Velayetin Değiştirilmesi Davası
Kısa cevap: Velayet, boşanma kararıyla bir ebeveyne verildikten sonra da değiştirilebilir. Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, resen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır (TMK m.183). Velayet kendisine bırakılan ana veya baba kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse de çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir (m.324/3). Dava aile mahkemesinde açılır; tek ölçüt çocuğun üstün yararıdır.
Velayet ve Velayetin Değiştirilmesi
Ergin olmayan çocuk, ana ve babasının velayeti altındadır; hâkim vasi atanmasına gerek görmedikçe kısıtlanan ergin çocuklar da ana ve babanın velayeti altında kalır (TMK m.335). Velayet çocuğun bakım ve eğitimi konusunda onun menfaatini gözeterek karar alma ve uygulama yetkisini kapsar (m.339). Boşanmada velayet çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir (m.336); ancak bu düzenleme kesin hüküm niteliği taşımaz, koşullar değişirse yeniden değerlendirilebilir. Velayetin kimde olacağı ve ortak velayet için velayet nedir yazısına bakabilirsiniz.
Hangi Durumlarda Velayet Değiştirilebilir?
| Durum | Hukuki dayanak ve değerlendirme |
|---|---|
| Velayet sahibinin yeniden evlenmesi | Tek başına velayetin kaldırılmasını gerektirmez; çocuğun menfaati gerektirdiğinde velayet sahibi değiştirilebilir (TMK m.349) |
| Velayet sahibinin başka bir yere gitmesi | Yeni olgu olarak değerlendirilir; hâkim gerekli önlemleri alır (TMK m.183). Taşınmanın çocuğa etkisi somut olarak gösterilmelidir |
| Velayet sahibinin ölümü | Velayet kendiliğinden diğer ebeveyne geçmez; hâkim TMK m.183 uyarınca önlem alır. Evlilik dışı doğan çocuklarda ana ölmüşse hâkim çocuğun menfaatine göre vasi atar veya velayeti babaya verir (m.337) |
| Kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi | Çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir; bu husus kişisel ilişki kararında taraflara ihtar edilir (TMK m.182/2, 324/3) |
| Bakım ve ilgi eksikliği, ihmal | Velayet görevinin gereği gibi yerine getirilmemesi veya çocuğa yeterli ilginin gösterilmemesi; ağır hâllerde diğer önlemlerden sonuç alınamıyorsa velayetin kaldırılması gündeme gelir (TMK m.346, 348) |
| Çocuğun fiilen diğer ebeveyn yanında yaşaması ve çocuğun isteği | Uzman raporu ve çocuğun görüşü birlikte değerlendirilir (aşağıdaki karar bloğunda 2013/14210) |
Bu liste örnek niteliğindedir; kanun sınırlı sayı öngörmez. Her olayda belirleyici olan, değişikliğin çocuğun yararına olup olmadığıdır. Velayet kaldırılması ayrı bir kurumdur: kaldırma, çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemlerden sonuç alınamadığında veya bu önlemlerin yetersiz olacağı önceden anlaşıldığında, ana ve babanın velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi veya çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi ya da yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması hâlinde söz konusudur (TMK m.348). Ayrıntı için velayetin kaldırılması yazısına bakabilirsiniz.
Çocuğun Üstün Yararı Nasıl Değerlendirilir?
- Gelişim: Çocuğun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaki ve toplumsal gelişiminin sağlanması amacı gözetilir.
- Ana ve babanın yararı: Ana ve babanın yararları, ahlaki değer yargıları ve sosyal konumları çocuğun üstün yararını etkilemediği ölçüde göz önünde tutulur.
- Çocuğun görüşü: İdrak çağındaki çocuğun görüşü alınır; çocuğun üstün yararı gerektirdiği takdirde görüşünün aksine karar verilebilir.
- Uzman raporu: Psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacıdan oluşan heyetten rapor alınır (4787 sayılı Kanun m.5).
- Resen araştırma: Velayet kamu düzenine ilişkindir; yargılama sırasında meydana gelen gelişmeler de göz önünde tutulur.
Kanunda çocuğun dinlenmesi için bir yaş sınırı yoktur. Çocuğun idrak çağında olup olmadığı yaşına, olgunluğuna ve kendini ifade edebilmesine göre belirlenir. İdrak çağındaki çocuğun hâkim tarafından bizzat veya istinabe yoluyla, eğitim, kültür ve yaşam olanakları bakımından nerede yaşamak istediği konusunda bilgilendirilerek tercihinin sorulması gerekir; bunun yapılmaması Yargıtay tarafından bozma nedeni sayılmaktadır.
Dava Nerede ve Nasıl Açılır?
