Çevrenin Kasten Kirletilmesi Suçu (TCK m.181): Atık, Deşarj ve Sorumluluk
- TCK m.181/1, ilgili kanunlarla belirlenen teknik usullere aykırı olarak ve çevreye zarar verecek şekilde atık veya artıkları toprağa, suya ya da havaya kasten vermeyi altı aydan iki yıla kadar hapis cezasıyla yaptırıma bağlar.
- Suç bir tehlike suçudur. “Çevreye zarar verecek şekilde” ifadesi gerçekleşen somut bir zararı değil, zarar vermeye elverişliliği ve zarar ihtimalini anlatır.
- Zararın fiilen gerçekleşmesi ne suçun unsuru ne de cezalandırma şartıdır.
- Atık veya artıkların teknik usullere aykırı olarak bir defa alıcı ortama verilmesi suçun oluşması için yeterlidir.
- “Teknik usullere aykırılık”, Çevre Kanunu başta olmak üzere çerçeve kanunlara dayanılarak çıkarılan yönetmeliklerdeki arıtma, depolama, taşıma ve alıcı ortama verme yükümlülüklerine aykırılıktır.
- İçme ve kullanma sularına, arıtılmış olsa dahi her türlü atık ve artığın deşarjı yasaktır.
- İçme ve kullanma amacı dışındaki sulara deşarj ise atıksuyun arıtılmış olması koşuluna bağlıdır.
- Atıksuyun arıtılmış sayılabilmesi, Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ekindeki sektör tablolarında öngörülen limit deşarj değerlerine uygunluğa bağlıdır; aksi hâlde arıtılmış sayılmaz.
- Gemilerden sintine suyu, kirli balast, slaç, slop ve yağ gibi katı ve sıvı atıkların denize boşaltılması yasaktır.
- TCK m.181/3, atık veya artıkların kalıcı özellik göstermesini cezayı iki katına çıkaran nitelikli hâl olarak düzenler.
- TCK m.181/4, tedavisi zor hastalıklara, üreme yeteneğinin körelmesine ya da canlıların doğal özelliklerinin değişmesine yol açabilecek atıklar bakımından beş yıldan az olmamak üzere hapis öngörür.
- Aynı maddenin ikinci, üçüncü ve dördüncü fıkralarındaki fiillerden dolayı tüzel kişilere özgü güvenlik tedbirlerine de hükmolunur.
- TCK m.181/1 ile m.182/1 yayımdan iki yıl sonra, yani 12.10.2006’da; m.181’in diğer fıkraları ise 01.06.2005’te yürürlüğe girmiştir. Suç tarihi bu nedenle belirleyicidir.
- İşletmelerde sanığın hukuken ve fiilen taşıdığı sıfat ile sorumluluk alanı ayrıca belirlenmelidir; kirliliğin varlığı tek başına belirli bir çalışanı sorumlu kılmaz.
- Fiilin kast mı taksir mi olduğu tartışılmadan verilen beraat ve mahkûmiyet kararları, Yargıtay tarafından eksik kovuşturma sayılmaktadır.
Bir arıtma tesisinin deşarj noktasından alınan tek bir numune, bir işletme için idarî para cezasının çok ötesine geçen sonuçlar doğurabilir. Kimyasal oksijen ihtiyacı değerinin sınırı aşması, çevrenin kasten kirletilmesi suçundan açılan bir kamu davasının başlangıcı olabilir.
Yargıtay’ın bu alandaki kararları, iki ayrı teknik meseleyi birbirinden ayırmayı zorunlu kılar. Birincisi, alıcı ortama verilen maddenin mevzuattaki limit değerleri aşıp aşmadığıdır. İkincisi, işletme içinde bu fiilden kimin sorumlu olduğudur. İkinci soru cevaplanmadan verilen kararlar, düzenli biçimde bozulmaktadır.
