Taşınır Rehni (TMK 939-949): Teslim Şartı, Araç Rehni ve Sicile Tescil
- Kural: taşınırlar ancak zilyetliğin alacaklıya devri suretiyle rehnedilebilir (TMK m. 939/1).
- Teslim gerçekleşmedikçe rehin hakkı doğmaz; sözleşme tek başına yetmez.
- Taşınır fiilen yalnız rehnedenin hâkimiyetinde kaldığı sürece rehin hakkı doğmaz.
- Rehnedende tasarruf yetkisi olmasa bile, iyiniyetli zilyet zilyetlik hükümlerine göre korunduğu ölçüde rehin hakkı kazanır.
- İstisna: kanun gereği bir sicile tescili zorunlu taşınırlarda, zilyetlik devredilmeden sicile yazılmakla rehin kurulabilir (m. 940).
- Bu istisnanın en yaygın uygulaması motorlu araç rehnidir; rehin trafik siciline tescille kurulur.
- Yargıtay uygulamasında, tescille kazanılan rehin bakımından trafik sicili kurucu (ihdasî) niteliktedir.
- Bu nedenle rehin tarihi, sözleşme değil tescilin yapıldığı tarihtir; sıra bu tarihe göre belirlenir.
- Ayrıca izin verilen kuruluşlar ve kooperatiflerin alacakları için hayvanlar üzerinde özel sicile tescille rehin kurulabilir.
- Rehin hakkı; asıl alacakla birlikte sözleşme faizleri, takip giderleri ve gecikme faizinin güvencesini sağlar (m. 946).
- Alacaklı, ödenmeyen alacağı için rehnin paraya çevrilmesi yoluna başvurur.
- Borç ödenmezse mülkiyetin alacaklıya geçeceğine ilişkin sözleşme hükmü geçersizdir (m. 949).
- Tapusuz taşınmazlar devir bakımından taşınır hükmünde olduğundan rehinleri de teslim kuralına tâbidir.
- Rehinli alacaklı, satış bedelinin paylaşımında öncelik (rüçhan) hakkına sahiptir.
- Sıra cetveline itiraz alacağın esas ve miktarına ilişkinse genel mahkemede dava, yalnız sıraya ilişkinse icra mahkemesinde şikâyet yoluyla ileri sürülür.
Taşınmazda teminat denince akla ipotek gelir ve herkes tapu siciline bakar. Taşınırda ise durum daha karışıktır: bir aracın, bir makinenin ya da bir mal stokunun rehnedildiği söylenir, ancak bu rehnin gerçekten kurulup kurulmadığı çoğu zaman ancak icra dosyasında, satış bedelinin paylaşıldığı sırada tartışılır.
Türk Medenî Kanunu bu alanda net bir kural koyar: taşınır rehni kural olarak teslimle kurulur. Ancak bu kuralın, günlük hayatta kuraldan daha sık uygulanan bir istisnası vardır: sicile tescili zorunlu taşınırlarda rehin, malı teslim etmeden sicile yazılmakla kurulur. Aşağıda bu iki yolu, aralarındaki farkın sıra cetveline nasıl yansıdığını ve alacaklının hangi sınırlar içinde hareket edebileceğini ele alıyoruz.
Kanunî dayanak
TMK m. 939 — Teslime bağlı rehin, kural
“Kanunda öngörülen ayrık durumlar dışında taşınırlar, ancak zilyetliğin alacaklıya devri suretiyle rehnedilebilir. Rehnedende tasarrufta bulunma yetkisi olmasa bile, rehin konusu taşınıra iyiniyetle zilyet olan kimse, zilyetlik hükümlerine göre edinimi korunduğu ölçüde rehin hakkı kazanır. Üçüncü kişilerin önceki zilyetlikten doğan hakları saklıdır. Taşınır, fiilen yalnız rehnedenin hâkimiyetinde kaldığı sürece rehin hakkı doğmaz.”
