Kullanım Ödüncü (Ariyet) Sözleşmesi: TBK m. 379-385
- Kullanım ödüncü (ariyet), bir şeyin karşılıksız olarak kullanılmak üzere bırakılması ve kullanıldıktan sonra geri verilmesidir.
- Sözleşmenin ayırt edici özelliği bedelsizliktir; bedel varsa kira ilişkisi vardır.
- Kanun herhangi bir şekil şartı öngörmemiştir; sözlü olarak da kurulabilir.
- Ödünç alan, konuyu ancak kararlaştırılan şekilde, hüküm yoksa niteliğine veya özgülendiği amaca göre kullanabilir.
- Ödünç alan, ödünç konusunu başkasına kullandıramaz.
- Bu hükümlere aykırı davranan ödünç alan, beklenmedik hâllerden doğan zararlardan da sorumludur.
- Aykırılığa rağmen zararın yine doğacağı ispatlanırsa sorumluluktan kurtulunur.
- Süre ve amaç belirlenmemişse ödünç veren, malı dilediği zaman geri isteyebilir (TBK m. 384).
- Buna karşılık süre ve kullanım amacı belirlenmişse geri isteme hakkı bu çerçeveyle sınırlanır.
- Malikin uzun süre sessiz kalması, ilişkinin kullanım ödüncü sayılmasına yol açabilir.
- Kullanım ödüncü varken kullanım haksız sayılmadığından kural olarak ecrimisil doğmaz.
- Dava açılması, kullanım ödüncüne son verme iradesi olarak değerlendirilebilir.
- Karayolları Trafik Kanunu m. 3, ariyet alanı işleten sayabilir.
- Kısa süreli ariyette ise ariyet alan kural olarak işleten sayılmaz.
- Ticarî ilişkilerde ariyet konusu demirbaşın iadesi ve cezaî şart geçerli biçimde kararlaştırılabilir.
Komşuya verilen tarla, kardeşe bırakılan daire, bayiye teslim edilen tabela ve ekipman, arkadaşa verilen araç. Bunların hepsi aynı hukukî kalıbın içine girer: kullanım ödüncü, eski adıyla ariyet.
Sözleşme bedelsiz olduğu için genellikle yazılı yapılmaz ve yıllarca sorunsuz sürer. Sorun, mal geri istendiğinde başlar: kullanan kişi hemen vermek zorunda mıdır, geçmiş yıllar için bedel istenebilir mi, ödünç verilen araçla kaza olursa kim sorumludur? Aşağıda bu soruları güncel Yargıtay kararlarıyla ele alıyoruz.
Kanunî dayanak
TBK m. 379: “Kullanım ödüncü sözleşmesi, ödünç verenin bir şeyin karşılıksız olarak kullanılmasını ödünç alana bırakmayı ve ödünç alanın da o şeyi kullandıktan sonra geri vermeyi üstlendiği sözleşmedir.”
TBK m. 380: “Ödünç alan, ödünç konusunu ancak sözleşmede kararlaştırılan şekilde, sözleşmede hüküm yoksa niteliğine veya özgülendiği amaca göre kullanabilir. Ödünç alan, ödünç konusunu başkasına kullandıramaz. Ödünç alan, bu hükümlere aykırı davrandığı durumlarda, beklenmedik hâllerden doğan zararlardan da sorumludur. Ancak, bu hükümlere uymuş olsaydı bile zararın doğacağını ispat ederse sorumluluktan kurtulur.”
TBK m. 384: “Ödünç konusu, kullanım süresi ve hangi amaçla kullanılacağı belirlenmeden verilmişse, ödünç veren onu dilediği zaman geri isteyebilir.” KTK m. 3‘e göre işleten, aracın “uzun süreli kiralama, ariyet veya rehin gibi hallerde kiracı, ariyet veya rehin alan kişidir.”