Kanunî dayanak
“(1) İlgili kanunlarla belirlenen teknik usullere aykırı olarak ve çevreye zarar verecek şekilde, atık veya artıkları toprağa, suya veya havaya kasten veren kişi, altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. (2) Atık veya artıkları izinsiz olarak ülkeye sokan kişi, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. (3) Atık veya artıkların toprakta, suda veya havada kalıcı özellik göstermesi halinde, yukarıdaki fıkralara göre verilecek ceza iki katı kadar artırılır. (4) Bir ve ikinci fıkralarda tanımlanan fiillerin, insan veya hayvanlar açısından tedavisi zor hastalıkların ortaya çıkmasına, üreme yeteneğinin körelmesine, hayvanların veya bitkilerin doğal özelliklerini değiştirmeye neden olabilecek niteliklere sahip olan atık veya artıklarla ilgili olarak işlenmesi halinde, beş yıldan az olmamak üzere hapis cezasına ve bin güne kadar adlî para cezasına hükmolunur. (5) Bu maddenin iki, üç ve dördüncü fıkrasındaki fiillerden dolayı tüzel kişiler hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur.”
“(1) Çevreye zarar verecek şekilde, atık veya artıkların toprağa, suya veya havaya verilmesine taksirle neden olan kişi, adlî para cezası ile cezalandırılır. Bu atık veya artıkların, toprakta, suda veya havada kalıcı etki bırakması halinde, iki aydan bir yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. (2) İnsan veya hayvanlar açısından tedavisi zor hastalıkların ortaya çıkmasına, üreme yeteneğinin körelmesine, hayvanların veya bitkilerin doğal özelliklerini değiştirmeye neden olabilecek niteliklere sahip olan atık veya artıkların toprağa, suya veya havaya taksirle verilmesine neden olan kişi, bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.”
TCK m.344, çevre suçları bakımından kademeli bir yürürlük öngörmüştür. Ceza Genel Kurulunun 09.04.2025 tarihli kararında aktarıldığı üzere, bu hükme göre “TCK’nın 181. maddesinin birinci fıkrası hükmü TCK’nın Resmî Gazete’de yayımlandığı 12.10.2004 tarihinden iki yıl sonra yani 12.10.2006 tarihinde, uyuşmazlık konusu olaya ilişkin dördüncü fıkrası ise 01.06.2005 tarihinde yürürlük kazanmıştır.” Aynı kural m.182/1 için de geçerlidir. 765 sayılı mülga Türk Ceza Kanunu’nda ve özel kanunlarda bu nitelikte bir suç bulunmadığından, eski tarihli fiillerde suç tarihinin hangi fıkraya denk düştüğü doğrudan kanunîlik ilkesi meselesidir.
| Ölçüt | Kasten kirletme (m.181) | Taksirle kirletme (m.182) |
|---|---|---|
| Manevî unsur | Kast; atığı bilerek ve isteyerek verme | Taksir; dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık |
| Temel ceza | 6 ay – 2 yıl hapis | Adlî para cezası |
| Kalıcı etki hâli | Ceza iki katına çıkar (m.181/3) | 2 ay – 1 yıl hapis (m.182/1) |
| Ağır nitelikli atık | 5 yıldan az olmamak üzere hapis + adlî para (m.181/4) | 1-5 yıl hapis (m.182/2) |
| Ülkeye sokma | 1-3 yıl hapis (m.181/2) | Ayrıca düzenlenmemiştir |
| Tüzel kişi tedbirleri | m.181/2, 3 ve 4 bakımından uygulanır | Öngörülmemiştir |
| Suçun niteliği | Tehlike suçu; zarar aranmaz | Tehlike suçu; zarar aranmaz |
| Yürürlük | Birinci fıkra 12.10.2006, diğerleri 01.06.2005 | Birinci fıkra 12.10.2006, ikinci fıkra 01.06.2005 |
| Şikâyet | Aranmaz; resen soruşturulur | Aranmaz |
Dosyanın kaderini belirleyen belge, deşarj noktasından alınan numunenin analiz sonucudur. Ancak Yargıtay bu sonucu tek başına yeterli görmez: analiz değerlerinin, Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği’nin ekindeki tabloda o sektör ve tesis tipi için öngörülen limit deşarj değerleriyle birebir karşılaştırılması gerekir. Raporda bu karşılaştırma yapılmamışsa, rapor Yargıtay denetimine elverişli sayılmaz. Aynı şekilde işletmede sanığın hukuken ve fiilen hangi sıfatı taşıdığı ve sorumluluk alanının ne olduğu ayrıca saptanmalıdır.
