Sözleşmenin Devri ve Sözleşmeye Katılma: Üç İmza Olmadan Devir Olmaz

Bu dört karar, TBK m. 205’in kısa metninin arkasındaki uygulamayı adım adım gösteriyor. Kurumun kendisi sade: bir sözleşmedeki taraf sıfatı, bütün hak ve borçlarıyla birlikte bir başkasına geçiyor. Zorluk, bu geçişin hangi şartlarla gerçekleştiği ve sonuçlarının nereye kadar uzandığı noktasında başlıyor.

Birinci halka üç taraflılıktır. 11. Hukuk Dairesinin 2024 tarihli kararı bunu açık bir formüle bağlamıştır: sözleşmenin devri üç taraflı bir sözleşmedir ve devreden, devralan ile sözleşmede kalan tarafın imzası geçerlilik şartıdır. Bu, alacağın devrinden en keskin ayrıldığı noktadır — TBK m. 183 uyarınca alacağın devri için borçlunun rızası aranmazken, sözleşmenin devrinde karşı tarafın iradesi olmadan sonuç doğmaz. Sebebi açıktır: taraf sıfatı devredildiğinde karşı taraf, borcunu kimden isteyeceğini ve kime karşı ifa edeceğini değiştirmek zorunda kalır.

İkinci halka, bu üçüncü iradenin nasıl açıklanabileceğidir. TBK m. 205/2 esnek bir kapı bırakır: devralan ile devreden arasında yapılan ve sözleşmede kalan tarafça önceden verilen izne dayanan ya da sonradan onaylanan anlaşma da devir hükümlerine tabidir. Uygulamada bu, çerçeve sözleşmelere baştan konulan “taraflardan biri sözleşmeyi grup şirketlerinden birine devredebilir” tipi kayıtlarla ya da devirden sonra alınan onay yazılarıyla karşılanır. 11. Hukuk Dairesinin 2026 tarihli onama kararında da devreden ile devralan şirketlerin sonradan birleşmiş olması, devre onay verildiği yolunda bir olgu olarak değerlendirilmiştir.

Üçüncü halka şekildir ve en sık düşülen tuzak buradadır. Devrin geçerliliği devredilen sözleşmenin şekline bağlıdır. 8. Hukuk Dairesinin kira dosyasında tam olarak bu eksiklik sonucu belirlemiştir: yazılı kira sözleşmesinin devrini gösteren, devreden ile devralan arasında düzenlenmiş yazılı bir devir sözleşmesi dosyada yoktur; ortada yalnızca kira sözleşmesinin taraflarınca düzenlenmiş, ödemenin başka bir hesaba yapılmasını bildiren bir yazı vardır. Daire bu belgeyi taraf sıfatının devrini ispata yeterli görmemiştir. Ders nettir: bildirim, devir değildir.

Dördüncü halka, devrin devreden üzerindeki etkisidir. 15. Hukuk Dairesinin kararı bunu usul hukukuna kadar taşır: taraf sıfatını terk eden devreden, sözleşmenin nispiliği ilkesi uyarınca o sözleşmeden doğan haklarını kaybeder ve bunun usul hukukundaki yansıması olarak aktif dava ehliyetini de yitirir. Kat karşılığı inşaat sözleşmesini devreden yüklenici, inşaatı belli bir seviyeye getirmiş olsa bile artık arsa sahibine karşı o sözleşmeye dayanarak dava açamaz. Devreden yüklenicinin yapabileceği şey, devralan yükleniciyle arasındaki iç ilişkiye dayanmaktır — devir sözleşmesinde bu iç ilişkinin düzenlenmemiş olması, uygulamada büyük kayıplara yol açar.

Beşinci halka teminatlardır ve burada kural, devrin otomatik sonuç doğurmadığıdır. Akaryakıt bayiliği dosyasında bayi, sözleşme devredildiğine göre devreden dağıtıcının elindeki teminat mektubunun da hükümsüz kaldığını savunmuştur. İlk derece ve istinaf bu savunmayı benimsemiş; istinaf kararında ayrıca teminat mektubunda muhatap değişikliğinin ancak bankanın kabulüyle gerçekleşebileceği, bu nedenle muhatap sıfatının sözleşmenin devriyle kendiliğinden devralana geçemeyeceği belirtilmiştir. 11. Hukuk Dairesi ise sonucu tersine çevirmiş; devrin geçerli olduğunu, bayinin asgari alım taahhüdünü ihlâl ettiğini ve menfi tespit davasından vazgeçtiğini gözeterek teminat mektubunun garanti fonksiyonunun devam ettiğini kabul etmiştir. Buradan çıkan pratik sonuç şudur: teminatın akıbeti devir metninde düzenlenmemişse, cevabı kanun değil somut olayın koşulları belirler — ve bu, tarafların hiçbiri için öngörülebilir değildir.

Altıncı halka, sözleşmenin devrinin komşu kurumlardan ayrılmasıdır. Alacağın devrinde (TBK m. 183) yalnızca alacak geçer, borçlunun rızası aranmaz. Borcun üstlenilmesinde (TBK m. 195 vd.) yalnızca borç geçer, alacaklının onayı gerekir. Sözleşmenin devrinde ise taraf sıfatı bir bütün olarak geçer ve karşı tarafın iradesi zorunludur. Sözleşmeye katılmada (TBK m. 206) ise hiçbir şey el değiştirmez: katılan, mevcut tarafın yanına eklenir ve aksi kararlaştırılmadıkça onunla birlikte müteselsilen alacaklı ve borçlu olur. Bir metin “devir” başlığını taşısa bile içeriği bunlardan hangisine uyuyorsa o hükümlere tabi olur.

Yedinci halka, sözleşmeye katılmanın alacaklıya sağladığı avantajdır. Grup şirketlerinde ya da yeniden yapılandırma müzakerelerinde alacaklı, mevcut borçlunun sözleşmeden çıkmasını istemez; yeni bir şirketin de borçlu sıfatıyla eklenmesini ister. TBK m. 206 tam olarak bu ihtiyacı karşılar ve müteselsil sorumluluğu kural olarak öngörür. Katılmanın da katılma konusu sözleşmenin şekline bağlı olduğu unutulmamalıdır.

Sekizinci ve son halka, kanuni halefiyet istisnasıdır. TBK m. 205’in son cümlesi, kanundan doğan halefiyet hâlleri ile diğer özel hükümleri saklı tutar. En bilinen örnek işyeri devridir: iş sözleşmeleri, işçinin onayı aranmaksızın kanun gereği devralan işverene geçer. Buradaki mantık, TBK m. 205’in koruduğu menfaatin tersine dönmesidir — orada karşı taraf devri onaylayarak korunurken, burada işçi devre müdahale edemediği için sonuçlarından olumsuz etkilenmemesi sağlanır. Bu nedenle bir devir işleminde hangi rejimin uygulanacağı, önce ilişkinin niteliğine bakılarak belirlenmelidir.