- Görev: Aile hukukundan doğan dava ve işlere aile mahkemesi bakar (4787 sayılı Kanun m.4); aile mahkemesi kurulamayan yerlerde Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi görevlidir (m.2).
- Yetki: Velayetin değiştirilmesi için kesin yetki kuralı bulunmadığı kabul edilmektedir; genel kural olarak davalının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (HMK m.6). Velayet altındaki çocuğun yerleşim yeri, ana ve babasının; ortak yerleşim yerleri yoksa çocuğun kendisine bırakıldığı ana veya babanın yerleşim yeridir (TMK m.21). Yargıtay 20. Hukuk Dairesi’nin yargı yeri belirleme kararlarında bu kurallar birlikte uygulanmıştır (örneğin 10.12.2018 tarihli, E.2018/5672, K.2018/8055 sayılı karar). Davalı süresinde yetki itirazında bulunmazsa mahkeme yetkisizlik kararı veremez.
- Süre: Kanun velayetin değiştirilmesi davası için bir açma süresi öngörmemiştir; koşullar değiştikçe dava açılabilir.
- Dilekçe: Tarafların ve çocuğun kimlik bilgileri, mevcut velayet düzenlemesini içeren ilamın künyesi ve kesinleşme tarihi, değişikliğe yol açan olgular, deliller ve talep (velayetin davacıya verilmesi, kişisel ilişki, iştirak nafakası, yargılama giderleri) yer almalıdır.
- Cevap ve kanun yolu: Cevap dilekçesi verme süresi, dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m.127); istinaf başvuru süresi ilamın tebliğinden itibaren iki haftadır (m.345).
Örnek dilekçe için velayetin değiştirilmesi dava dilekçesi örneği ve süreç için velayet davası nasıl açılır yazılarına bakabilirsiniz.
Deliller
- Önceki velayet kararı ve kesinleşme şerhi, nüfus kayıtları
- Okul devamsızlık ve rehberlik kayıtları, sağlık kayıtları
- Kişisel ilişkinin engellendiğine dair icra dosyası, teslim tutanakları, kolluk tutanakları, yazışmalar
- Tanık beyanları
- Mahkemece alınacak sosyal inceleme ve uzman heyeti raporu, çocuğun dinlenmesi
Dava Sürerken ve Karardan Sonra
- Geçici önlem: Çocuğun korunması için gerekli hâllerde ihtiyati tedbir istenebilir (HMK m.389); örneğin kişisel ilişkinin yargılama süresince genişletilmesi talep edilebilir.
- İştirak nafakası: Velayetin kullanılması kendisine verilmeyen eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m.182). Velayet değişirse bu yükümlülük de yeni düzene göre yeniden belirlenir; bu talebin dava dilekçesinde ayrıca yapılması gerekir.
- Kişisel ilişki: Velayeti kendisine verilmeyen ebeveynin çocukla kişisel ilişkisi hâkim tarafından yeniden düzenlenir (m.182). Ayrıntı için kişisel ilişki kurma ve görüşme günleri yazısına bakabilirsiniz.
Dava süresi mahkemenin iş yüküne, uzman incelemesine, delillerin toplanmasına ve kanun yolu başvurularına göre değiştiği için önceden kesin bir süre söylenemez.
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2016/25683, K.2017/1606, 16.02.2017 Temel ilke ve zorunlu inceleme. Daire; velayet düzenlemesinde göz önünde tutulması gereken temel ilkenin çocuğun “üstün yararı” olduğunu belirtir (BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme m.3; Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi m.1; TMK m.339/1, 343/1, 346/1; 5395 sayılı Kanun m.4/b). Üstün yarar belirlenirken çocuğun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaki ve toplumsal gelişiminin sağlanması gözetilir; “Ana ve babanın yararları; boşanmadaki kusurları, ahlaki değer yargıları, sosyal konumları gibi durumları, çocuğun üstün yararını etkilemediği ölçüde gözönünde tutulur.” Olayda idrak çağındaki çocuk bizzat dinlenmeden ve 4787 sayılı Kanun m.5 uyarınca psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacıdan oluşan heyete inceleme yaptırılmadan hüküm kurulduğundan karar bozulmuştur.
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2018/5593, K.2018/13599, 27.11.2018 Velayet kamu düzenindendir; resen araştırılır, çocuk dinlenmelidir. Daire; “Velayet kamu düzenine ilişkin olup, re’sen araştırma ilkesi geçerlidir. Bu nedenle yargılama sırasında meydana gelen gelişmelerin bile göz önünde tutulması gerekir.” der ve “Çocukların üstün yararı gerektirdiği takdirde görüşlerinin aksine karar verilmesi mümkündür.” sınırını koyar. Olayda baba, annenin ahlaka aykırı yaşam tarzı bulunduğunu ileri sürerek velayetin değiştirilmesini istemiş; ilk derece mahkemesi uzman raporuna dayanarak davayı reddetmişti. Dosyadaki iki sosyal inceleme raporu farklı sonuçlara varmıştı ve 2008 doğumlu çocuğun görüşüne başvurulmamıştı. Daire, çocuğun bizzat veya istinabe suretiyle, nerede yaşamak istediği konusunda bilgilendirilerek görüşünün kendisinden sorulmasını ve psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı uzmanlarından yeni bir sosyal inceleme raporu alınmasını isteyerek ret hükmünü bozmuştur.
