Velayetin Kaldırılması (TMK m.348): Şartlar, En Son Tedbir İlkesi, Usulüne Uygun Dava Şartı ve Yargıtay Kararları
- TMK m.348’e göre çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemlerden sonuç alınamaz ya da bu önlemlerin yetersiz olacağı önceden anlaşılırsa hâkim velayetin kaldırılmasına karar verir.
- İlk sebep; ana ve babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması veya benzeri sebeplerle velayet görevini gereği gibi yerine getirememesidir.
- İkinci sebep; ana ve babanın çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya ona karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklamasıdır.
- Velayet her iki ebeveynden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır.
- Kararda aksi belirtilmedikçe velayetin kaldırılması mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsar.
- 2. Hukuk Dairesine göre velayetin kaldırılması çocuk menfaatinin korunması bakımından alınabilecek en ağır ve en son tedbirdir.
- Bu nedenle önce velayetin değiştirilip diğer ebeveyne verilmesiyle yetinilip yetinilemeyeceği araştırılmalıdır.
- Hukuk Genel Kuruluna göre asıl olan velayettir; kanuni sebep olmadıkça velayet ana ve babadan alınamaz.
- Velayetin kaldırılması TMK m.346’daki koruma önlemlerinden biri değildir; ayrıca usulüne uygun açılmış bir dava gerekir.
- Velayet kamu düzenine ilişkin olduğundan resen araştırma ilkesi uygulanır; ancak hâkim olaya kendiliğinden el koyarak velayeti kaldıramaz.
- Velayetin kaldırılması davasından feragat edilmesi, davanın geri alınması veya tam ıslahla türünün değiştirilmesi mümkün değildir.
- Velayetin kaldırılmasına dayanak yapılan ihmalin, velayetin o ebeveyne ait olduğu dönemde gerçekleşmiş olması gerekir.
- Velayete sahip ebeveynin yeniden evlenmesi tek başına velayetin kaldırılmasını gerektirmez (TMK m.349).
- Velayet kaldırılsa bile ana ve babanın çocuğun bakım ve eğitim giderlerini karşılama yükümlülüğü devam eder (TMK m.350).
- Velayetin kaldırılmasını gerektiren sebep ortadan kalkarsa hâkim resen ya da ana veya babanın istemiyle velayeti geri verir (TMK m.351).
Velayet, anne ve babanın çocuğun kişiliği ve malları üzerindeki hak ve yükümlülüklerinin bütünüdür. Boşanma davalarında velayetin hangi ebeveyne verileceği tartışılırken, bazı durumlarda ebeveynin çocuğa bakamaması, ilgisizliği veya çocuğu tehlikeye atan davranışları nedeniyle velayetin tamamen kaldırılması gündeme gelir.
Velayetin kaldırılması, velayetin bir ebeveynden alınıp diğerine verilmesinden çok daha ağır sonuçlar doğurur. Uygulamada en sık tartışılan konular; kaldırma şartlarının gerçekleşip gerçekleşmediği, bu kararın hangi usulle verilebileceği, büyükanne ve büyükbabanın dava hakkı ve velayet değişikliğiyle yetinilip yetinilemeyeceğidir. Aşağıda TMK m.348 ve Yargıtay kararları ele alınmaktadır.
Kanunî dayanak
| Konu | Dayanak | Yargıtay yaklaşımı |
|---|---|---|
| Kaldırma sebepleri | TMK m.348/1 | Yetersizlik veya ağır ihmal |
| Önce diğer önlemler | TMK m.346-347; m.348 | Kaldırma en son tedbir |
| Velayetin değiştirilmesi ile ilişkisi | Y2HD 14.01.2026 | Önce değiştirme araştırılmalı |
| Asıl olanın velayet olması | YHGK 24.02.2016 | Kanuni sebep olmadan alınamaz |
| Dava açılmadan kaldırma | YHGK 14.07.2010 | Mümkün değil |
| Feragat ve tam ıslah | Y2HD 14.01.2026 | Kamu düzeni nedeniyle mümkün değil |
| İhmalin gerçekleştiği dönem | Y2HD 21.04.2015 | Velayetin davalıda olduğu dönem |
| Diğer çocuklara etkisi | TMK m.348/3; Y2HD 08.12.2014 | Aksi belirtilebilir |
| Sebebin ortadan kalkması | TMK m.351 | Velayet geri verilir |
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Çocuğun sağlığını, eğitimini ve güvenliğini tehlikeye atan olayları tarih sırasıyla yazın.