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Numune alma ve teslim tutanağını inceleyin; numunenin nereden, ne zaman ve kimin huzurunda alındığını tespit edin.
- Analizi yapan kuruluşun yetkili ve akredite olup olmadığını denetleyin; analiz raporunda hangi parametrelerin ölçüldüğünü listeleyin.
- Ölçülen değerleri, işletmenin faaliyet gösterdiği sektör için Yönetmelik ekinde öngörülen limit deşarj değerleriyle tek tek karşılaştırın.
- Alıcı ortamın hangi kategoride olduğunu belirleyin: içme ve kullanma suyu mu, başka amaçlı su mu, deniz mi? Kategori, deşarjın hiç mümkün olup olmadığını değiştirir.
- Bilirkişi raporunun yönetmelik ve ekleriyle birebir ilişki kurup kurmadığını denetleyin; kurmuyorsa yeni heyetten rapor alınmasını talep edin.
- Heyetin niteliğine itiraz edin; Yargıtay bu dosyalarda üniversitelerin su ürünleri, çevre mühendisliği ve kimya mühendisliği bölümlerinden öğretim üyesi bilirkişileri işaret etmektedir.
- Ticaret sicil kayıtları ve ana sözleşmeyi getirterek işletmede kimin hukuken sorumlu olduğunu belgeleyin.
- Sanığın fiilen hangi görevi yürüttüğünü, talimat verme yetkisinin bulunup bulunmadığını tanık beyanlarıyla ortaya koyun.
- Hakkında suç duyurusunda bulunulan diğer kişiler varsa, dava açılıp açılmadığını araştırın ve hukukî-fiilî irtibat nedeniyle davaların birleştirilmesini isteyin.
- Fiilin kast mı taksir mi olduğunu ayrıca tartışın; bu ayrım yapılmadan kurulan hükümler eksik kovuşturma sayılmaktadır.
- Atığın niteliğini belirletin: kalıcı özellik gösteriyor mu, m.181/4’teki ağır sonuçlara yol açabilecek nitelikte mi? Bu tespit ceza aralığını kökten değiştirir.
- Suç tarihini ve hangi fıkranın uygulandığını karşılaştırın; fıkraların yürürlük tarihleri farklı olduğundan eski tarihli fiillerde kanunîlik itirazı gündeme gelebilir.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 09.04.2025 T., 2022/577 E., 2025/160 K.
Suç somut tehlike suçudur; yarattığı tehlike fiilin suç hâline getirilmesinden sonra da sürüyorsa unsurlar oluşur. Tuzla’da toprağa gömülü 640 varil ve 2.000 çuval atığın 2006 yılında ihbar üzerine bulunduğu, atıkların en son 25.03.2005’te toprağa verildiği, m.181/4’ün ise 01.06.2005’te yürürlüğe girdiği olayda Kurul, önce suçun niteliğini belirlemiştir: “Suçun oluşabilmesi için, teknik usullere aykırı olarak atık veya artıkların çevreye aktarılması dışında, bu eylemin çevreye zarar verici nitelikte olması da gereklidir. Zararın gerçekleşmesi, bu suçta unsur olmadığı gibi cezalandırma şartı da değildir. Bu bakımdan çevrenin kasten kirletilmesi suçu bir somut tehlike suçudur.” Ardından somut sonuca varmıştır: “çevre bakımından sanıkların neden oldukları somut tehlikenin, eylemlerinin suç olarak kabul edilmesinden sonra da devam ettiği ve sanıklara isnat edilen çevrenin kasten kirletilmesi suçunun unsurlarının oluştuğu kabul edilmelidir.” Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı itirazının REDDİNE, ilk müzakerede yeterli çoğunluk sağlanamadığından ikinci müzakerede oy çokluğuyla karar verilmiştir. Kurul Başkanı ve on bir üye karşı oy kullanmıştır; karşı oyda suçun “ani hareketli bir somut tehlike suçu” olduğu ve fiil tarihinde kanunda suç olarak tanımlanmadığı için beraat gerektiği savunulmuştur. Bu görüş Kurulun hükmü değil, azınlıkta kalan üyelerin görüşüdür.
