ayrı değerlendirilmesi. Dört bonoya dayalı kambiyo takibinde birinci ciranta olan borçlu, keşideciye protesto çekilmediğini ileri sürerek takibin iptalini istemiş; icra mahkemesi şikâyeti tümden kabul etmiştir. Daire kuralı koymuştur: “6102 sayılı TTK.’nun 778. maddesi yollaması ile bonolar hakkında uygulanması gereken aynı Kanun’un 714. ve 730. maddeleri uyarınca, belirli bir günde veya düzenleme gününden ya da görüldükten belirli bir süre sonra ödenmesi şartını içeren bir bonoya dayanarak hamilin lehtara ve cirantalara müracaat edebilmesi, ödeme gününü takip eden iki iş günü içinde senet keşidecisinin protesto edilmesine bağlıdır. Alacaklı hamil, anılan madde koşullarında protesto keşide etmeksizin, lehtar ve cirantaları takip edemez.” Somut olayda iki bono için protesto belgesi bulunmadığı, birinin süresinden sonra (üçüncü iş gününde) protesto edildiği, birinin ise süresinde protesto edildiği saptanmıştır. Buna göre süresinde protesto edilen senet yönünden talebin reddi gerekirken takibin tümden iptal edilmesi isabetsiz bulunmuştur. Sonuç olarak karar 20.12.2016 tarihinde oybirliğiyle BOZULMUŞTUR.
Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, E. 2018/1730, K. 2018/2867, 21.03.2018
İcra mahkemesi takip hakkını resen araştırır. İki bonoya dayalı takipte ikinci ciranta olan borçlu, protesto evrakının bulunmadığını ileri sürmüş; icra mahkemesi istemi reddetmiştir. Daire, kuralı yineledikten sonra denetim yükümlülüğünü vurgulamıştır: “Alacaklı hamil, anılan madde koşullarında, senedi düzenleyene protesto keşide etmediği takdirde, ciranta olan borçluya karşı müracaat hakkını kaybeder. İİK’nun 170/a-2. maddesi gereğince, icra mahkemesince, alacaklının kambiyo hukuku mucibince takip hakkının bulunup bulunmadığı re’sen araştırılmak zorundadır.” Dosyada bir bononun süresinde, diğerinin üçüncü iş gününde protesto edildiği saptanmış; süresi geçen bono yönünden “mahkemece, bu husus re’sen gözetilerek… İİK.nun 170/a maddesi uyarınca itiraz eden borçlu (ciranta) yönünden takibin iptaline karar verilmesi gerekirken, yazılı gerekçe istemin tümden reddi isabetsizdir” denilmiştir. Sonuç olarak karar 21.03.2018 tarihinde oybirliğiyle BOZULMUŞTUR.
Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, E. 2019/6143, K. 2020/3903, 05.06.2020
Aynı kural lehtar bakımından da geçerlidir; iptal yalnızca protestosuz senetle sınırlıdır. Üç bonoya dayalı takipte lehtar olan borçlu, protesto çekilmediğini ileri sürmüş; ilk derece mahkemesi takibi tümden iptal etmiş, bölge adliye mahkemesi istinaf başvurusunu esastan reddetmiştir. Daire dosyayı senet senet incelemiştir: “Dosya kapsamında 31/03/2015, 30/04/2015, 31/05/2015 vade tarihli bonolar hakkında protesto evrakı olduğu fakat 31/05/2015 vade tarihli bononun süresinden sonra (dördüncü iş gününde) protesto edildiği, 31/03/2015, 30/04/2015 vade tarihli bonolar yönünden ise yasal süre olan iki iş günü içerisinde keşideciye ödememe protestosu çekildikten sonra takibe başlandığı görülmekle; alacaklı hamilin 31/05/2015 vade tarihli bono yönünden lehdara karşı müracaat hakkını kaybettiği anlaşılmaktadır.” Buna göre yalnızca o senet yönünden takibin iptali gerekirken tümden iptal kararı verilmesi isabetsiz bulunmuştur. Sonuç olarak bölge adliye mahkemesi kararı kaldırılmış ve ilk derece mahkemesi kararı 05.06.2020 tarihinde oybirliğiyle BOZULMUŞTUR.
Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, E. 2013/8673, K. 2013/17260, 06.05.2013
Keşideciye karşı takip için protesto gerekmez. Lehtar, bonoya dayanarak doğrudan keşideci hakkında takip başlatmış; icra mahkemesi protesto çekilmediği gerekçesiyle takibi iptal etmiştir. Daire, senedi düzenleyenin hukuki konumunu esas almıştır: “15/07/2012 vade tarihli bono dayanak yapılarak lehtar tarafından keşideci hakkında takibe geçildiği görülmektedir… keşideci protesto edilmediği takdirde hamil, kabul eden kimse hariç olmak üzere cirantalara karşı müracaat hakkını kaybeder. TTK.nun 691. maddesinde ise, bonoyu tanzim eden kimsenin tıpkı bir poliçeyi kabul eden gibi sorumlu olacağı açıklandığına göre, somut olayda keşidecinin takip edilebilmesi için protestoya gerek bulunmamaktadır.” Daire, borçlunun diğer itiraz ve şikâyetlerinin incelenmesi gerektiğini belirtmiştir. Sonuç olarak karar 06.05.2013 tarihinde oybirliğiyle BOZULMUŞTUR. (Karar, senedin düzenlenme tarihi itibarıyla mülga 6762 sayılı Kanun’a dayanmaktadır; aynı kural yürürlükteki TTK m. 730 ve 779’da yer alır.)
Bu dört karar, bono takiplerinde alacaklının en sık kaybettiği hakkın nasıl korunacağını adım adım gösteriyor.
Birinci halka protestonun işlevidir. TTK m. 714/1, ödememenin protesto denilen resmî bir belgeyle belirlenmesini zorunlu kılar. Protesto bir tebligat ya da ihtarname değil, noterlikçe düzenlenen resmî bir tespit belgesidir. İşlevi, senedin vadesinde ibraz edildiğini ve ödenmediğini müracaat borçlularına karşı kanıtlamaktır.
İkinci halka süredir ve son derece kısadır. Belirli bir günde ödenecek senetlerde ödememe protestosu, ödeme gününü izleyen iki iş günü içinde çekilmelidir. Kararlarda üçüncü ve dördüncü iş gününde çekilen protestolar geçersiz sayılmıştır. Bu nedenle vade günü geçen bir bonoda yapılacak ilk iş, aynı gün notere başvurmaktır.
Üçüncü halka yaptırımdır. TTK m. 730, süreleri geçiren hamilin kabul eden kişi hariç olmak üzere cirantalara, düzenleyene ve diğer borçlulara karşı haklarını kaybedeceğini söyler. Yargıtay bu sonucu, “protesto keşide etmeksizin lehtar ve cirantaları takip edemez” biçiminde formüle etmektedir.
Dördüncü halka istisnadır ve alacaklı için hayati bir çıkış yoludur. Bonoyu düzenleyen kişi, TTK m. 779/1 uyarınca tıpkı bir poliçeyi kabul eden gibi sorumludur; TTK m. 730 ise kabul edeni yaptırımın dışında bırakır. 06.05.2013 tarihli kararda bu bağlantı kurulmuş ve keşidecinin takip edilebilmesi için protestoya gerek bulunmadığı belirtilmiştir. Yani protesto süresi kaçırılmış olsa bile senedi düzenleyene karşı takip yapılabilir.
Beşinci halka protestonun muhatabıdır ve sık karıştırılır. Protesto, takip edilecek cirantaya değil, senedi düzenleyen keşideciye çekilir. Üç kararda da aynı ifade geçer: hamilin lehtara ve cirantalara müracaat edebilmesi, senet keşidecisinin protesto edilmesine bağlıdır. Cirantaya çekilen bir protesto, keşideciye çekilmemişse sonucu değiştirmez.
