Velayet Nedir? Ortak Velayet Nedir?

Kısa cevap: Velayet, ergin olmayan çocuğun bakımı, eğitimi, korunması ve temsili konusunda ana ve babaya tanınan hak ve yükümlülükler bütünüdür (TMK m.335 vd.). Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır; ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim velayeti eşlerden birine verebilir; ana ve baba evli değilse velayet anaya aittir (m.336, 337). Velayet düzenlenirken belirleyici ölçüt, çocuğun üstün yararıdır; ana ve babanın yararı ancak çocuğun yararını etkilemediği ölçüde gözetilir.
Velayet Nedir?
Ergin olmayan çocuk, ana ve babasının velayeti altındadır; yasal sebep olmadıkça velayet ana ve babadan alınamaz. Hâkim vasi atanmasına gerek görmedikçe kısıtlanan ergin çocuklar da ana ve babanın velayeti altında kalır (TMK m.335). Velayet, bir “hak” olduğu kadar bir görevdir: ana ve baba çocuğun bakım ve eğitimi konusunda onun menfaatini göz önünde tutarak gerekli kararları alır ve uygular; olgunluğu ölçüsünde çocuğa hayatını düzenleme olanağı tanır, önemli konularda olabildiğince onun düşüncesini göz önünde tutar (m.339).
Velayet Kimdedir?
| Durum | Velayet | Dayanak |
|---|---|---|
| Ana ve baba evli | Birlikte kullanılır | TMK m.336/1 |
| Ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmiş | Hâkim velayeti eşlerden birine verebilir | TMK m.336/2 |
| Boşanma | Çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir; mahkeme boşanma kararında ana ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenler | TMK m.336/3, 182 |
| Ana ve babadan birinin ölümü | Sağ kalana aittir | TMK m.336/3 |
| Ana ve baba evli değil | Anaya aittir; ana küçük, kısıtlı veya ölmüş ya da velayet kendisinden alınmışsa hâkim çocuğun menfaatine göre vasi atar veya velayeti babaya verir | TMK m.337 |
Ortak Velayet
Evlilik sürdüğü sürece velayet zaten ana ve baba tarafından birlikte kullanılır. Boşanma veya ayrılıkta ise TMK m.336 metni “velayeti eşlerden birine verebilir” der. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 27.03.2025 tarihli kararında, ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkimin velayeti eşlerden birine bırakabileceği gibi velayetin ana ve babaya ortak olarak da bırakılabileceğini belirtmiştir. Aynı karar, ortak velayetin her dosyada kurulamayacağını da gösterir: ana ve babanın farklı şehirlerde yaşadığı, çocuğun kimin yanında kalacağı konusunda uzlaşamadıkları ve aralarında süregelen bir çekişme bulunduğu olayda, ortak velayet düzenlemesi çocuğun üstün yararına uygun bulunmamıştır (aşağıdaki karar bloğuna bakınız).
Bu nedenle tarafların birlikte talep etmesi ortak velayetin kurulması için tek başına yeterli değildir; velayet kamu düzenine ilişkindir ve hâkim çocuğun yararını resen araştırır.
Velayet Verilirken Nelere Bakılır?
- Çocuğun üstün yararı: Çocuğun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaki ve toplumsal gelişiminin sağlanması gözetilir. Ana ve babanın yararları, ahlaki değer yargıları ve sosyal konumları, çocuğun üstün yararını etkilemediği ölçüde göz önünde tutulur.
- Çocuğun farazi düşüncesi: Çocuğun yararı belirlenirken, çocuk yetişkin biri olsaydı kendi yararı için nasıl bir karar verecekse, hâkimin de aynı yönde karar vermesi gerektiği kabul edilir.
- Çocuğun görüşü: İdrak çağındaki çocuğun görüşü alınır; ancak hâkim bu görüşle bağlı değildir.
- Uzman incelemesi: Aile mahkemesi psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılardan yararlanabilir (4787 sayılı Kanun m.5).
- Kardeşler: Haklı sebepler bulunmadıkça kardeşlerin birbirlerinden ayrılmaması gerekir.
- Resen araştırma: Hâkim, tarafların delilleriyle sınırlı kalmaz; yargılama sırasında ortaya çıkan gelişmeleri de göz önünde tutar. Tarafların davayı kabulü de tek başına hukuki sonuç doğurmaz.
Kanun, velayetin anneye ya da babaya öncelikle verileceğine dair bir kural koymaz; cinsiyete dayalı genel bir öncelik yoktur. Çocuğun yaşı, sağlık ve eğitim durumu, bakımını kimin üstlendiği, ana ve babanın çocukla ilgilenme imkânı gibi olgular somut olaya göre değerlendirilir. Boşanma sebebi veya eşlerden birinin kusuru, çocuğun yararını etkilemediği ölçüde velayet kararında belirleyici değildir. Bu nedenle sadakatsizlik gibi bir olay, çocuğa bakımı ve güvenliği yönünden bir sonuç doğurmuyorsa velayetin kime verileceğini tek başına belirlemez.
Çocuk Dinlenir mi?
Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi m.12 ile Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi m.3 ve 6, idrak çağındaki çocukların kendilerini ilgilendiren konularda görüşünün alınmasını ve görüşlerine gereken önemin verilmesini öngörür. Kanunda dinlenme için bir yaş sınırı yoktur; çocuğun idrak çağında olup olmadığı yaşına, olgunluğuna ve kendini ifade edebilmesine göre değerlendirilir. Yargıtay, idrak çağındaki çocuğun görüşüne başvurulmadan velayet düzenlenmesini bozma nedeni saymaktadır. Çocuğun tercihi, üstün yarar gerektiriyorsa aksine karar verilmesine engel değildir. Gerekirse çocuğun dinlenmesi 4787 sayılı Kanun m.5’teki uzmanlar aracılığıyla yaptırılır.
Velayeti Elinde Bulundurmayan Ebeveyn: Kişisel İlişki
Velayeti kendisine verilmeyen ana veya babanın çocukla kişisel ilişkisi hâkim tarafından düzenlenir; bu düzenlemede çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas tutulur. Velayeti kendisine verilmeyen eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m.182). Ana ve babadan her biri, diğerinin çocukla kişisel ilişkisini zedelemekten kaçınmakla yükümlüdür (m.324/1).
Velayet kendisine bırakılan ana veya baba kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir; bu husus kişisel ilişki kurulmasına dair kararda taraflara ihtar edilir (m.324/3, m.182/2; 7343 sayılı Kanun’la eklenmiştir). Ayrıntı için kişisel ilişki kurma ve görüşme günleri, kişisel ilişki kararının icrası ve çocuk teslimi ve icra yazılarına bakabilirsiniz.
Velayetin Değiştirilmesi
Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, resen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır (TMK m.183). Velayete sahip ana veya babanın yeniden evlenmesi, velayetin kaldırılmasını gerektirmez; ancak çocuğun menfaati gerektirdiğinde velayet sahibi değiştirilebilir (m.349). Velayet kesin hüküm oluşturmaz; koşullar değişirse değiştirilmesi istenebilir. Ayrıntı için velayetin değiştirilmesi davası ve dilekçe örneği yazılarına bakabilirsiniz.
Velayetin Kaldırılması
Çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemlerden sonuç alınamaz ya da bu önlemlerin yetersiz olacağı önceden anlaşılırsa hâkim, iki hâlde velayetin kaldırılmasına karar verir: ana ve babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması veya benzeri sebeplerden biriyle velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi; ana ve babanın çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya ona karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması (TMK m.348). Velayet ana ve babanın her ikisinden kaldırılırsa çocuğa bir vasi atanır. Kararda aksi belirtilmedikçe velayetin kaldırılması mevcut ve doğacak bütün çocukları kapsar. Velayetin kaldırılması hâlinde de ana ve babanın çocuğun bakım ve eğitim giderlerini karşılama yükümlülükleri devam eder (m.350). Kaldırmayı gerektiren sebep ortadan kalkmışsa hâkim resen ya da ana veya babanın istemi üzerine velayeti geri verir (m.351). Ayrıntı için velayetin kaldırılması yazısına bakabilirsiniz.
Velayet Davası Nasıl Açılır?
- Boşanma davası içinde: Mahkeme boşanma veya ayrılığa karar verirken ana ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenler (TMK m.182); velayet bu karar içinde belirlenir.
- Sonradan ayrı dava: Boşanma kesinleştikten sonra koşullar değişmişse velayetin değiştirilmesi için ayrı dava açılır (TMK m.183, 349).
- Görevli mahkeme: Aile hukukundan doğan dava ve işlere aile mahkemesi bakar (4787 sayılı Kanun m.4); aile mahkemesi kurulamayan yerlerde Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi görevlidir (m.2).
Dava süresi mahkemenin iş yüküne, uzman incelemesine, delillerin toplanmasına ve kanun yolu başvurularına göre değiştiği için önceden kesin bir süre söylenemez. Vekâlet ücreti ve harçlar her yıl değiştiğinden güncel tutarlar Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi ve harç tarifesinden doğrulanmalıdır. Dilekçe hazırlığı için velayet davası nasıl açılır yazısına bakabilirsiniz.
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2024/5611, K.2025/3196, 27.03.2025 Ortak velayetin sınırını çizen güncel karar. Daire; “Ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim, velâyeti eşlerden birine bırakılabileceği gibi velâyet ana ve babaya ortak olarak da bırakılabilir.” demiş; somut olayda taraflar ortak çocuğun velayetinin anne ve babaya verilmek suretiyle ortak düzenlenmesini talep etmiş, ilk derece mahkemesi ortak velayet düzenlemesine karar vermişti. Daire, anne ve babanın farklı şehirlerde yaşadığını, çocuğun kimin yanında kalacağı konusunda uzlaşma sağlanamadığını ve aralarında süregelen bir çekişme bulunduğunu belirterek ortak velayet düzenlemesinin çocuğun üstün yararına uygun olmadığı sonucuna varmış; psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacıdan oluşan heyete yeniden inceleme yaptırılmasını istemiş ve hükmü velayet yönünden bozmuştur.