Yargıtay 4. Ceza Dairesi, 17.10.2023 T., 2021/14969 E., 2023/22683 K.
“Çevreye zarar verecek şekilde” ifadesi zarar ihtimalini anlatır; kast-taksir ayrımı tartışılmadan beraat verilemez. Bir tankerden denize kirli balast deşarj edildiği iddiasıyla kaptan hakkında açılan davada, bilirkişi deşarjın anlık ve sınırlı olduğunu, denizin kendini yenileyebilmesi nedeniyle kalıcı etki doğmayacağını bildirmiş ve mahkeme beraat kararı vermişti. Daire, ölçütü şöyle koymuştur: “‘çevreye zarar verecek şekilde’ kavramı ise, ‘gerçekleşen somut bir zararı’ değil, ‘zarar vermeye elverişliliği, zarar ihtimalini’ anlatmaktadır. … Çevrenin kasten kirletilmesi, kanunda tehlike suçu olarak düzenlenmiştir. Zararın gerçekleşmesi, bu suçta unsur olmadığı gibi cezalandırma şartı da değildir.” Daire, dosyadaki delillere göre kirliliğe neden olunduğunun anlaşıldığını saptayarak, “sanığın yüklenen eylemden kast ya da taksir şeklindeki manevi unsurlardan hangisinden sorumlu olduğu tartışılarak, sonucuna göre hukuki durumunun belirlenmesi gerekirken, eksik kovuşturma ve yetersiz gerekçe ile yazılı şekilde sanığın beraatine karar verilmesi”ni hukuka aykırı bulmuştur. Hükmün oy birliğiyle BOZULMASINA karar verilmiştir.
Yargıtay 4. Ceza Dairesi, 30.05.2023 T., 2021/10694 E., 2023/19124 K.
Sorumluluk dağılımı belirlenmeden ve ilgili davalar birleştirilmeden hüküm kurulamaz. Zeytin ve zeytinyağı üretimi yapan bir şirketin arıtma tesisi çıkış sularının çaya deşarj edildiği, alınan numunede kimyasal oksijen ihtiyacı parametresinde deşarj sınır değerlerinin aşıldığı saptanmış; idarî işler müdürü olan sanık hakkında dava açılmıştı. Bilirkişi raporunda suçun oluştuğu, ancak sorumluların yönetim kurulu başkanı, genel müdür ile üretim ve planlama yöneticisi olduğu belirtilmiş, mahkeme sanığın beraatine ve diğerleri hakkında suç duyurusunda bulunulmasına karar vermişti. Daire, bu noktada durmayı yeterli görmemiştir: “hakkında suç duyurusunda bulunulan şahıslarla ilgili dava açılıp açılmadığının araştırılarak dava açılması halinde hukuki ve fiili irtibat nedeniyle davaların birleştirilmesi ve sonucuna göre sanığın hukuki durumunun belirlenmesi gerekmekte iken yazılı şekilde hüküm kurulması” hukuka aykırıdır. Hükmün oy birliğiyle BOZULMASINA karar verilmiştir.
Yargıtay 4. Ceza Dairesi, 18.01.2022 T., 2021/30705 E., 2022/2885 K.
Deşarj izni limit değerlere uygunluğa bağlıdır; bilirkişi raporu yönetmelik ekleriyle birebir ilişki kurmalıdır. Göcek koyunda denize arıtılmamış lağım suyu deşarj edildiği, alınan numunelerde askıda katı madde, biyokimyasal oksijen ihtiyacı ve kimyasal oksijen ihtiyacı değerlerinin sınırların çok üzerinde çıktığı olayda, vardiya amiri ile tesis sorumlusu yargılanmıştı. Daire, mevzuatın mantığını şöyle özetlemiştir: “içme ve kullanma sularına arıtılmış olsa dahi her türlü atık ve artığın deşarjı yasaklanmış, içme ve kullanma dışındaki sulara deşarj, arıtılmış olma koşuluna bağlanmış, atıksuyun arıtılmış olma ölçütü de, atıksuyun oluşum kaynağı dikkate alınarak Yönetmeliğin ekindeki sektörlere göre limit değerlerle ifade edilmiştir.” Daire ayrıca dosyanın “üniversitelerin su ürünleri, çevre mühendisliği, kimya mühendisliği bölümlerinde çalışan öğretim üyesi bilirkişilerden oluşacak heyete tevdi edilerek, atığın niteliği, alıcı ortamı kirlettiği ya da kirletme ihtimali taşıyıp taşımadığı yönünden … yönetmelikler ya da ekleriyle birebir ilişki kurulmak suretiyle Yargıtay denetimine imkân sağlayacak nitelikte bir rapor alınması”nı ve “sanıkların suça konu eylemin meydana geldiği işletmenin dahilindeki görev ve yetkileri açıkça tespit edilerek” hukukî durumlarının belirlenmesini zorunlu görmüştür. Hükümlerin oy birliğiyle BOZULMASINA karar verilmiştir.