Kullanım ödüncü, en çok karıştırıldığı iki kurumdan şu noktalarda ayrılır:
| Ölçüt | Kullanım ödüncü | Kira |
|---|---|---|
| Bedel | Karşılıksızdır | Bedel ödenir |
| Dayanak | TBK m. 379 vd. | TBK m. 299 vd. |
| Konu | Taşınır veya taşınmaz | Taşınır veya taşınmaz |
| Şekil | Serbesttir | Kural olarak serbesttir |
| Devir | Başkasına kullandırılamaz | Alt kira mümkündür |
| Geri isteme | Süre/amaç yoksa her zaman | Fesih ve tahliye kurallarına tabidir |
| Bedel talebi | Kural olarak doğmaz | Kira alacağı doğar |
| Bakım gideri | Ödünç alanda | Paylaşımlıdır |
| Koruma | Zayıftır | Kiracı lehine güçlüdür |
Kritik nokta: Taşınmazını yıllarca sessizce bir yakınına kullandıran malikin, sonradan geçmişe dönük ecrimisil istemesi çoğu dosyada sonuçsuz kalır. Çünkü uzun süre uyarı ve ihtarda bulunulmaması, ilişkinin kullanım ödüncü sayılmasına yol açabilir; kullanım ödüncü varken kullanım haksız olmadığından ecrimisil doğmaz. Malın geri alınması isteniyorsa önce noter ihtarıyla ödünce son verilmeli, kullanım bundan sonra da sürerse haksız hâle gelir. Aksi hâlde dava, yalnızca dava tarihinden sonrası için sonuç doğurur.
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- İlişkiyi doğru adlandırın. Bedel ödeniyorsa kira, ödenmiyorsa kullanım ödüncü söz konusudur.
- Mümkünse yazılı yapın. Şekil şartı yoktur; ama süre, amaç ve iade koşulu yazılırsa tartışma biter.
- Süre ve amacı belirleyin. Bunlar belirlenmemişse ödünç veren malı dilediği zaman geri isteyebilir.
- Süre koyarken dikkatli olun. Süre ve amaç belirlenmişse geri isteme hakkı sınırlanır.
- İhtarı noterden çekin. Ödünce son verme iradesi, karşı tarafa usulüne uygun biçimde ulaşmalıdır.
- Tebligatı belgeleyin. Yurt dışında yaşayan kişilere yapılan usulsüz tebligat, ihtarı sonuçsuz bırakır.
- Ecrimisil beklentinizi ayarlayın. Ödünç ilişkisi sürerken geçmişe dönük bedel istemi kural olarak reddedilir.
- Kullanım sınırını yazın. Ödünç konusu ancak kararlaştırılan şekilde ya da amacına göre kullanılabilir.
- Devri yasaklayın. Ödünç alan, konuyu başkasına kullandıramaz; aykırılık ağır sorumluluk doğurur.
- Araç ödüncünde süreye dikkat edin. Uzun süreli ariyette ariyet alan işleten sayılabilir.
- Sigorta durumunu kontrol edin. İşleten sıfatı, kendi zararının trafik sigortasından istenip istenemeyeceğini belirler.
- Ticarî ariyette cezaî şart koyun. Demirbaş iadesinde gecikme için kararlaştırılan cezaî şart uygulanmaktadır.
Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 20.04.2022 T., 2021/3855 E., 2022/3022 K.
Uzun süre ses çıkarmamak kullanım ödüncü sayılabilir; ecrimisil doğmaz. Tapulu taşınmazını on yılı aşkın süredir başkalarının kullandığını belirten malik, elatmanın önlenmesi ve beş yıllık ecrimisil istemişti. Bölge adliye mahkemesi mülkiyet hakkına üstünlük tanıyarak elatmanın önlenmesine karar vermiş; ecrimisil yönünden ise “davalıların kullanımına mani olmak yönünde uzun bir süre uyarı ve ihtarda bulunulmadığından taraflar arasındaki ilişkinin 6098 sayılı Türk Borçlar Kanununun 379.maddesi uyarınca ariyet akdi (kullanım ödüncü) niteliği taşıdığı ve dava açılmakla ariyete son verildiği” gerekçesiyle istemi reddetmişti. Daire, ecrimisil talebinin reddinde ve karşı davadaki tazminat kabulünde isabetsizlik bulunmadığını belirterek malik tarafının bu yöndeki temyiz itirazlarını reddetmiştir. Karar, dava konusunun yargılama sırasında üçüncü kişiye devri ve davanın takip edilmemesine ilişkin usul sebebiyle oy birliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 07.05.2024 T., 2022/6540 E., 2024/2420 K.