TMK m. 940 — Ayrık durumlar
“Yetkili makamlar tarafından izin verilen kuruluşlar ile kooperatiflerin alacaklarının güvence altına alınması için, zilyetlik devredilmeden de, icra dairesinde tutulacak özel sicile yazılmak suretiyle hayvanlar üzerinde rehin kurulabilir… Gerçek veya tüzel kişilerin alacaklarının güvence altına alınması için, kanun gereğince bir sicile tescili zorunlu olan taşınır mallar üzerinde, zilyetlik devredilmeden de, taşınır malın kayıtlı bulunduğu sicile yazılmak suretiyle rehin kurulabilir…”
TMK m. 946 ve m. 949 — Rehnin kapsamı ve mülkiyetin geçmesi yasağı
“MADDE 946- Alacaklı, ödenmeyen alacağının rehnin paraya çevrilmesi yoluyla ödenmesini isteyebilir. Rehin hakkı, alacaklıya asıl alacak ile birlikte sözleşme faizlerinin, takip giderlerinin ve gecikme faizinin güvencesini sağlar.”
“MADDE 949- Borcun ödenmemesi hâlinde rehinli taşınırın mülkiyetinin alacaklıya geçmesini öngören sözleşme hükmü geçersizdir.”
İki kuruluş yolu: teslim ve tescil
| Ölçüt | Teslime bağlı rehin (m. 939) | Sicile tescille rehin (m. 940) |
|---|---|---|
| Konusu | Her türlü taşınır ve kıymetli evrak | Sicile tescili zorunlu taşınırlar; ayrıca hayvanlar |
| Kurulma anı | Zilyetliğin devri | Sicile tescil |
| Malın kimde kaldığı | Alacaklıda veya üçüncü kişide | Rehnedende kalabilir |
| Sözleşmenin tek başına etkisi | Rehin doğmaz | Rehin doğmaz |
| Aleniyet | Zilyetlikle sağlanır | Sicil kaydıyla sağlanır |
| Rehin tarihi | Teslim tarihi | Tescil tarihi |
| Sıradaki etkisi | Teslim tarihine göre | Tescil tarihine göre |
| Tipik örnek | Kuyumcuya bırakılan altın, depoya konulan mal | Taşıt kredisinde araç rehni |
| Ortak sınır | Borç ödenmezse mülkiyetin alacaklıya geçeceği kararlaştırılamaz | |
Kritik nokta: Taşınır rehninde en sık yapılan hata, sözleşmeyi rehnin kendisi sanmaktır. Noterde düzenlenmiş bir “rehin sözleşmesi” tek başına aynî bir hak doğurmaz. Teslime bağlı rehinde malın fiilen alacaklıya geçmesi, sicile tescille kurulan rehinde ise kaydın sicile gerçekten işlenmiş olması gerekir. Bunun en görünür sonucu sıra cetvelindedir: iki rehin arasındaki öncelik, sözleşmelerin tarihine göre değil, teslim veya tescil tarihine göre belirlenir. Bu nedenle uyuşmazlıkta yapılacak ilk iş, sicilden tescil işlemlerinin hangi tarihte yapıldığını sormaktır.
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Teminat konusu taşınırın sicile tescili zorunlu bir mal olup olmadığını belirleyin; araç, gemi ve benzeri mallar bu gruba girer.
- Sicile tâbi değilse rehni teslimle kurun; malı fiilen teslim alın ya da güvenilir bir üçüncü kişiye tevdi edin.
- Malın rehnedende kalmaya devam etmesi hâlinde rehnin doğmayacağını bilin; görünürde teslim yeterli değildir.
- Teslimi belgeleyin: tutanak, irsaliye, depo kaydı, fotoğraf ve tarih içeren yazışmalar dosyalayın.
- Sicile tâbi bir malda rehni tescil ettirin ve tescilin yapıldığı tarihi gösteren kaydı alın.
- Tescil talebinin sicile fiilen işlendiğini teyit edin; kayıt listesindeki tarih ile işlem tarihi arasındaki farkı sorgulayın.
- Rehin sözleşmesinde teminat altına alınan alacağı ve kapsamını açıkça gösterin.
- Sözleşmeye, borç ödenmezse mülkiyetin alacaklıya geçeceğine dair hüküm koymayın; bu hüküm geçersizdir.