Altıncı halka senet bazında değerlendirmedir. 20.12.2016 ve 05.06.2020 tarihli kararlarda, aynı takipte yer alan bonolardan bir kısmı için süresinde protesto çekildiği, bir kısmı için çekilmediği saptanmış; her iki kararda da takibin tümden iptali isabetsiz bulunmuştur. Doğru sonuç, yalnızca protesto şartı yerine getirilmemiş senetler yönünden iptaldir.
Yedinci halka usulî denetimdir ve borçlu lehinedir. İİK m. 170/a-2 uyarınca icra mahkemesi, alacaklının kambiyo hukuku gereğince takip hakkının bulunup bulunmadığını resen araştırmak zorundadır. 21.03.2018 ve 05.06.2020 tarihli kararlarda bu husus açıkça vurgulanmıştır. Dolayısıyla protesto eksikliği, dilekçede ayrıca ileri sürülmese bile mahkemece gözetilir.
Sekizinci ve son halka protesto yükümlülüğünün kaldırılabilmesidir. TTK m. 722, düzenleyen, ciranta veya aval verenin senet üzerine “gidersiz” ya da “protestosuz” kaydını yazıp imzalayarak hamili protesto düzenleme yükümünden kurtarabileceğini öngörür. Bu kayıt düzenleyen tarafından konulmuşsa senetten dolayı borç altına girenlerin hepsi hakkında, ciranta veya aval veren tarafından konulmuşsa yalnız o kişi hakkında geçerlidir. Buna karşılık kayıt, hamili senedi süresinde ibraz etme ve TTK m. 723’teki ihbarları yapma yükümlülüğünden kurtarmaz; ihbarın yapılmaması başvurma hakkını düşürmemekle birlikte ihmalden doğan zarardan senet bedeliyle sınırlı sorumluluk doğurur.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Protestoyu cirantaya çekmek | Protesto senedi düzenleyen keşideciye çekilir |
| Süreyi gün olarak saymak | Süre iki iş günüdür; tatiller hesaba katılır |
| İhtarname ile yetinmek | Protesto noterlikçe düzenlenen resmî bir belgedir |
| Tek protestoyla bütün senetleri kapsamak | Süre her senedin kendi vadesine göre işler |
| Keşideciye de protesto zorunlu sanmak | Düzenleyen, kabul eden gibi sorumludur |
| Protestosuz kaydını gözden kaçırmak | Bu kayıt protesto yükümlülüğünü kaldırır |
| İhbar yükümlülüğünü atlamak | Dört iş günü içinde ihbar edilmelidir |
| Takibin tümden iptalini beklemek | İptal yalnızca protestosuz senetlerle sınırlıdır |
| Protesto itirazını dilekçeye yazmamak | Mahkeme resen araştırsa da açıkça ileri sürmek güvenlidir |
Ödememe protestosu nedir?
TTK m. 714/1 uyarınca ödememenin, ödememe protestosu denilen resmî bir belge ile belirlenmesidir. Protesto noterlikçe düzenlenir ve senedin vadesinde ödenmediğini kanıtlar.
Protesto süresi ne kadardır?
Belirli bir günde veya düzenlenme gününden ya da görüldükten belirli bir süre sonra ödenmesi şartını içeren senetlerde, ödeme gününü izleyen iki iş günü içinde çekilmesi zorunludur.
Bonolara da uygulanır mı?
Evet. TTK m. 778 yollamasıyla poliçelere ilişkin başvurma haklarına dair hükümler bonolar hakkında da geçerlidir.
Protesto çekilmezse ne olur?
TTK m. 730 uyarınca hamil, kabul eden kişi hariç olmak üzere cirantalara, düzenleyene ve diğer borçlulara karşı sahip olduğu hakları kaybeder. Yargıtay bunu, protesto çekilmeksizin lehtar ve cirantaların takip edilemeyeceği biçiminde ifade etmektedir.
Protesto kime çekilir?
Kararlarda belirtildiği üzere, hamilin lehtara ve cirantalara müracaat edebilmesi senet keşidecisinin protesto edilmesine bağlıdır. Yani protesto senedi düzenleyene yöneltilir.