Süre ve amaç belirlenmişse “dilediğim zaman geri isterim” denemez. Bir mesken üzerinde intifa hakkı sahibi olan davacı, 2005 tarihli protokolle taşınmazın kullanımını bıraktığı kişilerden ihtarname ile ödünce son verdiğini bildirmiş ve ecrimisil istemişti. Bölge adliye mahkemesi, protokolde “süre sonunda da kullanımın devam edeceğinin belirtildiği”ni, ihtarnamenin ise davalıların yurt dışında yaşamaları nedeniyle usulsüz tebliğ edildiğini saptamış; ayrıca “tarafların yaptığı protokol uyarınca ödünç süresi ve kullanım amacının belirtildiği, buna göre TBK’nın 384 üncü maddesine göre kullanım süresi ve kullanım amacının belirtildiği, davacının geri isteme hakkının bulunmadığı” sonucuna varmıştı. Daire kararı usul ve kanuna uygun bulmuştur. Karar oy birliğiyle onanmıştır.
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 05.06.2024 T., 2022/1728 E., 2024/5750 K.
Ariyet, trafik hukukunda işleten sıfatını değiştirebilir. Eşi adına kayıtlı araçta yolcu iken kazada malul kalan davacının tazminat istemi, yerel mahkemece davacının fiilî hâkimiyet kurduğu ve işleten sayılması gerektiği gerekçesiyle reddedilmişti. Daire, KTK m. 3’teki tanımı aktarmıştır: işleten, aracın “uzun süreli kiralama, ariyet veya rehin gibi hallerde kiracı, ariyet veya rehin alan kişidir. Ancak, ilgili tarafından başka bir kişinin aracı kendi hesabına ve tehlikesi kendisine ait olmak üzere işlettiği ve araç üzerinde fiili tasarrufu bulunduğu ispat edilirse, bu kimse işleten sayılır.” Somut olayda davacının araç maliki olmadığı gibi “kira, ariyet veya rehin gibi nedenlerle de işleten konumunda” bulunmadığı kabul edilerek işin esasına girilmesi gerektiği belirtilmiştir. Karar oy çokluğuyla bozulmuştur; karşı oyda aracın uzun süreli ariyetle bırakıldığı ve davacının işleten sayılması gerektiği savunulmuştur. Bu görüş Dairenin kararı değildir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 01.06.2021 T., 2021/1547 E., 2021/4631 K.
Ticarî ariyette iade ve cezaî şart işler; değer iade anına göre belirlenir. Otogaz bayilik anlaşması kapsamında bayie ariyet olarak verilen malzeme ve teçhizat, sözleşme sona erdikten sonra ihtarnameye rağmen iade edilmemişti. İlk derece mahkemesi malların iadesine, aynen teslimde imkânsızlık hâlinde İİK m. 24 uyarınca haciz tarihindeki rayiç bedelin tahsiline ve kararlaştırılan günlük cezaî şartın ödenmesine hükmetmiş; bölge adliye mahkemesi ise “sözleşmedeki değerlerin değil iade anındaki değerlerin esas alınması gerektiğinden” davacının sözleşmedeki bedel talebini reddetmişti. Ayrıca cezaî şarta hükmedildiğinden ayrıca kullanım bedeli istenemeyeceği belirtilmiştir. Karar oy birliğiyle onanmıştır.
Dört karar birlikte okunduğunda kullanım ödüncünün pratik yüzü ortaya çıkar.
Birinci halka – bedelsizlik kurucu unsurdur. Karşılık ödeniyorsa ilişki kiradır. Bu ayrım, hem uygulanacak hükümleri hem de tahliye ve bedel taleplerini kökten değiştirir.
İkinci halka – sessizlik sözleşme kurar. Nisan 2022 tarihli kararda onanan değerlendirme, malikin uzun süre uyarı ve ihtarda bulunmamasını kullanım ödüncü olarak nitelendirmiştir. Bu, çoğu aile içi taşınmaz kullanımının hukukî adıdır.