Birinci halka, suçun niteliğidir ve dört kararın ortak zeminini oluşturur. Çevrenin kasten kirletilmesi bir tehlike suçudur; korunan değer, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkıdır. Bunun pratik sonucu, savunmanın en sık başvurduğu argümanın kural olarak sonuç vermemesidir: “kimse zarar görmedi” savunması, zarar suçun unsuru olmadığı için geçersizdir. 4. Dairenin 17.10.2023 tarihli kararı bunu açıkça formüle eder — aranan, zarar vermeye elverişlilik ve zarar ihtimalidir.
İkinci halka, tehlikenin zaman boyutudur ve Ceza Genel Kurulunun 09.04.2025 tarihli kararında tartışılmıştır. Çoğunluk, atıkların fiilin suç hâline getirilmesinden önce toprağa verilmiş olmasına rağmen yarattıkları somut tehlikenin sonrasında da sürdüğünü ve bu nedenle unsurların oluştuğunu kabul etmiştir. Kurul Başkanı ve on bir üyenin karşı oyu ise suçun ani hareketli olduğunu, dolayısıyla fiil tarihindeki kanuna bakılması gerektiğini savunmuştur. Bu ayrılık, eski tarihli çevre dosyalarında hâlâ canlı bir tartışma alanıdır ve karar oy çokluğuyla, üstelik ilk müzakerede yeterli çoğunluk sağlanamadığı için ikinci müzakerede alınmıştır.
Üçüncü halka, “teknik usullere aykırılık”ın nasıl belirleneceğidir. Bu, ceza normunun dışına çıkan bir göndermedir: Çevre Kanunu ve ona dayanan yönetmelikler devreye girer. 18.01.2022 tarihli karar bu yapıyı üç kademeye ayırır. İçme ve kullanma sularına, arıtılmış olsun ya da olmasın, hiçbir atık verilemez. Diğer sulara deşarj yalnızca arıtılmış atıksu için mümkündür. Arıtılmışlığın ölçüsü ise Yönetmelik ekindeki sektör tablolarındaki limit değerlerdir. Bu üç kademe kavranmadan ne iddianame ne savunma sağlıklı kurulabilir.
Dördüncü halka, bilirkişi raporunun niteliğidir ve uygulamada en verimli bozma sebebidir. Aynı karar, raporun yönetmelik ve ekleriyle birebir ilişki kurmasını, atığın niteliğini ve alıcı ortamı kirletme ihtimalini Yargıtay denetimine elverişli biçimde ortaya koymasını aramaktadır. Genel ifadelerle yazılmış, hangi limit değerin hangi ölçümle aşıldığını göstermeyen raporlar bu ölçütü karşılamaz.
Beşinci halka, heyetin bileşimidir. Yargıtay bu dosyalarda tek bilirkişiyle yetinilmesini uygun görmemekte, üniversitelerin su ürünleri, çevre mühendisliği ve kimya mühendisliği bölümlerinden öğretim üyelerinden oluşan bir heyete işaret etmektedir. Ceza Genel Kurulu kararının konu edindiği dosyada da benzer biçimde polimer kimya, farmakoloji, adlî kimya, biyomedikal mühendisliği, çevre mühendisliği ve toprak biyolojisi uzmanlarından oluşan bir heyetten rapor alınması istenmişti.