- Okul, hastane, sosyal hizmet ve kolluk kayıtlarını toplayın.
- Daha önce alınmış koruma önlemleri varsa bu kararları ve sonuçlarını dosyaya sunun.
- Diğer ebeveynin velayeti üstlenmeye uygun olup olmadığını değerlendirin; uygun ise velayetin değiştirilmesi talebini düşünün.
- Velayetin kaldırılmasını istiyorsanız aile mahkemesinde harcı yatırılmış, usulüne uygun bir dava açın.
- Kaldırma talebinizi TMK m.348’deki iki sebepten hangisine dayandırdığınızı açıkça belirtin.
- İhmal iddialarının velayetin davalı ebeveynde bulunduğu döneme ait olduğunu gösterin.
- Sosyal inceleme raporu, pedagog veya psikolog incelemesi yapılmasını talep edin.
- Çocuğun yaşı ve olgunluğu elverişliyse görüşünün alınmasını isteyin.
- Velayet her iki ebeveynden kaldırılırsa vasi olarak önerdiğiniz kişiyi ve uygunluğunu belirtin.
- Kaldırma kararının yalnız belirli çocuklar için mi, tüm çocuklar için mi istendiğini dilekçede açıkça yazın.
- Velayeti kaldırılan ebeveynseniz sebebin ortadan kalktığını gösteren değişiklikleri belgeleyerek TMK m.351’e göre velayetin geri verilmesini isteyin.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 14.01.2026 T., 2025/8689 E., 2026/261 K.
Velayetin kaldırılması çocuk menfaatinin korunması için alınabilecek en ağır ve en son tedbirdir; bu davadan feragat edilemez, dava tam ıslahla başka bir davaya dönüştürülemez. Büyükanne ve büyükbaba, velayeti annede bulunan torunlarının velayetinin kaldırılarak vasiliğinin kendilerine verilmesi için sulh hukuk mahkemesine ihbarda bulunulmasını istemiş, daha sonra ıslah dilekçesiyle bu talepten vazgeçerek torunlarıyla TMK m.325’e göre kişisel ilişki kurulmasını talep etmiştir. İlk derece mahkemesi velayete ilişkin talebi reddedip kişisel ilişki kurmuş; bölge adliye mahkemesi ise davanın tam ıslahla kişisel ilişki davasına dönüştüğünü kabul ederek yeniden hüküm kurmuştur. Daire, TMK m.348’de velayetin kaldırılabilmesinin ana koşulunun diğer koruma önlemlerinden sonuç alınamaması olduğunu hatırlatmış ve “Velâyetin kaldırılması kararı ana ve/veya baba için ağır sonuçlar doğuran bir karar olup çocuk menfaatinin korunması bakımından alınabilecek en ağır ve en son tedbirdir.” demiştir. Bu nedenle önce velayetin değiştirilip diğer tarafa verilmesiyle yetinilip yetinilemeyeceğinin araştırılması gerektiğini, davanın kamu düzenine ilişkin olması nedeniyle feragat, geri alma, işlemden kaldırma veya tam ıslahla türünün değiştirilmesinin mümkün olmadığını, kişisel ilişki talebinin ancak kısmi ıslah sayılabileceğini belirtmiştir. Mahkemenin velayetin kaldırılması şartlarını delillerle incelemesi, şartlar yoksa terditli kişisel ilişki talebi hakkında karar vermesi gerektiğini açıklamıştır. Bölge adliye mahkemesi kararı 14.01.2026 tarihinde davalı anne vekilinin temyizi üzerine oybirliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 24.02.2016 T., 2014/1047 E., 2016/171 K.
