Patente Tecavüz Davası: Koruma Kapsamı, Hükümsüzlük ve Tazminat
- Patentin sağladığı korumanın kapsamı istemlerle belirlenir; tarifname ve resimler yalnızca yorumda kullanılır.
- İstemler, tarifnameden çıkarılacak özellikleri kapsayacak şekilde genişletilemez.
- Tecavüzün varlığı incelenirken istemlerdeki unsurlara eşdeğer unsurlar da dikkate alınır.
- Bir unsur, aynı işlevi aynı şekilde görüp aynı sonucu doğuruyorsa eşdeğer sayılır.
- Tecavüz hâlleri kanunda beş bent hâlinde sayılmıştır: taklit üretim, satış, usulün kullanılması, gasp ve lisansın aşılması.
- Usul patentlerinde mahkeme, farklı usul kullanıldığının ispatını davalıdan isteyebilir.
- Usulle elde edilen ürün yeni ise, aynı ürünün patentli usulle elde edildiği kabul edilir.
- Başvurunun yayımından itibaren başvuru sahibi de dava açmaya yetkilidir.
- Tecavüz edenin kötü niyeti sabitse yayımdan önceki dönem için de tecavüz kabul edilebilir.
- Davalı, karşı davayla patentin hükümsüzlüğünü isteyebilir.
- Hükümsüzlük kararı geriye etkilidir; hükümsüz patente dayanılarak talepte bulunulamaz.
- Hükümsüzlük istem bazında kısmî olabilir.
- Yıllık ücreti ödenmeyen patent geçersiz kılınır ve sahibi adına hüküm ifade etmez.
- Kendisine karşı tecavüz davası açılmış kişi, tecavüz bulunmadığının tespiti davasını açamaz.
- Kanunda sayılan tecavüz davalarını açma yetkisi kural olarak patent sahibine aittir.
Patent davalarının kaderi çoğu zaman teknik bir tek soruda düğümlenir: davalının ürünü, patentin istemlerinde tarif edilen unsurların tamamını taşıyor mu?
Bu soru yanıtlanmadan ne tecavüzden ne de tazminattan söz edilebilir. Aşağıda koruma kapsamının nasıl belirlendiğini, eşdeğerlik ölçütünü, hükümsüzlük karşı davasının etkisini ve dava ehliyeti sorunlarını güncel Yargıtay kararlarıyla ele alıyoruz.
Kanunî dayanak
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m. 89: “(1) Patent başvurusu veya patentin sağladığı korumanın kapsamı istemlerle belirlenir. Bununla birlikte istemlerin yorumlanmasında tarifname ve resimler kullanılır. … (5) Patent başvurusunun veya patentin sağladığı koruma kapsamının belirlenmesinde, tecavüzün varlığının ileri sürüldüğü tarihte istemlerde belirtilmiş unsurlara eşdeğer nitelikte olan unsurlar da dikkate alınır. Bir unsur, esas itibarıyla istemlerde talep edilen unsur ile aynı işlevi görüyor, bu işlevi aynı şekilde gerçekleştiriyor ve aynı sonucu ortaya çıkarıyorsa, genel olarak istemlerde talep edilen unsurun eşdeğeri olarak kabul edilir.”
6769 sayılı Kanun m. 141: “(1) Aşağıdaki fiiller, patent veya faydalı model hakkına tecavüz sayılır: a) Patent veya faydalı model sahibinin izni olmaksızın buluş konusu ürünü kısmen veya tamamen üretme sonucu taklit etmek. b) Kısmen veya tamamen taklit suretiyle meydana getirildiğini bildiği ya da bilmesi gerektiği hâlde tecavüz yoluyla üretilen buluş konusu ürünleri satmak, dağıtmak veya başka bir şekilde ticaret alanına çıkarmak … ç) Patent veya faydalı model hakkını gasp etmek. d) … verilmiş hakları izinsiz genişletmek veya bu hakları üçüncü kişilere devretmek.”