Altıncı halka, sorumluluğun kime ait olduğudur ve tüzel kişi bünyesinde işlenen fiillerde asıl tartışma buradadır. 30.05.2023 tarihli karar, idarî işler müdürünün sorumlu olmadığı yolundaki bilirkişi tespitini yeterli saymamış; hakkında suç duyurusunda bulunulan yöneticiler bakımından dava açılıp açılmadığının araştırılmasını ve açılmışsa davaların birleştirilmesini istemiştir. 18.01.2022 tarihli karar da sanıkların işletme içindeki görev ve yetkilerinin açıkça tespitini zorunlu görmüştür.
Yedinci halka, manevî unsurdur. İki ayrı karar, kast ile taksir arasındaki ayrımın tartışılmamasını başlı başına bir bozma sebebi saymıştır. Bu, savunma açısından da fırsattır: talimatla hareket eden bir vardiya amiri ya da sistemin arızasından haberi olmayan bir sorumlu bakımından fiil, m.181 yerine m.182 kapsamına girebilir ve ceza aralığı hapis cezasından adlî para cezasına iner.
Sekizinci halka, savunmanın kurulma sırasıdır. Bu dört karar birlikte okunduğunda izlenmesi gereken zincir bellidir: önce numune ve analiz sürecinin usulüne uygunluğu, sonra ölçülen değerlerin ilgili sektör tablosuyla karşılaştırılması, ardından raporun denetime elverişliliği, sonra işletme içindeki sorumluluk dağılımı ve nihayet kast-taksir ayrımı. Zarar doğmadığına dayanan savunma, bu zincirin hiçbir halkasında sonuç vermemektedir. Konuyla bağlantılı olarak imar kirliliğine neden olma, ÇED kararı ve iptal davası ile idarî para cezasına itiraz yazılarımıza bakılabilir.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Sonucu | Doğrusu |
|---|---|---|
| “Somut bir zarar doğmadı” savunmasına dayanmak | Suç tehlike suçu olduğu için savunma karşılık bulmaz | Tartışmayı limit değerlerin aşılıp aşılmadığı üzerine kurmak |
| Analiz sonucunu sektör tablosuyla karşılaştırmadan kabul etmek | Aşımın gerçekten var olup olmadığı hiç denetlenmez | Ölçülen her parametreyi ilgili sektörün limit değeriyle yan yana koymak |
| Genel ifadelerle yazılmış bilirkişi raporuna itiraz etmemek | Denetime elverişsiz rapor hükme esas alınır | Raporun yönetmelik ekleriyle birebir ilişki kurmasını talep etmek |
| Tek bilirkişiyle yetinmek | Yargıtay’ın aradığı uzmanlık bileşimi sağlanmaz | Su ürünleri, çevre ve kimya mühendisliği öğretim üyelerinden heyet istemek |
| Alıcı ortamın kategorisini araştırmamak | İçme suyuna deşarjın mutlak yasak olduğu gözden kaçar | Ortamın içme-kullanma suyu mu, başka su mu, deniz mi olduğunu belirlemek |
| İşletmede sorumluluk dağılımını belgelemeden savunma yapmak | Fiilen yetkisiz bir çalışan sorumlu tutulabilir | Ana sözleşme, sicil kaydı ve tanık beyanlarıyla görev-yetki tespiti yaptırmak |
| Diğer sorumlular hakkındaki dosyaları takip etmemek | Davaların birleştirilmesi talebi ileri sürülmez | Suç duyurusu yapılan kişiler için dava açılıp açılmadığını araştırmak |
| Kast-taksir ayrımını hiç tartışmamak | Adlî para cezasıyla sonuçlanabilecek dosya hapis cezasıyla biter | Fiilin m.182 kapsamına girip girmediğini ayrıca ileri sürmek |
| Suç tarihi ile fıkraların yürürlük tarihini karşılaştırmamak | Kanunîlik ilkesine dayalı güçlü bir itiraz kaçırılır | Hangi fıkranın uygulandığını ve o fıkranın ne zaman yürürlüğe girdiğini denetlemek |
Çevrenin kasten kirletilmesi suçunun cezası nedir?