Ergin olmayan çocuk ana ve babasının velayeti altındadır; kanuni sebep ispatlanmadıkça velayet kaldırılamaz ve çocuk velayet sahibi ebeveyne teslim edilmelidir. Annenin ölümü üzerine velayeti babaya geçen çocuk, bir süre anneannesinin yanında kalmıştır. Baba, anneannenin çocuğu kendisine göstermediğini ve teslim etmediğini ileri sürerek çocuğun teslimini istemiş; anneanne ise savunma yoluyla babanın velayetinin kaldırılmasını talep etmiştir. Aile mahkemesi, babanın çocuğu anneanneye bırakıp yeniden evlendiğini ve çocuğu görmek için girişimde bulunmadığını belirterek babanın velayetini kaldırmış, 2. Hukuk Dairesinin bozma kararına karşı direnmiştir. Hukuk Genel Kurulu, velayete ilişkin hükümlerin kamu düzenine ilişkin olduğunu ve resen araştırma ilkesinin uygulandığını belirtmiş; yasal sebep olmadıkça velayetin ana ve babadan alınamayacağını vurgulayarak “Eş söyleyişle asıl olan velayettir.” demiştir. TMK m.348 ve 349’da gösterilen sebeplerin gerçekleşmesi hâlinde velayetin kaldırılabileceğini, somut olayda babanın velayetinin kaldırılmasını gerektiren bir davranışının kanıtlanamadığını, bu nedenle kaldırma talebinin reddi ve çocuğun babaya teslimi gerektiğini kabul etmiştir. Direnme kararı 24.02.2016 tarihinde davacı vekilinin temyizi üzerine oyçokluğuyla bozulmuştur; bir kısım üyeler direnme kararının onanması gerektiği görüşündedir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 14.07.2010 T., 2010/356 E., 2010/389 K.
Velayetin kaldırılması TMK m.346’daki koruma önlemlerinden biri değildir; usulüne uygun açılmış bir dava veya kamu tarafından yapılmış bir talep olmadan velayet kaldırılamaz. Babanın açtığı tedbir dosyasındaki bilgiler üzerine aile mahkemesi dosyayı resen esasa kaydetmiş, annenin velayet görevini kullanmasının sakıncalı olduğunu belirterek annenin velayetini kaldırmıştır. 2. Hukuk Dairesi, çocuğun korunmasına ilişkin uygun önlemlerin alınmasıyla yetinilmesi gerektiğini ve usulüne uygun açılmış bir velayetin kaldırılması davası bulunmadığını belirterek kararı bozmuş, mahkeme direnmiştir. Hukuk Genel Kurulu, velayetin kaldırılmasının çocukla kişisel ilişkinin engellenmesinden daha ağır ve ileriye yönelik sonuçları olan, özel koşullara bağlanmış bir dava türü olduğunu, bunun için ya harcı yatırılmış bir dava ya da kamu tarafından ihbar üzerine açılmış bir dava bulunması gerektiğini açıklamıştır. Velayetin kamu düzenine ilişkin olmasının “hakimin olaya resen el koyabileceği anlamında değil usulüne uygun olarak açılmış davalardaki usuli işlemlerin yapılması anlamında kabul edilmelidir” diyerek dava açılmaksızın tedbir niteliğinde velayetin kaldırılamayacağını kabul etmiştir. Direnme kararı 14.07.2010 tarihinde davalının temyizi üzerine oybirliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 21.04.2015 T., 2015/3224 E., 2015/8078 K.
