Çocuk Teslimi ve Kişisel İlişki Kararı Nasıl İcra Edilir? Adli Destek Müdürlüğü
- Çocuk teslimi artık icra dairesinin işi değildir; 7343 sayılı Kanun ile İİK’daki hükümler kaldırıldı.
- Yetkili birim: Adalet Bakanlığı adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlükleri (5395 sayılı Kanun m.41/A vd.).
- İşlemlerden harç ve masraf alınmaz — eski usulde her teslim için ayrı dosya ve masraf gerekiyordu.
- Teslim, pedagog, psikolog veya sosyal çalışmacı eşliğinde yapılır.
- Karara uymayan veya uygulanmasını engelleyen kişiye 3 aya kadar disiplin hapsi.
- Disiplin hapsi, karar yerine getirilince kendiliğinden düşer — amacı cezalandırmak değil, kararı uygulatmak.
Kısa cevap: Çocuk teslimi artık icra dairesinin işi değildir; 7343 sayılı Kanun ile İİK’daki hükümler kaldırılmış ve yetkili birim Adalet Bakanlığı adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlükleri olmuştur (5395 sayılı Kanun m.41/A vd.). İşlemlerden harç ve masraf alınmaz ve karara uymayan kişiye 3 aya kadar disiplin hapsi uygulanır.
Velayet ya da kişisel ilişki kararı verildi, ama çocuk teslim edilmiyor. Bu noktada bilinmesi gereken en önemli değişiklik şudur: çocuk teslimi artık icra dairesinin işi değildir. 7343 sayılı Kanun ile İcra ve İflas Kanunu’ndaki çocuk teslimine ilişkin hükümler yürürlükten kaldırılmış, konu 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’na aktarılmıştır.
Değişikliğin amacı, çocuğu icra takibinin nesnesi olmaktan çıkarmak ve teslimi uzman eşliğinde, çocuğun örselenmesini önleyecek biçimde gerçekleştirmektir. Uygulamada hâlâ eski usule göre icra dairesine başvurulduğu görülmekte; bu, sürecin gereksiz gecikmesine yol açmaktadır.
Eski usul ile yeni usul
| Eski usul (İİK) | Yeni usul (5395 s.K.) | |
|---|---|---|
| Yetkili birim | İcra dairesi | Adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğü |
| Harç ve masraf | Her teslim için ayrı dosya ve masraf | Alınmaz |
| Uzman | Zorunlu değildi | Pedagog/psikolog/sosyal çalışmacı eşliği |
| Yaklaşım | İcra işlemi | Çocuğun yararı esaslı süreç |
| Yaptırım | İcra hukuku yaptırımları | 3 aya kadar disiplin hapsi |
| Zor kullanma | Tartışmalı | Çocuğa karşı zor kullanılmaz |
Yetkili birim: adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğü
Çocuk teslimine ve çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair ilam ve tedbir kararları, Adalet Bakanlığı bünyesindeki adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir. Müdürlüğün bulunmadığı yerlerde görev, Bakanlıkça belirlenen müdürlüğe verilir.
Süreç nasıl işler?
- Başvuru. Hak sahibi, elindeki ilam veya tedbir kararıyla müdürlüğe başvurur. Kararın kesinleşmiş sureti veya tedbir kararı yeterlidir.
- Teslim emri. Müdürlük, çocuğu elinde bulunduran tarafa teslim emri gönderir ve kararın gereğini yerine getirmesi için uygun süre verir.
- Teslim yerinin belirlenmesi. Teslim, mümkün olduğunca çocuğun alışık olduğu ortamda yapılır. Gerekirse müdürlükçe belirlenen teslim mekânı kullanılır.
- Uzman eşliğinde teslim. Pedagog, psikolog veya sosyal çalışmacı hazır bulunur; çocuğun tepkileri gözlemlenir ve tutanağa geçirilir.