Üçüncü halka – ecrimisil beklentisi çoğu zaman boşa çıkar. Kullanım ödüncü varken kullanım haksız değildir. Aynı kararda dava açılması, ödünce son verme anı olarak değerlendirilmiştir.
Dördüncü halka – geri isteme hakkı koşullara bağlıdır. TBK m. 384 “dilediği zaman” der; ancak bunun şartı, süre ve amacın belirlenmemiş olmasıdır. Mayıs 2024 tarihli karar, protokolde süre ve amaç belirlenmiş bir olayda geri isteme hakkının bulunmadığını göstermiştir.
Beşinci halka – ihtarın tebliği hayatîdir. Aynı kararda ihtarnamenin usulsüz tebliği, ödünce son verilmediği sonucunu doğurmuştur. Yurt dışında yaşayan muhataplar bakımından bu risk yüksektir.
Altıncı halka – kullanım sınırı ve devir yasağı ağır yaptırımlıdır. TBK m. 380, aykırı davranan ödünç alanı beklenmedik hâllerden doğan zararlardan da sorumlu tutar. Bu, olağan sorumluluğun ötesine geçen bir ağırlaştırmadır.
Yedinci halka – araç ödüncü sorumluluk doğurabilir. Haziran 2024 tarihli karar, KTK m. 3’ün ariyet alanı işleten saydığını hatırlatır. Aracını uzun süreli olarak başkasına bırakan malikin işleten sıfatı sona erebilir; kısa süreli ariyette ise durum değişir.
Sekizinci halka – ticarî ariyette metin belirleyicidir. Haziran 2021 tarihli karar, ariyet demirbaş belgesindeki iade ve cezaî şart kayıtlarını uygulamış, ancak bedelin iade anındaki değere göre belirleneceğini kabul etmiştir. Tüketim ödüncü, kira sözleşmesi ve ecrimisil yazılarımız komşu kurumları ele alır.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Neden yanlış? | Doğrusu |
|---|---|---|
| Bedelsiz kullanımı kira sanmak | Bedel yoksa kullanım ödüncüdür | İlişkiyi doğru nitelendirin |
| Geçmişe dönük ecrimisil beklemek | Ödünç varken kullanım haksız değildir | Önce ödünce son verin |
| İhtar çekmeden dava açmak | Ödünç ilişkisi sürüyor sayılır | Noter ihtarıyla sona erdirin |
| Tebligatı ihmal etmek | Usulsüz tebliğ ihtarı etkisiz kılar | Adresi ve usulü kontrol edin |
| Süre ve amaç yazmayı gereksiz görmek | Bunlar geri isteme hakkını belirler | Metne açıkça yazın |
| Sınırsız süre kaydı koymak | Geri isteme hakkını ortadan kaldırabilir | Süreyi ölçülü belirleyin |
| Ödünç konusunu başkasına vermek | Kanun bunu yasaklar | Devir için ödünç verenden izin alın |
| Araç ödüncünü kayıtsız yapmak | İşleten sıfatı değişebilir | Süreyi ve koşulları belgeleyin |
| Ticarî ariyette belge tutmamak | İade ve cezaî şart ispatlanamaz | Demirbaş belgesi düzenleyin |
Kullanım ödüncü nedir?
Ödünç verenin bir şeyin karşılıksız olarak kullanılmasını ödünç alana bırakmayı, ödünç alanın da o şeyi kullandıktan sonra geri vermeyi üstlendiği sözleşmedir.
Ariyet ile kullanım ödüncü aynı şey mi?
Evet. Ariyet, kullanım ödüncünün eski adıdır ve Yargıtay kararlarında hâlâ birlikte kullanılmaktadır.
Yazılı yapılması zorunlu mu?
Kanun bir şekil şartı öngörmemiştir. Ancak süre, amaç ve iade koşullarının yazılı olması ispat bakımından büyük önem taşır.
Ödünç alan malı nasıl kullanabilir?
Ancak sözleşmede kararlaştırılan şekilde; sözleşmede hüküm yoksa niteliğine veya özgülendiği amaca göre kullanabilir.
Ödünç alınan mal başkasına verilebilir mi?
Verilemez. TBK m. 380 uyarınca ödünç alan, ödünç konusunu başkasına kullandıramaz.