- Borç ödenmezse malı kendiliğinden satmayın; rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip başlatın.
- Takipte asıl alacağın yanında sözleşme faizi, takip giderleri ve gecikme faizini de talep edin.
- Sıra cetveli düzenlenmişse itirazınızın sıraya mı yoksa alacağın esas ve miktarına mı ilişkin olduğunu netleştirin.
- Yalnız sıraya itiraz ediyorsanız icra mahkemesinde şikâyet, alacağın esas ve miktarına da itiraz ediyorsanız genel mahkemede dava yoluna gidin.
Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, E. 2006/7967, K. 2007/692, 13.02.2007
Teslim koşulu yerine getirilmedikçe rehin kurulmuş sayılmaz; mülkiyetin geçişine ilişkin anlaşma hükümsüzdür. Borç karşılığında tapusuz bir taşınmazın “rehin” olarak bırakıldığı ve borç ödenmezse mülkiyetin alacaklıya geçeceğinin kararlaştırıldığı olayda, alacaklı elatmanın önlenmesi istemiştir. Daire önce nitelendirmeyi yapmıştır: “Tapusuz taşınmazlar, satış ve devir bakımından TMK’nın 762 ve devamı maddelerinde düzenlenen taşınır mal hükmündedir. TMK’nın 939/1. maddesi hükmüne göre, taşınır mallar ancak zilyetliğin alacaklıya devri suretiyle rehnedilir, teslim koşulu yerine getirilmedikçe rehin kurulmuş sayılmaz.” Sözleşmedeki mülkiyet kaydı bakımından ise “Yine TMK’nın 949. maddesinde borcun ödenmemesi halinde taşınırın mülkiyetinin alacaklıya geçmesini öngören sözleşme hükmünün geçersiz olduğu belirtilmiştir” denilmiş; alacaklının bu durumda ancak hapis hakkına sahip olacağı vurgulanmıştır. Daire, hükmün ONANMASINA, 13.02.2007 tarihinde oy birliğiyle karar vermiştir.
Yargıtay 19. Hukuk Dairesi, E. 2009/2790, K. 2009/3133, 15.04.2009
Araç rehninde trafik sicili kurucudur; rehin tarihi tescil tarihidir. Sıra cetveline itiraz davasında, noterde düzenlenen rehin sözleşmesine rağmen aracın teslim edilmediği ve rehnin sonradan fakat önceki tarihle sicile işlendiği ileri sürülmüştür. Daire kuralı ve istisnasını ortaya koymuştur: “Kural olarak taşınırların rehnedilmesi teslim suretiyle mümkündür (MK.m.939). Ancak bir sicile tescili zorunlu taşınırların bu sicile yazılmak suretiyle rehni de yasa koyucu tarafından kabul edilmiştir (MK.m.940/II).” Somut olayda teslim gerçekleşmediğinden “rehin tarihi, tescilin yapıldığı tarih olarak kabul edilmelidir. Mahkeme gerekçesinin aksine tescille kazanılan rehin hakkı bakımından trafik sicilinin ihdasî (kurucu) olduğu sonucuna ulaşılmaktadır.” Kararda ayrıca çelişkili takyidat listeleri karşısında sicilden tescil işlemlerinin tarihlerinin sorulması gerektiği belirtilmiştir. Daire, hükmün BOZULMASINA, 15.04.2009 tarihinde oy birliğiyle karar vermiştir.
Yargıtay 23. Hukuk Dairesi, E. 2014/3044, K. 2015/1112, 23.02.2015
Sicile tescil edilen araç rehni geçerlidir ve rehinli alacaklıya paylaşımda öncelik sağlar. Genel kredi sözleşmelerine dayanan banka lehine araç üzerinde rehin kurulmuş; başka bir alacaklı, sözleşmede rehin miktarının belirtilmediğini ileri sürerek sıra cetvelinin iptalini istemiştir. Mahkeme, TMK m. 939/1’deki kuralı ve m. 940’ın son fıkrasındaki “gerçek veya tüzelkişilerin alacaklarının güvence altına alınması için, kanun gereğince bir sicile tescili zorunlu olan taşınır mallar üzerinde, zilyetlik devredilmeden de, taşınır malın kayıtlı bulunduğu sicile yazılmak suretiyle rehin kurulabilir” hükmünü esas alarak, rehin şerhinin trafik tescil kaydına işlendiğini ve rehnin geçerli olduğunu, bu nedenle satış bedelinin paylaşımında davalıya öncelik tanınacağını kabul etmiştir. Kararda ayrıca sıra cetveline itirazda görev ayrımı da ortaya konmuştur: itiraz alacağın esas ve miktarına yönelikse genel mahkemede dava, yalnız sıraya yönelikse icra mahkemesinde şikâyet yoluyla ileri sürülür. Daire, hükmün ONANMASINA, 23.02.2015 tarihinde oy birliğiyle karar vermiştir.