Velayetin kaldırılmasına dayanak yapılan ihmal, velayetin davalı ebeveynde bulunduğu döneme ait olmalıdır; önceki döneme ait olaylar bu ebeveynin ihmali sayılamaz. Boşanma sonrasında çocuğun velayeti babaya verilmiş, babanın ölümünden sonra anne başvurmuş ve velayet anneye verilmiştir. Daha sonra açılan velayetin kaldırılması davası aile mahkemesince kabul edilmiştir. Daire, TMK m.348’deki sebepleri hatırlatarak toplanan delillerden annenin velayeti kendisine verildikten sonra velayet görevini gereği gibi yerine getirmediğinin, çocuğa yeterli ilgiyi göstermediğinin veya yükümlülüklerini ağır biçimde savsakladığının kanıtlanmadığını belirtmiştir. Mahkeme gerekçesinde yer alan olayların velayet hakkının babada bulunduğu döneme ilişkin olduğunu tespit ederek “gerekçede yer alan nedenler, annenin velayet hakkının ihmali olarak kabul edilemez” sonucuna varmıştır. Davanın reddine karar verilmesi gerekirken kabulünü hukuka aykırı bulmuştur. Hüküm 21.04.2015 tarihinde davalı annenin temyizi üzerine oybirliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 08.12.2014 tarihli ve 2014/25497 E., 2014/24988 K. sayılı kararında, babanın ilk evliliğinden olan bir çocuğu yönünden velayetin kaldırılması şartlarının ispatlandığını, ancak ikinci eşinden doğan çocuklar yönünden böyle bir durumun ispatlanmadığını belirtmiştir. TMK m.348’deki “kararda aksi belirtilmedikçe mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsar” kuralı nedeniyle hükme, velayetin kaldırılması kararının o çocuk dışındaki mevcut ve doğacak diğer çocukları kapsamadığı yönünde ibare eklenmiş ve hüküm bu şekilde düzeltilerek oybirliğiyle onanmıştır.
Hukuk Genel Kurulu 09.02.2011 tarihli ve 2010/681 E., 2011/54 K. sayılı kararında da TMK m.348’deki koşulların gerçekleşmediğinin dosya kapsamından anlaşıldığını belirten 2. Hukuk Dairesinin bozma kararını benimseyerek direnme kararını oybirliğiyle bozmuştur.
Velayetin bir ebeveynden alınıp diğerine verilmesi için velayetin değiştirilmesi davası, genel kavramlar için velayet ve ortak velayet, dava süreci için velayet davası nasıl açılır, velayeti kaldırılan ebeveynle görüşme için kişisel ilişki kurulması yazılarımıza bakılabilir.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Neden sorun çıkarır | Doğrusu |
|---|---|---|
| Velayetin kaldırılması ile değiştirilmesini karıştırmak | Yanlış talep reddedilebilir | Önce değiştirme ihtimalini değerlendirin |
| Somut olay göstermeden ihmal iddia etmek | Kanuni sebep ispatlanamaz | Kayıt ve tanıklarla ispat edin |
| Önceki döneme ait olaylara dayanmak | Davalının ihmali sayılmaz | Velayet dönemindeki olayları gösterin |
| Tedbir dosyasında velayetin kaldırılmasını beklemek | Dava olmadan karar verilemez | Usulüne uygun dava açın |
| Yeniden evlenmeyi tek başına sebep saymak | TMK m.349’a aykırıdır | Çocuğa etkisini somutlaştırın |
| Davadan sonradan vazgeçilebileceğini sanmak | Kamu düzeni nedeniyle feragat geçersizdir | Talebi baştan doğru belirleyin |
| Tüm çocuklar için karar istemek | Kapsam aşılabilir | İlgili çocukları açıkça belirtin |
| Sosyal inceleme raporu istememek | Çocuğun durumu aydınlatılamaz | Uzman incelemesi talep edin |
| Nafaka yükümlülüğünün bittiğini sanmak | TMK m.350’ye aykırıdır | Bakım ve eğitim giderleri sürer |
Velayetin kaldırılması nedir?
Ana ve babanın çocuk üzerindeki velayet hak ve yükümlülüklerinin mahkeme kararıyla sona erdirilmesidir; her iki ebeveynden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır.
Hangi durumlarda velayet kaldırılır?
TMK m.348’e göre ebeveynin deneyimsizlik, hastalık, başka yerde bulunma gibi sebeplerle velayet görevini yerine getirememesi veya çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi ya da yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması hâlinde.
Velayetin kaldırılması ile değiştirilmesi arasındaki fark nedir?
Değiştirmede velayet bir ebeveynden alınıp diğerine verilir; kaldırmada ise ebeveynin velayeti sona erer. 2. Hukuk Dairesi, kaldırmadan önce değiştirmeyle yetinilip yetinilemeyeceğinin araştırılması gerektiğini belirtmiştir.