TCK m.181/1’e göre temel ceza altı aydan iki yıla kadar hapistir. Atık veya artıkların kalıcı özellik göstermesi hâlinde ceza iki katına çıkar. Atıkların tedavisi zor hastalıklara, üreme yeteneğinin körelmesine ya da canlıların doğal özelliklerinin değişmesine yol açabilecek nitelikte olması hâlinde ise beş yıldan az olmamak üzere hapis ve bin güne kadar adlî para cezasına hükmolunur.
Kirliliğin zarar doğurmuş olması şart mıdır?
Hayır. Yargıtay, “çevreye zarar verecek şekilde” ifadesinin gerçekleşen somut bir zararı değil, zarar vermeye elverişliliği ve zarar ihtimalini anlattığını istikrarlı biçimde belirtmektedir. Zararın gerçekleşmesi ne suçun unsuru ne de cezalandırma şartıdır; suç tehlike suçudur.
Suçun oluşması için kirletmenin süreklilik göstermesi gerekir mi?
Hayır. Yargıtay 4. Ceza Dairesi kararlarında, atık veya artıkların teknik usullere aykırı olarak bir defa alıcı ortama verilmesiyle suçun oluşacağı belirtilmektedir. Kirletmenin tekrarlanması ya da uzun süre devam etmesi aranmaz.
“Teknik usullere aykırılık” ne demektir?
Çevre Kanunu, Türkiye Atom Enerjisi Kurumu Kanunu, Biyogüvenlik Kanunu ve Maden Kanunu gibi çerçeve kanunlara dayanılarak çıkarılan yönetmeliklerde öngörülen arıtma, depolama, imha, taşıma, koruma, alıcı ortama verme ve uzaklaştırma yükümlülüklerine aykırı davranmaktır. Somut olayın özelliklerine göre hangi yönetmeliğin uygulanacağı belirlenir.
Arıtılmış atıksuyu dereye vermek suç oluşturur mu?
Atıksuyun gerçekten arıtılmış sayılıp sayılmadığına bağlıdır. Yargıtay, atıksuyun arıtılmış kabul edilebilmesi için Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği’nin ekindeki tabloda o sektör için öngörülen limit deşarj değerlerine uygun olması gerektiğini belirtmektedir. Limit değerler aşılmışsa atıksu arıtılmış sayılmaz ve deşarj koşulu gerçekleşmemiş olur.
İçme ve kullanma sularına deşarj mümkün müdür?
Hayır. Yargıtay 4. Ceza Dairesinin 18.01.2022 tarihli kararında aktarıldığı üzere, içme ve kullanma sularına arıtılmış olsa dahi her türlü atık ve artığın deşarjı yasaklanmıştır. Deşarj izni yalnızca içme ve kullanma amacı dışındaki sular bakımından ve arıtılmış olma koşuluyla söz konusudur.
Gemiden denize sintine veya balast basmak suç mudur?
Evet. Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği, gemilerden çöp, petrol ve petrol türevleri ile bunlarla bulaşık sintine suları, kirli balast suları, slaç, slop ve yağ benzeri katı ve sıvı atıkların boşaltılmasını yasaklamıştır. Yargıtay 4. Ceza Dairesi 17.10.2023 tarihli kararında bir tankerden denize kirli balast deşarjını çevre kirliliğine neden olma olarak değerlendirmiştir.
İşletmede kim sorumlu tutulur?
Kirliliğin varlığı tek başına belirli bir çalışanı sorumlu kılmaz. Yargıtay, sanığın işletme içindeki hukukî ve fiilî sıfatının ve sorumluluk alanının açıkça tespit edilmesini aramaktadır. Bu tespit ticaret sicil kayıtları, ana sözleşme, görev tanımları ve tanık beyanlarıyla yapılır.
Yöneticiler hakkında ayrı dava açılmışsa ne olur?
Yargıtay 4. Ceza Dairesi 30.05.2023 tarihli kararında, hakkında suç duyurusunda bulunulan kişilerle ilgili dava açılıp açılmadığının araştırılmasını, açılmışsa hukukî ve fiilî irtibat nedeniyle davaların birleştirilmesini ve sonucuna göre sanığın hukukî durumunun belirlenmesini zorunlu görmüştür.
Kast ile taksir arasındaki fark neden önemlidir?