Yargıtay 23. Hukuk Dairesi, E. 2013/1619, K. 2013/4411, 26.06.2013
Aracın bankaya teslim edilmemiş olması rehni geçersiz kılmaz. Sıra cetveline şikâyette bulunan alacaklı, rehne konu aracın bankaya teslim edilmediğini ve bu nedenle rehnin geçersiz olduğunu, ayrıca banka alacağının aracın aynından doğmadığını ileri sürmüştür. Mahkeme, taşıt kredisi ve rehin sözleşmesinde aracın doğmuş ve doğacak tüm alacakların teminatı sayıldığını belirledikten sonra kuralı uygulamıştır: “kural olarak TMK 939. maddesi uyarınca taşınırların ancak zilyetliğin devri ile rehnedilebileceği, ancak TMK’nun 940. maddesinin … fıkrasına göre, bir sicile tescili zorunlu olan taşınır mallar üzerinde zilyetliğin devri gerçekleşmeden de rehin kurulabileceği, bankanın rehin hakkının devam ettiği” gerekçesiyle şikâyeti reddetmiştir. Daire, kararın ONANMASINA, 26.06.2013 tarihinde oy birliğiyle karar vermiştir.
İlk halka, aynî hakkın sözleşmeden ayrılması. Rehin sözleşmesi bir borç doğurur; rehin hakkı ise ancak kanunun aradığı kuruluş işlemiyle doğar. Bu ayrım, teminat hukukunun temelidir ve uygulamadaki tartışmaların çoğu bu ayrımın gözden kaçırılmasından çıkar.
İkinci halka, teslim şartının ciddiyeti. Kanun, taşınırın fiilen yalnız rehnedenin hâkimiyetinde kaldığı sürece rehin hakkının doğmayacağını açıkça söyler. Bu, aleniyet ilkesinin taşınırdaki karşılığıdır: üçüncü kişiler malın kimde olduğuna bakarak durumu anlayabilmelidir.
Üçüncü halka, istisnanın kapsamı. Sicile tescili zorunlu taşınırlarda aleniyet sicil kaydıyla sağlandığından, teslim aranmaz. Uygulamada bu istisna, motorlu araç rehni sayesinde kuraldan daha yaygın hâle gelmiştir. Bu nedenle bir aracın teslim edilmemiş olması, tek başına rehnin geçersizliği sonucunu doğurmaz.
Dördüncü halka, sicilin kurucu niteliği. Tescille kazanılan rehin bakımından sicil ihdasîdir; yani hakkı doğuran işlemin kendisidir. Bunun doğrudan sonucu, rehin tarihinin sözleşme tarihi değil tescil tarihi olmasıdır. Sıra cetvelinde iki rehin karşılaştırılırken bakılacak tarih budur.
Beşinci halka, sicil kayıtlarının denetlenmesi. Takyidat listeleri arasında çelişki varsa, mahkemenin sicilden tescil işlemlerinin fiilen hangi tarihlerde yapıldığını sorması gerekir. Sonradan fakat geçmiş tarihle işlenmiş bir kayıt, sırayı kendiliğinden değiştirmez.
Altıncı halka, rehnin kapsamı. Rehin hakkı yalnız anaparayı değil; sözleşme faizlerini, takip giderlerini ve gecikme faizini de güvence altına alır. Bu, rehinli alacaklının paylaşımda talep edebileceği tutarı doğrudan etkiler.