- Kolluk desteği. Gerektiğinde kolluktan yardım istenebilir; ancak çocuğa karşı zor kullanılmaz.
- Tutanak. Her teslim girişimi tutanakla belgelenir. Bu tutanaklar, ileride açılacak velayet davasının temel delilidir.
Karara uyulmazsa: disiplin hapsi
Çocuk teslimine veya kişisel ilişki kurulmasına dair kararın gereğini yerine getirmeyen ya da yerine getirilmesini engelleyen kişi hakkında, üç aya kadar disiplin hapsi uygulanabilir. Karar, çocuğun bulunduğu yer aile mahkemesince verilir.
Disiplin hapsinin niteliği önemlidir: amacı cezalandırmak değil, kararın uygulanmasını sağlamaktır. Bu nedenle kararın gereği yerine getirildiğinde kendiliğinden düşer. Fiilin tekrarı hâlinde ise yaptırım ağırlaşabilir.
Adli sicile işlenmesi bakımından disiplin hapsi, hapis cezasından farklı bir kurumdur; ancak tekrarlanan ihlâller velayet davasında aleyhe değerlendirilir.
Çocuğun teslimden kaçınması
Uygulamada en zor durum, çocuğun gitmek istememesidir. Bu hâlde:
- Uzman, çocuğun beyanının kendi iradesi mi yoksa yönlendirme sonucu mu olduğunu değerlendirir.
- Israrlı reddin arkasında ebeveyn yabancılaştırması bulunduğu tespit edilirse, bu durum velayetin değiştirilmesi davasında önemli bir olgu hâline gelir.
- Çocuğa fiziki zor kullanılamaz; teslim ertelenerek uzman desteğiyle kademeli program uygulanabilir.
- Kademeli program tipik olarak şöyle işler: refakatli kısa görüşme → refakatsiz kısa görüşme → tam günlük görüşme → yatılı görüşme.
Kişisel ilişkinin engellenmesi ve velayetin değiştirilmesi
Kararın sürekli olarak engellenmesi, TMK m.183 uyarınca velayetin değiştirilmesi sebebi oluşturabilir. Velayet kendisinde olan tarafın, çocuğun diğer ebeveynle ilişkisini sistematik biçimde baltalaması, çocuğun üstün yararına aykırı kabul edilir.
Talep, çocuğun yerleşim yeri aile mahkemesinde açılır. Mahkeme:
- Sosyal inceleme raporu aldırır,
- İdrak çağındaki çocuğu dinler,
- Müdürlük tutanaklarını inceler,
- Gerekirse uzman görüşü alır.
Velayetin değiştirilmesi davasında en güçlü delil, müdürlük tutanaklarının bütünüdür. Teslimin gerçekleşmediği her olay tarih ve saatle kayda geçirilmelidir. Tek bir aksama yeterli görülmez; aranan şey süreklilik ve sistematikliktir.
Örnek olay
Boşanma kararında velayet anneye verilmiş, babaya her ayın birinci ve üçüncü hafta sonu kişisel ilişki hakkı tanınmış. Anne dört ay boyunca çocuğu teslim etmiyor.
- Baba, kararla birlikte adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne başvurur. Harç ödemez.
- Müdürlük anneye teslim emri gönderir ve süre verir.
- Anne teslim etmezse, her girişim tutanakla belgelenir.
- Baba, çocuğun bulunduğu yer aile mahkemesinden disiplin hapsi talep eder.
- Engelleme sürüyorsa, tutanakları delil göstererek velayetin değiştirilmesi davası açar.
Bu süreçte babanın kendi başına çocuğu almaya kalkışması, hem tutanaklardaki lehe durumu zedeler hem çocuğun kaçırılması suçu bakımından risk yaratır.