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2022/5720, K.2023/3126, 13.06.2023 Temel ilke ve iki usul kuralı. Daire; velayet düzenlemesinde göz önünde tutulacak temel ilkenin çocuğun “üstün yararı” olduğunu, ana ve babanın yararlarının, ahlaki değer yargılarının ve sosyal konumlarının çocuğun üstün yararını etkilemediği ölçüde göz önünde tutulacağını belirtir. “Velâyet düzenlemesi kamu düzenine ilişkin olup, re’sen araştırma ilkesi geçerlidir. Bu nedenle yargılama sırasında meydana gelen gelişmelerin bile göz önünde tutulması gerekir. Tarafların davayı kabulü de tek başına hukuki sonuç doğurmaz.” Somut olayda idrak çağındaki ortak çocuğun görüşüne başvurulmaksızın velayet anneye verildiğinden, sosyal inceleme raporu alınıp çocuğun beyanı tespit edildikten sonra karar verilmek üzere velayet yönünden bozma yapılmıştır.
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2017/1421, K.2017/4313, 17.04.2017 “Çocuğun farazi düşüncesi” ölçütü. Velayetin değiştirilmesi talebinin reddine ilişkin hükmü bozan Daire; üstün yarar belirlenirken “çocuk yetişkin biri olmuş olsaydı, kendisini ilgilendiren bir olayda, kendi yararı için ne gibi bir karar verebilecekti ise, çocuk için karar verme makamındaki kişinin de aynı yönde vermesi gereken karar; yani çocuğun farazi düşüncesi esas alınacaktır” demiştir. Ayrıca idrak çağındaki çocuğun bizzat ya da istinabe yoluyla, eğitim, kültür, yaşam olanakları bakımından nerede yaşamak istediği konusunda bilgilendirilerek tercihinin hâkim tarafından kendisinden sorulması gerektiğini belirtmiştir.
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2016/2698, K.2016/4175, 03.03.2016 İdrak çağındaki çocuğun dinlenmemesi, velayet yönünden bozma nedeni. Daire; BM Çocuk Hakları Sözleşmesi m.12 ile Çocuk Haklarının Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi m.3 ve 6’nın idrak çağındaki çocukların kendilerini ilgilendiren konularda görüşünün alınmasını ve görüşlerine gereken önemin verilmesini öngördüğünü belirtmiştir. Olayda uzman incelemesi yaptırılmadığı gibi, karar tarihinde idrak çağında olan çocuğun görüşüne başvurulmadığından velayet düzenlemesi bozulmuş; mahkemece çocuğun sonuçları hakkında bilgilendirilerek bizzat dinlenmesi, bu yeterli olmazsa 4787 sayılı Kanun m.5’te gösterilen uzmanlardan rapor alınması gerektiği belirtilmiştir.
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2016/3160, K.2017/8818, 11.07.2017 Kardeşlerin birbirinden ayrılmaması. Daire; “velayet düzenlenirken haklı sebepler bulunmadıkça kardeşlerin birbirlerinden ayrılmaması gerektiği de dikkate alınmalıdır” demiştir. Olayda 2003 doğumlu çocuğun velayeti babaya, 2009 doğumlu çocuğun velayeti anneye verilmiş; her iki çocuk da baba yanında kalmak istediğini belirtmişti. Daire, çocuğun tercihi ve kardeşlerin bir arada kalması ilkesi gözetilerek küçük çocuğun velayetinin de babaya verilmesi gerektiğine hükmetmiştir.
Sık Sorulan Sorular
Velayet kaç yaşında biter?
Ergin olmayan çocuk velayet altındadır (TMK m.335). Erginlik onsekiz yaşın doldurulmasıyla kazanılır; hâkim vasi atanmasına gerek görmedikçe kısıtlanan ergin çocuklar da ana ve babanın velayeti altında kalır.
Evlenince velayet düşer mi?
Hayır. Velayete sahip ana veya babanın yeniden evlenmesi velayetin kaldırılmasını gerektirmez; çocuğun menfaati gerektirdiğinde velayet sahibi değiştirilebilir (TMK m.349).
Geliri olmayan anneye velayet verilir mi?
Kanunda velayet için bir gelir şartı yoktur. Belirleyici olan çocuğun yararıdır; velayeti kendisine verilmeyen eş de çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m.182).
Ana ve baba evli değilse velayet kimdedir?
Anaya aittir (TMK m.337). Ana küçük, kısıtlı veya ölmüş ya da velayet kendisinden alınmışsa hâkim çocuğun menfaatine göre vasi atar veya velayeti babaya verir.
Velayeti elinde bulunduran ebeveyn çocuğu yurt dışına çıkarabilir mi?
Bu konu ayrıca ele alınmıştır: velayet altındaki çocuğun yurt dışına çıkarılması.
Kaynaklar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m.182, 183, 324, 335-337, 339 ve 346-351
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun, m.2, 4 ve 5
LegaPro Hukuk Bürosu ile iletişime geçebilirsiniz.