Yedinci halka, lex commissoria yasağı. Borç ödenmezse malın mülkiyetinin alacaklıya geçeceği kararlaştırılamaz. Bu yasak, borçluyu malının değerinin çok altında bir bedelle kaybetmekten korur. Alacaklının yolu, rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takiptir. Rehin geçerli kurulmamışsa alacaklının elinde kalan tek imkân, koşulları varsa hapis hakkıdır.
Sekizinci halka, uyuşmazlığın nerede çözüleceği. Taşınır rehni tartışmaları çoğunlukla sıra cetvelinde ortaya çıkar. İtiraz yalnız sıraya ilişkinse icra mahkemesinde şikâyet, alacağın esas ve miktarına da ilişkinse genel mahkemede dava yoluna başvurulur. Yolun yanlış seçilmesi, esasa hiç girilmeden görev yönünden ret sonucunu doğurur.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Sonucu | Doğrusu |
|---|---|---|
| Sözleşmeyi rehin sanmak | Aynî hak doğmaz | Teslim veya tescil tamamlanmalı |
| Malı rehnedende bırakmak | Teslime bağlı rehin doğmaz | Zilyetlik fiilen devredilmeli |
| Teslimi belgelememek | İspat sorunu doğar | Tutanak ve kayıtlar saklanmalı |
| Tescili takip etmemek | Rehin tarihi geç doğar | Tescil tarihi belgeyle teyit edilmeli |
| Sıra tartışmasında sözleşme tarihine dayanmak | Öncelik kaybedilir | Tescil veya teslim tarihi esas alınmalı |
| Mülkiyetin geçeceği kaydı koymak | Hüküm geçersizdir | Paraya çevirme yolu öngörülmeli |
| Malı kendiliğinden satmak | Sorumluluk doğar | Rehnin paraya çevrilmesi yoluna gidilmeli |
| Fer’îleri takipte istememek | Teminat eksik kullanılır | Faiz ve giderler de talep edilmeli |
| Sıra cetvelinde yanlış yolu seçmek | Görevden ret | İtirazın konusuna göre dava veya şikâyet seçilmeli |
Taşınır rehni nasıl kurulur?
Kural olarak zilyetliğin alacaklıya devri, yani teslimle. TMK m. 939 uyarınca kanunda öngörülen ayrık durumlar dışında taşınırlar ancak bu yolla rehnedilebilir.
Rehin sözleşmesi tek başına yeterli mi?
Yeterli değildir. Teslim koşulu yerine getirilmedikçe rehin kurulmuş sayılmaz. Taşınır fiilen yalnız rehnedenin hâkimiyetinde kaldığı sürece rehin hakkı doğmaz.
Araç rehninde aracı bankaya teslim etmem gerekir mi?
Gerekmez. Kanun gereğince bir sicile tescili zorunlu olan taşınır mallar üzerinde, zilyetlik devredilmeden de malın kayıtlı bulunduğu sicile yazılmakla rehin kurulabilir. Araçlarda bu sicil trafik tescil kaydıdır.
Araç rehninde rehin tarihi hangi tarihtir?
Tescilin yapıldığı tarihtir. Yargıtay, tescille kazanılan rehin hakkı bakımından trafik sicilinin kurucu (ihdasî) nitelikte olduğunu kabul etmektedir.
Sicile sonradan geçmiş tarihle işlenen rehin ne olur?
Takyidat listeleri arasında çelişki varsa mahkemenin, sicilden tescil işlemlerinin fiilen hangi tarihlerde yapıldığını sorması ve çelişkiyi gidermesi gerekir. Kaydın üzerindeki tarih tek başına belirleyici sayılmaz.
Hayvanlar rehnedilebilir mi?
Edilebilir. Yetkili makamlarca izin verilen kuruluşlar ile kooperatiflerin alacaklarının güvencesi için, zilyetlik devredilmeden icra dairesinde tutulacak özel sicile yazılmak suretiyle hayvanlar üzerinde rehin kurulabilir.
Rehnedenin malik olmaması rehni geçersiz kılar mı?