Çocuğun yurt dışına çıkarılması riski
Teslim uyuşmazlığına yurt dışına çıkarma riski eklenmişse, ayrıca çocuğun yurt dışına çıkışının yasaklanması için ihtiyati tedbir talep edilmelidir. Bu talep beklenmemeli; çocuk bir kez yurt dışına çıktığında geri getirme süreci uzun ve belirsizdir. Ayrıntı için çocuğun yurt dışına çıkışının engellenmesi yazımıza bakın.
- Danıştay 12. Daire, E.2022/4729, K.2025/5245, 26.11.2025 2021 değişikliğiyle kurulan yeni sistemin tamamını gösterir. 5395 sayılı Kanun m.41/A uyarınca çocuk teslimi veya çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair ilam ve tedbir kararları artık icra dairelerince değil, adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince ve çocuğun üstün yararı esas alınarak yerine getirilir; yetkili birim çocuğun yerleşim yeri müdürlüğüdür ve işlemler psikolog, pedagog, sosyal çalışmacı, çocuk gelişimci ve rehber öğretmen marifetiyle yürütülür. Kararda ayrıca uygulamanın kritik ayrıntıları yer alır: hak sahibi teslim saatinden en az kırk sekiz saat önce geleceğini bildirmek zorundadır; süre bitiminde çocuğu getirmeyen hak sahibi hakkında disiplin hapsi ve suç duyurusu gündeme gelir; müdürlük işlemlerine karşı bir hafta içinde aile mahkemesine şikâyet edilebilir. Yönetmeliğin 29. maddesi uyarınca “yükümlü haklı bir sebep olmadan çocuğu tekrar alırsa ayrıca yeni bir hükme… gerek olmaksızın çocuk nerede bulunursa bulunsun müdürlük tarafından alınarak hak sahibine teslim edilir.”
- Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, E.2024/2940, K.2024/6050, 20.05.2024 Görev uyuşmazlığını çözer: 5395 sayılı Kanun m.41/C’nin sekizinci fıkrası uyarınca, çocuğun üstün yararını koruyacak şekilde danışmanlık tedbiri uygulanmasına aile mahkemesi karar verir; “Yükümlünün teslim emrine aykırı ilk hareketinde müdürlük yükümlü hakkında danışmanlık tedbiri uygulanmasını aile mahkemesinden talep eder.” Olayda müdürlük, çocuğun görüşmelerde direnç gösterdiğini ve yükümlü tarafından olumsuz yönlendirilip yönlendirilmediğinin araştırılması gerektiğini belirterek tedbir talep etmiş; uyuşmazlığın aile mahkemesince sonuçlandırılması gerektiğine hükmedilmiştir.
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2020/812, K.2020/1921, 05.03.2020 Temel ilkeyi ve usulü birlikte verir: kişisel ilişki düzenlenirken göz önünde bulundurulacak temel ilke çocuğun üstün yararıdır (BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme m.3, TMK m.339/1, 343/1, 346/1, ÇKK m.4/b) ve bu belirlenirken çocuğun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaki ve toplumsal gelişiminin sağlanması amacı gözetilir. Kararda ayrıca “Kişisel ilişki düzenlemesi kamu düzenine ilişkin olup, re’sen araştırma ilkesi geçerlidir. Bu nedenle yargılama sırasında meydana gelen gelişmelerin bile göz önünde tutulması gerekir.” denilmektedir. Olayda anneanne ile çocuk arasında kişisel ilişki kurulması da tartışılmıştır — hak yalnızca ana babaya özgü değildir.
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2016/18933, K.2016/15925, 13.12.2016 Delil bakımından zorunluluğu koyar: kişisel ilişki konusunda uzman bilirkişiden sosyal inceleme raporu alınarak ve dosyadaki tüm deliller birlikte değerlendirilerek karar verilmesi gerekir; bu yapılmadan verilen karar eksik inceleme nedeniyle bozulur. Kararda ana babanın eylemleri, ahlaki değer yargıları ve sosyal konumlarının ancak çocuğun üstün yararını etkilediği ölçüde göz önünde tutulacağı da belirtilmiştir.