Ceza türünü değiştirdiği için. Kasten kirletme altı aydan iki yıla kadar hapis cezasını gerektirirken, taksirle kirletmenin temel cezası adlî para cezasıdır. Yargıtay, bu ayrımın tartışılmadan hüküm kurulmasını eksik kovuşturma ve yetersiz gerekçe sayarak bozma sebebi yapmaktadır.
Tüzel kişiler hakkında yaptırım uygulanır mı?
TCK m.181/5’e göre, maddenin ikinci, üçüncü ve dördüncü fıkralarındaki fiillerden dolayı tüzel kişiler hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur. Birinci fıkradaki temel fiil bakımından ise bu hüküm öngörülmemiştir.
Suç tarihinin önemi nedir?
TCK m.344 çevre suçları için kademeli bir yürürlük öngörmüştür: m.181/1 ile m.182/1 12.10.2006’da, m.181’in diğer fıkraları ise 01.06.2005’te yürürlüğe girmiştir. Bu tarihlerden önceki fiiller bakımından, 765 sayılı Kanun’da ve özel kanunlarda böyle bir suç bulunmadığından kanunîlik ilkesi tartışması doğar.
Bilirkişi raporunda neyin bulunması gerekir?
Yargıtay, raporun atığın niteliğini ve alıcı ortamı kirletip kirletmediğini ya da kirletme ihtimali taşıyıp taşımadığını, ilgili yönetmelikler ve ekleriyle birebir ilişki kurmak suretiyle ve Yargıtay denetimine imkân sağlayacak nitelikte ortaya koymasını aramaktadır. Bu karşılaştırmayı içermeyen raporlara itiraz edilmelidir.
Aynı fiil hem idarî para cezası hem ceza davası doğurur mu?
Çevreyi kirletme fiilleri mevzuatta farklı suç ve kabahat türleriyle yaptırıma bağlanmıştır. 2872 sayılı Çevre Kanunu idarî yaptırımlar öngörürken, TCK m.181 ve devamı maddeler ceza sorumluluğunu düzenler. Bu nedenle idarî para cezasının uygulanmış olması, ceza davasının açılmasına kendiliğinden engel oluşturmaz.
Çevre Kanunu’ndaki kusursuz sorumluluk ceza davasını etkiler mi?
Hayır. 2872 sayılı Kanun m.28, çevreyi kirletenlerin sebep oldukları zarardan kusur şartı aranmaksızın sorumlu olduğunu düzenler; bu bir tazminat sorumluluğudur. Ceza sorumluluğu ise kast ya da taksir aranarak belirlenir. İki rejim birbirinden bağımsızdır.
- 2709 sayılı Anayasa m.56 — sağlıklı ve dengeli çevrede yaşama hakkı
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.181 — çevrenin kasten kirletilmesi
- 5237 sayılı Kanun m.182 — çevrenin taksirle kirletilmesi
- 5237 sayılı Kanun m.183 — gürültüye neden olma
- 5237 sayılı Kanun m.184 — imar kirliliğine neden olma
- 5237 sayılı Kanun m.344 — çevre suçlarının kademeli yürürlüğü
- 2872 sayılı Çevre Kanunu m.2 — atık ve alıcı ortam tanımları
- 2872 sayılı Kanun m.3 — çevrenin korunmasına ilişkin ilkeler
- 2872 sayılı Kanun m.8 — kirletme yasağı
- 2872 sayılı Kanun m.20 — idarî yaptırımlar ve su kaynakları
- 2872 sayılı Kanun m.28 — kirletenin kusursuz sorumluluğu
- Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği m.3, 6, 23, 26 ve 31 — tanımlar, kirletici kaynaklar, denizlerde kirletme yasakları ve limit deşarj değerleri
Konuyla bağlantılı diğer yazılarımız: imar kirliliğine neden olma, ÇED kararı ve iptal davası, idarî para cezasına itiraz, komşuluk hukukunda gürültü ve taşmalar ve bilirkişi raporuna itiraz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukukî görüş niteliği taşımaz. Çevre suçu dosyaları, alıcı ortamın niteliğine, uygulanacak yönetmeliğe ve numune analiz sonuçlarına göre tamamen farklı sonuçlar doğurur. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız gerekir.