Her zaman değil. TMK m. 939/2 uyarınca rehnedende tasarrufta bulunma yetkisi olmasa bile, rehin konusu taşınıra iyiniyetle zilyet olan kimse zilyetlik hükümlerine göre edinimi korunduğu ölçüde rehin hakkı kazanır.
Rehin hangi alacakları güvence altına alır?
TMK m. 946 uyarınca asıl alacakla birlikte sözleşme faizlerini, takip giderlerini ve gecikme faizini.
Borç ödenmezse mal benim olur mu?
Olmaz. TMK m. 949 uyarınca borcun ödenmemesi hâlinde rehinli taşınırın mülkiyetinin alacaklıya geçmesini öngören sözleşme hükmü geçersizdir.
Alacağımı nasıl tahsil ederim?
Alacaklı, ödenmeyen alacağının rehnin paraya çevrilmesi yoluyla ödenmesini isteyebilir. Bu, icra takibinin özel bir türüdür ve malın kendiliğinden satılmasına izin vermez.
Tapusuz taşınmaz rehnedilebilir mi?
Tapusuz taşınmazlar devir bakımından taşınır hükmündedir; bu nedenle rehinleri de teslim kuralına tâbidir. Resmî şekilde ipotek kurulması söz konusu olmaz.
Rehinli alacaklının paylaşımda önceliği var mıdır?
Vardır. Geçerli olarak rehin hakkı kurulmuş alacaklıya, satış bedelinin paylaştırılmasında öncelik tanınır.
Sıra cetveline nasıl itiraz edilir?
İtiraz alacağın esas ve miktarına yönelikse genel mahkemede dava yoluyla; yalnız sıraya yönelikse icra mahkemesinde şikâyet yoluyla ileri sürülür. Yolun doğru seçilmesi görev bakımından belirleyicidir.
Rehin ile hapis hakkı arasındaki fark nedir?
Rehin, taraf iradesiyle kurulan bir teminat hakkıdır; hapis hakkı ise kanunun belirlediği şartlar gerçekleştiğinde doğar. Rehin geçerli kurulmamışsa alacaklının elinde, koşulları varsa yalnızca hapis hakkı kalır.
Ticarî işletmeye ait taşınırlar için farklı bir yol var mı?
Vardır. Ticarî işlemlerde taşınır rehnine ilişkin özel kanunî düzenleme, teslim gerektirmeden sicile tescille rehin kurulmasına imkân tanır. Bu yolun kapsamı ve usulü kendi mevzuatına göre belirlenir.
- 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m. 939 — Teslime bağlı taşınır rehni
- 4721 sayılı TMK m. 940 — Ayrık durumlar; sicile tescille rehin
- 4721 sayılı TMK m. 941-945 — Art rehin, rehnin sona ermesi ve sorumluluk
- 4721 sayılı TMK m. 946 — Rehinli alacaklının hakları ve rehnin kapsamı
- 4721 sayılı TMK m. 949 — Mülkiyetin alacaklıya geçmesi yasağı
- 4721 sayılı TMK m. 950-953 — Hapis hakkı
- 4721 sayılı TMK m. 762-763 — Taşınır mülkiyeti ve zilyetliğin devri
- 4721 sayılı TMK m. 954-961 — Alacaklar ve diğer haklar üzerinde rehin
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 142 — Sıra cetveline itiraz ve şikâyet
- 2004 sayılı İİK m. 145 vd. — Rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip
- 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu m. 20 — Araçlara ilişkin tescil ve şerhler
- 6750 sayılı Ticari İşlemlerde Taşınır Rehni Kanunu — teslimsiz taşınır rehni ve rehin sicili
Teminat hukukunun diğer başlıkları için ipotek ve taşınmaz rehni, hapis hakkı ve banka teminat mektubu yazılarımızı; icra aşaması için rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip yazımızı; araçlara ilişkin sicil işlemleri için araç satışında işleten sıfatı yazımızı inceleyebilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Taşınır rehninin geçerliliği; malın niteliğine, teslim veya tescilin gerçekleşip gerçekleşmediğine ve uygulanacak özel mevzuata göre değişir. Her somut olayın kendi koşulları içinde değerlendirilmesi gerekir.