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2023/5444, K.2023/3862, 12.09.2023 Kişisel ilişkinin kaldırılması taleplerinde eşiğin yüksek olduğunu gösterir. Kararda, duyuma ve çocuğun ağzından aktarılan beyanlara dayalı tanık anlatımlarına itibar edilmediği; sosyal inceleme raporlarına göre çocuğun babasını sevdiği ve görüşmek istediği; bilirkişi kurulu raporunda kişisel ilişkinin devamının çocuğun yüksek yararına olduğunun belirtildiği vurgulanmıştır. Hakkın kötüye kullanıldığına dair somut delil sunulamadığından dava reddedilmiş ve mevcut durumun korunmasına karar verilmiştir.
- İcra dairesine başvurmak. Yetkili birim değişti; başvuru adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne yapılır.
- Aksamaları kayda geçirmemek. Tutanak olmadan velayet davasında engelleme ispatlanamaz.
- Karar dışına çıkmak. Kararda yazan gün ve saatler dışında görüşme ısrarı, sonradan aleyhe yorumlanır.
- Çocuğu kendi başına almaya kalkışmak. Hem lehe durumu zedeler hem TCK m.234 bakımından risk yaratır.
- Çocuğu haberci veya araç yapmak. Çocuk üzerinden mesaj iletmek, ebeveyn yabancılaştırması değerlendirmesinde aleyhe döner.
- Hakaret ve tehdit içeren yazışmalar. Bunlar karşı tarafça delil olarak kullanılır.
- Tek bir aksamayla velayet davası açmak. Aranan ölçüt süreklilik ve sistematikliktir.
Ne yapılmalı?
- Kararın kesinleşmiş suretini ve varsa tedbir kararını hazır bulundurun.
- Müdürlüğe başvurun ve başvuru kaydını saklayın.
- Her aksamayı tarih ve saatle kayda geçirin; tutanak talep edin.
- Görüşme günlerine kararda yazan biçimde uyun.
- Çocuğun okul, sağlık ve psikolojik durumuna ilişkin belgeleri toplayın.
- Engelleme sürüyorsa disiplin hapsi talebinde bulunun.
- Sistematik engelleme varsa velayetin değiştirilmesi davası açın.
Çocuk teslimi için icra dairesine mi başvurulur?
Hayır, artık başvurulmaz. 7343 sayılı Kanun ile İcra ve İflas Kanunu’ndaki çocuk teslimine ilişkin hükümler yürürlükten kaldırılmış ve konu 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’na aktarılmıştır. Çocuk teslimine ve kişisel ilişki kurulmasına dair kararlar, Adalet Bakanlığı bünyesindeki adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir. Müdürlüğün bulunmadığı yerlerde görev Bakanlıkça belirlenen müdürlüğe verilir.
Çocuk teslimi için harç ödenir mi?
Hayır. Çocuk teslimi ve kişisel ilişki kurulmasına dair işlemlerden harç ve masraf alınmaz. Eski usulde her teslim için ayrı icra dosyası açılması ve masraf yatırılması gerekiyordu; bu yük kaldırılmıştır. Bu düzenleme, ekonomik güçlük nedeniyle kişisel ilişki hakkını kullanamayan ebeveynler bakımından önemli bir değişikliktir.
Çocuğu teslim etmeyen tarafa ne yapılır?
Kararın gereğini yerine getirmeyen veya yerine getirilmesini engelleyen kişi hakkında üç aya kadar disiplin hapsi uygulanabilir. Karar, çocuğun bulunduğu yer aile mahkemesince verilir. Disiplin hapsinin amacı cezalandırmak değil kararı uygulatmaktır; bu nedenle kararın gereği yerine getirildiğinde kendiliğinden düşer. Fiilin tekrarı hâlinde yaptırım ağırlaşabilir ve bu durum velayetin değiştirilmesi davasında aleyhe değerlendirilir.