Keşideciye karşı protesto gerekir mi?
Hayır. 12. Hukuk Dairesinin 06.05.2013 tarihli kararında, bonoyu düzenleyenin tıpkı bir poliçeyi kabul eden gibi sorumlu olduğu, bu nedenle keşidecinin takip edilebilmesi için protestoya gerek bulunmadığı belirtilmiştir.
Üçüncü iş gününde çekilen protesto geçerli midir?
Hayır. 20.12.2016 ve 21.03.2018 tarihli kararlarda üçüncü iş gününde, 05.06.2020 tarihli kararda ise dördüncü iş gününde çekilen protestolar süresinden sonra sayılmış ve müracaat hakkının kaybedildiği kabul edilmiştir.
Birden çok senet varsa nasıl hesaplanır?
Her senet için ayrı ayrı. Kararlarda aynı takipteki bonolardan bir kısmı için protesto süresinde, bir kısmı için süresinden sonra çekildiği saptanmış ve iptal yalnızca ikinci gruba özgülenmiştir.
İcra mahkemesi bu konuyu resen inceler mi?
Evet. Kararlarda İİK m. 170/a-2 uyarınca icra mahkemesinin, alacaklının kambiyo hukuku gereğince takip hakkının bulunup bulunmadığını resen araştırmak zorunda olduğu vurgulanmıştır.
Protesto zorunluluğu kaldırılabilir mi?
Evet. TTK m. 722 uyarınca düzenleyen, ciranta veya aval veren, senet üzerine “gidersiz” veya “protestosuz” kaydını yazıp imzalayarak hamili protesto düzenleme yükümünden kurtarabilir.
Bu kayıt herkesi bağlar mı?
Kayıt düzenleyen tarafından yazılmışsa senetten dolayı borç altına girenlerin hepsi hakkında geçerli olur; bir ciranta veya aval veren tarafından yazılmışsa hüküm yalnız ona uygulanır.
İhbar yükümlülüğü nedir?
TTK m. 723 uyarınca hamil, protesto gününü veya “gidersiz” kaydı varsa ibraz gününü izleyen dört iş günü içinde ödememe hâlini kendi cirantasına ve düzenleyene ihbar etmek zorundadır; her ciranta da iki iş günü içinde kendi cirantasına ihbar eder.
İhbar yapılmazsa hak düşer mi?
Hayır. TTK m. 723/7 uyarınca süresinde ihbarname göndermeyen kişi başvurma hakkını kaybetmez; ancak ihmalinden doğan zarardan senet bedeliyle sınırlı olarak sorumlu olur.
Vade tatile denk gelirse ne olur?
Kambiyo hukukunda vadesi tatil gününe rastlayan senedin ödenmesi ancak tatili izleyen ilk iş gününde istenebilir; protesto süresi de buna göre hesaplanır.
Protesto eksikliği nasıl ileri sürülür?
Kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla takipte icra mahkemesine yapılan başvuruda ileri sürülür; şartlar gerçekleşmişse İİK m. 170/a uyarınca takibin iptaline karar verilir.
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 713 – Başvurma hakkı
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 714 – Protesto ve süreleri
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 715-721 – Protestonun şekli ve düzenlenmesi
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 722 – Protestodan muafiyet kayıtları
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 723 – İhbar zorunluluğu
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 724 – Teselsül
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 730 – Sürelerin geçirilmesi ve hakların kaybı
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 749-751 – Zamanaşımı
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 778 – Bonolara uygulanacak hükümler
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 779 – Düzenleyenin sorumluluğu
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 167-170/a – Kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 168 – Ödeme emri ve süreler
Konuyla bağlantılı diğer yazılarımız: kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu, kambiyo takibine itiraz, kambiyo senedinde imza itirazı, bonoda aval ve kıymetli evrakın zayii ve iptali.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut uyuşmazlığa ilişkin hukuki görüş veya tavsiye niteliği taşımaz. Her dosyanın kendine özgü koşulları sonucu değiştirebilir.