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2013/14210, K.2014/186, 13.01.2014 Fiilî durum, uzman raporu ve çocuğun isteği birlikte değerlendirilir. Boşanma kararıyla velayeti anneye bırakılan 1999 doğumlu çocuk, annenin yeniden evlenmesi üzerine baba yanında kalmaya başlamıştı. Dosyadaki uzman raporu, çocuğun alıştığı ortamın değişmesinin uygun olmadığı ve kendi isteği de göz önüne alınarak velayetin babaya verilmesi gerektiği yönündeydi. Daire, “Bu nedenlerle davanın kabulü gerekirken reddi doğru olmayıp bozmayı gerektirmiştir.” diyerek ret hükmünü bozmuştur.
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2017/1421, K.2017/4313, 17.04.2017 “Çocuğun farazi düşüncesi” ölçütü. Anne, 2012’de kesinleşen boşanma kararıyla velayeti babaya bırakılan çocuğun velayetinin değiştirilmesini istemiş, mahkeme talebi reddetmişti. Daire; üstün yarar belirlenirken “çocuk yetişkin biri olmuş olsaydı, kendisini ilgilendiren bir olayda, kendi yararı için ne gibi bir karar verebilecekti ise, çocuk için karar verme makamındaki kişinin de aynı yönde vermesi gereken karar; yani çocuğun farazi düşüncesi esas alınacaktır” demiş; temyiz inceleme tarihi itibarıyla idrak çağındaki çocuğun görüşüne başvurulmadığından hükmü bozmuştur.
Sık Sorulan Sorular
Boşanma davası sürerken velayetin değiştirilmesi istenebilir mi?
Boşanma davası sürerken velayet o davada düzenlenir; mahkeme boşanma veya ayrılığa karar verirken ana ve babanın haklarını düzenler (TMK m.182). Boşanma kesinleştikten sonra koşullar değişirse velayetin değiştirilmesi için ayrı dava açılır (m.183).
Anlaşmalı boşanma protokolündeki velayet düzenlemesi değiştirilebilir mi?
Evet. Velayet kamu düzenine ilişkindir ve tarafların protokolü hâkimi bağlamaz; yeni olgular ortaya çıktığında velayet değiştirilebilir (TMK m.183).
Velayeti alan taraf çocuğu göstermiyorsa ne yapabilirim?
Kişisel ilişki kararı icra yoluyla uygulattırılabilir; çocuk teslimine ve kişisel ilişkiye dair kararların yerine getirilmesine ilişkin teslim emrine aykırı hareket edenler hakkında bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m.41/F uyarınca disiplin hapsi uygulanır. Ayrıca kişisel ilişkinin gereklerini yerine getirmeyen velayet sahibi için velayetin değiştirilmesi söz konusu olabilir (TMK m.324/3). Ayrıntı için kişisel ilişki kararının icrası ve çocuk teslimi ve icra yazılarına bakabilirsiniz.
Velayeti alan taraf çocuğa kötü davranıyorsa?
Çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düşerse ve ana ve baba duruma çare bulamaz veya buna güçleri yetmezse hâkim çocuğun korunması için uygun önlemleri alır (TMK m.346). Gerekirse mahkemeden tedbir istenebilir; diğer önlemlerden sonuç alınamazsa velayetin kaldırılması gündeme gelir (m.348).
Onsekiz yaşından büyük çocuğun velayeti değiştirilebilir mi?
Velayet ergin olmayan çocuk için söz konusudur; kısıtlanan ergin çocuklar da hâkim vasi atanmasına gerek görmedikçe ana ve babanın velayeti altında kalır (TMK m.335).
Avukat tutmak zorunlu mu?
Kanunda zorunlu bir vekil şartı yoktur; ancak dilekçenin içeriği, delillerin gösterilmesi ve çocuğun dinlenmesi gibi usul adımları nedeniyle hukuki destek alınması önerilir.
Kaynaklar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m.21, 182, 183, 324, 335-337, 339, 346 ve 348-349
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun, m.2, 4 ve 5
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m.6, 127, 345 ve 389
LegaPro Hukuk Bürosu ile iletişime geçebilirsiniz.