Kurallara aykırı kullanımın yaptırımı nedir?
Ödünç alan, beklenmedik hâllerden doğan zararlardan da sorumlu olur. Ancak bu hükümlere uymuş olsaydı bile zararın doğacağını ispat ederse sorumluluktan kurtulur.
Malı her zaman geri isteyebilir miyim?
Ödünç konusu, kullanım süresi ve hangi amaçla kullanılacağı belirlenmeden verilmişse ödünç veren onu dilediği zaman geri isteyebilir.
Süre ve amaç belirlenmişse ne olur?
Bu durumda geri isteme hakkı sınırlanır. Yargıtay kararlarında, protokolde ödünç süresi ve kullanım amacı belirtilen olaylarda ödünç verenin geri isteme hakkının bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
Yıllardır kullanan kişiden kira isteyebilir miyim?
Kural olarak istenemez. Uzun süre uyarı ve ihtarda bulunulmaması ilişkinin kullanım ödüncü sayılmasına yol açabilmekte, bu durumda kullanım haksız olmadığından ecrimisil doğmamaktadır.
Ödünç ilişkisi nasıl sona erdirilir?
Ödünç verenin geri isteme iradesini karşı tarafa ulaştırmasıyla. Uygulamada noter ihtarnamesi kullanılmakta, dava açılması da ödünce son verme olarak değerlendirilebilmektedir.
Aracımı ödünç verirsem sorumlu olur muyum?
KTK m. 3 uyarınca aracın uzun süreli ariyet gibi hâllerde ariyet alan kişi işleten sayılabilir. Kısa süreli ariyette ise ariyet alan kural olarak işleten sayılmaz.
İşleten sıfatı neden önemlidir?
KTK m. 85’e dayalı sorumluluk için işleten sıfatı aranır. Ayrıca işletenin kendi zararı, kural olarak kendi zorunlu mali sorumluluk sigortasından karşılanmaz.
Trafik kaydı işleteni kesin gösterir mi?
Yargıtay kararlarında trafik kaydının işleteni kesin olarak gösteren bir karine olmadığı, ancak onun kim olduğunu belirleyen güçlü bir kanıt niteliği taşıdığı belirtilmektedir.
Ariyet verilen demirbaş iade edilmezse ne olur?
Aynen iadeye karar verilebilir; aynen teslimde imkânsızlık hâlinde bedeli istenebilir. Bedel, sözleşmedeki değere göre değil iade anındaki değere göre belirlenmektedir.
Cezaî şart ve kullanım bedeli birlikte istenebilir mi?
Geç iade için cezaî şarta hükmedildiği ve cezaî şartı aşan bir zarar kanıtlanamadığı hâllerde ayrıca kullanım bedeline hükmedilmemektedir.
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 379 – Kullanım ödüncü tanımı
- 6098 sayılı Kanun m. 380 – Ödünç alanın kullanım hakkı ve sınırları
- 6098 sayılı Kanun m. 381 – Bakım ve koruma giderleri
- 6098 sayılı Kanun m. 382 – Birlikte ödünç alanların sorumluluğu
- 6098 sayılı Kanun m. 383 – Sözleşmenin sona ermesi
- 6098 sayılı Kanun m. 384 – Belirsiz süreli sözleşmede geri isteme
- 6098 sayılı Kanun m. 385 – Ödünç alanın ölümü
- 6098 sayılı Kanun m. 386-392 – Tüketim ödüncü
- 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m. 995 – İyiniyetli olmayan zilyedin sorumluluğu
- 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu m. 3 – İşleten tanımı
- 2918 sayılı Kanun m. 85 – İşletenin sorumluluğu
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 24 – Taşınır teslimine ilişkin ilamların icrası
İlgili yazılarımız: tüketim ödüncü (karz), ecrimisil davası, kira sözleşmesi, araç satışında işleten sıfatı, alt kira ve kullanım hakkının devri.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut bir olaya ilişkin hukukî görüş veya tavsiye niteliği taşımaz. Kullanım ödüncü değerlendirmesi tarafların anlaşmasına, sürenin ve amacın belirlenip belirlenmediğine göre değişir.