Mahkeme kendiliğinden velayeti kaldırabilir mi?
Hukuk Genel Kuruluna göre hayır. Velayetin kaldırılması için usulüne uygun açılmış bir dava veya kamu tarafından yapılmış bir talep gerekir; tedbir dosyasında bu karar verilemez.
Büyükanne ve büyükbaba bu davayı açabilir mi?
2. Hukuk Dairesinin incelediği bir olayda dava büyükanne ve büyükbaba tarafından açılmış ve esasa girilerek incelenmesi gerektiği belirtilmiştir.
Davayı açtıktan sonra vazgeçebilir miyim?
2. Hukuk Dairesine göre velayet kamu düzenine ilişkin olduğundan bu davalardan feragat edilmesi, davanın geri alınması veya tam ıslahla türünün değiştirilmesi mümkün değildir.
Babanın yeniden evlenmesi velayetin kaldırılması için yeterli mi?
Hayır. TMK m.349’a göre yeniden evlenme velayetin kaldırılmasını gerektirmez; ancak çocuğun menfaati gerektiriyorsa velayet değiştirilebilir veya koşullara göre kaldırılabilir.
Çocuğu başkasına bırakan ebeveynin velayeti kaldırılır mı?
Tek başına yeterli olmayabilir. Hukuk Genel Kurulu, annenin ölümünden sonra çocuğunu anneanneye bırakan babanın velayetinin kaldırılmasını gerektiren bir davranışının kanıtlanamadığını kabul etmiştir.
Önceki ebeveyn dönemindeki olaylar dikkate alınır mı?
2. Hukuk Dairesi, velayetin babada bulunduğu döneme ait olayların sonradan velayeti alan annenin ihmali sayılamayacağını belirtmiştir.
Velayet kaldırılırsa diğer çocukları da etkiler mi?
TMK m.348’e göre kararda aksi belirtilmedikçe mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsar. 2. Hukuk Dairesi, şartları ispatlanmayan çocuklar yönünden bu kapsamın hükümde sınırlandırılması gerektiğini kabul etmiştir.
Velayet kaldırılınca çocuğa kim bakar?
Velayet yalnız bir ebeveynden kaldırılırsa diğer ebeveyn velayeti kullanabilir; her ikisinden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır.
Velayeti kaldırılan ebeveyn nafaka öder mi?
Evet. TMK m.350’ye göre ana ve babanın çocuklarının bakım ve eğitim giderlerini karşılama yükümlülükleri devam eder.
Velayet geri alınabilir mi?
TMK m.351’e göre velayetin kaldırılmasını gerektiren sebep ortadan kalkmışsa hâkim resen ya da ana veya babanın istemi üzerine velayeti geri verir.
Davada hâkim yalnız tarafların delillerine mi bakar?
Hayır. Velayet kamu düzenine ilişkin olduğundan resen araştırma ilkesi geçerlidir; hâkim gerekli gördüğünde kendisi de araştırma yapabilir.
Velayetin kaldırılmasından önce hangi önlemler alınabilir?
TMK m.346’ya göre hâkim çocuğun korunması için uygun önlemleri alır; TMK m.347’ye göre çocuk bir aile yanına veya kuruma yerleştirilebilir. Velayetin kaldırılması bu önlemlerden sonuç alınamadığında gündeme gelir.
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.335 — Koşullar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.336 — Ana ve baba evli ise
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.325 — Üçüncü kişiler ile
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.346 — Koruma önlemleri
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.347 — Çocukların yerleştirilmesi
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.348 — Velâyetin kaldırılması
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.349 — Ana veya babanın yeniden evlenmesi hâlinde
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.350 — Velâyetin kaldırılması hâlinde ana ve babanın yükümlülükleri
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.351 — Durumun değişmesi
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.404 — Küçüklük
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m.6
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.385 — Yargılama usulü
İlgili yazılarımız: Velayetin değiştirilmesi · Velayet ve ortak velayet · Velayet davası · Kişisel ilişki kurulması · Çocuğun yurt dışına çıkarılması
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayın koşullarına göre değerlendirme değişebilir ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.