Çocuk gitmek istemiyorsa zorla götürülür mü?
Hayır, çocuğa karşı fiziki zor kullanılamaz. Bu hâlde uzman, çocuğun beyanının kendi iradesini mi yansıttığını yoksa yönlendirme sonucu mu olduğunu değerlendirir. Israrlı reddin arkasında ebeveyn yabancılaştırması bulunduğu tespit edilirse bu olgu velayetin değiştirilmesi davasında önemli hâle gelir. Teslim ertelenerek uzman desteğiyle kademeli bir program uygulanabilir: refakatli kısa görüşmeden başlanıp zamanla tam günlük ve yatılı görüşmeye geçilir.
Kişisel ilişki engellenirse velayet değişir mi?
Sürekli ve sistematik engelleme, TMK m.183 uyarınca velayetin değiştirilmesi sebebi oluşturabilir. Velayet kendisinde olan tarafın çocuğun diğer ebeveynle ilişkisini baltalaması, çocuğun üstün yararına aykırı kabul edilir. Ancak tek bir aksama yeterli görülmez; aranan ölçüt süreklilik ve sistematikliktir. Bu nedenle her aksamanın müdürlük tutanağıyla belgelenmesi gerekir. Mahkeme sosyal inceleme raporu aldırır ve idrak çağındaki çocuğu dinler.
Çocuğu kendim alabilir miyim?
Hayır, bu yola başvurulmamalıdır. Kararın icrası kanunla belirlenen usule tabidir ve yalnızca yetkili müdürlük tarafından yerine getirilir. Çocuğu kendi başına almaya kalkışmak, tutanaklardaki lehe durumu zedelediği gibi velayet hakkı kendisine verilmemiş ebeveyn bakımından TCK m.234 kapsamında çocuğun kaçırılması ve alıkonulması suçu riski doğurur. Kararın uygulanmaması hâlinde izlenecek yol disiplin hapsi talebi ve velayetin değiştirilmesi davasıdır.
Teslim sırasında uzman bulunması zorunlu mu?
Yeni düzenlemenin temel amacı, teslimin çocuğu örselemeyecek biçimde gerçekleştirilmesidir. Bu nedenle işlemler pedagog, psikolog ve sosyal çalışmacı gibi uzmanların katılımıyla yürütülür; teslim mümkün olduğunca çocuğun alışık olduğu ortamda yapılır, gerekirse müdürlükçe belirlenen teslim mekânı kullanılır. Uzmanın gözlemleri tutanağa geçirilir ve bu kayıtlar ileride velayet ile kişisel ilişki düzenlemesine ilişkin davalarda delil oluşturur.
- 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m.41/A vd. — Çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararlarının yerine getirilmesi
- 7343 sayılı Kanun — İİK’daki çocuk teslimi hükümlerinin kaldırılması ve usulün değiştirilmesi
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.182, 183 — Kişisel ilişki ve velayetin değiştirilmesi
- 4721 sayılı TMK m.323 vd. — Çocuk ile kişisel ilişki kurulması
- 5237 sayılı TCK m.234 — Çocuğun kaçırılması ve alıkonulması
- 6284 sayılı Kanun — Koruyucu ve önleyici tedbirler
- Çocuk Teslimi ve Çocukla Kişisel İlişki Kurulmasına İlişkin İlam ve Tedbir Kararlarının Yerine Getirilmesine Dair Yönetmelik
Velayet talebinin esasına ilişkin ölçütler için velayet davası dilekçesi örneğimize, yurt dışına çıkarma riski için çocuğun yurt dışına çıkış yasağı, nafaka boyutu için nafaka kaldırma ve azaltma yazılarımıza bakabilirsiniz. Alan bilgisi: Aile Hukuku.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olayın koşulları farklı sonuçlar doğurabilir.
Mevzuat değişebildiğinden, işlem yapmadan önce yürürlükteki metin doğrulanmalıdır.