6769 sayılı Kanun m. 154: “(1) Menfaati olan herkes, Türkiye’de giriştiği veya girişeceği ticari veya sınai faaliyetin … sınai mülkiyet hakkına tecavüz teşkil edip etmediği hususunda, hak sahibinden görüşlerini bildirmesini talep edebilir. … menfaat sahibi, hak sahibine karşı fiillerinin tecavüz teşkil etmediğine karar verilmesi talebiyle dava açabilir. Bildirimin yapılmış olması, açılacak davada dava şartı olarak aranmaz. Bu dava, kendisine karşı tecavüz davası açılmış bir kişi tarafından açılamaz.”
Asıl dava ile karşı dava aynı dosyada yürür ama farklı sorular sorar:
| Ölçüt | Tecavüz davası | Hükümsüzlük davası |
|---|---|---|
| Soru | Ürün istemler kapsamında mı? | Patent geçerli mi? |
| Davacı | Kural olarak patent sahibi | Menfaati olanlar |
| İnceleme | Unsur karşılaştırması | Yenilik ve buluş basamağı |
| Eşdeğerlik | Dikkate alınır | Konu dışı |
| Sonuç | Men, ref, tazminat | Terkin |
| Etki | İleriye dönük | Geriye etkili |
| Kısmîlik | Ürün bazında | İstem bazında olabilir |
| Bilirkişi | Zorunlu denecek ölçüde | Zorunlu denecek ölçüde |
| Mahkeme | Fikrî ve sınaî haklar hukuk mahkemesi | Fikrî ve sınaî haklar hukuk mahkemesi |
Kritik nokta: Tecavüz incelemesi görsel benzerlik incelemesi değildir. Kanun, koruma kapsamını istemlerle sınırlamış; istemlerin, tarifnameden çıkarılabilecek ama istemde talep edilmemiş özellikleri kapsayacak şekilde genişletilemeyeceğini açıkça belirtmiştir. Bu nedenle davalı ürünün patente “benzemesi” yetmez; bağımsız istemdeki unsurların tamamının, aynen ya da eşdeğer biçimde üründe bulunduğunun gösterilmesi gerekir. Tek bir unsurun yokluğu, tecavüz iddiasını tümüyle düşürebilir.
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Tescil durumunu doğrulayın. Patentin yürürlükte olduğunu ve yıllık ücretlerinin ödendiğini kontrol edin.
- İstemleri çıkarın. Bağımsız ve bağımlı istemleri unsurlarına ayırarak listeleyin.
- Unsur tablosu kurun. Her unsurun davalı üründe bulunup bulunmadığını satır satır gösterin.
- Eşdeğerliği ayrıca tartışın. Aynı işlev, aynı şekilde, aynı sonuç ölçütünü uygulayın.
- Delili erken sabitleyin. Tespit ve ihtiyatî tedbir yoluyla ürüne ve makineye ulaşın.
- Çalışır hâlde inceleme isteyin. İşlev unsurları, ürün çalıştırılmadan doğru değerlendirilemeyebilir.
- Usul patentinde ispat yükünü kullanın. Ürün yeni ise patentli usulle elde edildiği kabul edilir.
- Davacı sıfatını kontrol edin. Kanunda sayılan tecavüz davalarını kural olarak patent sahibi açar.
- Hükümsüzlük riskini önceden ölçün. Karşı dava, dosyanın seyrini tamamen değiştirebilir.
- Kısmî hükümsüzlüğe hazırlıklı olun. Bazı istemler düşse de kalan istemlerle korunma sürebilir.
- Tazminat kalemlerini ayırın. Maddi zarar, yoksun kalınan kazanç ve manevi tazminatı ayrı ayrı talep edin.
- Menfi tespit sınırını unutmayın. Hakkınızda tecavüz davası açılmışsa artık tecavüz bulunmadığının tespiti davasını açamazsınız.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 24.12.2024 T., 2024/690 E., 2024/9327 K.
Koruma kapsamı istemlerle belirlenir; işlev unsurları çalıştırma testiyle sınanır. Yıkama-sıkma makinesi patentine dayanan tecavüz davasında, ilk raporlar görünüm karşılaştırmasıyla tecavüz bulunduğu yönündeydi. Mahkeme ölçütü şöyle kurmuştur: “patente tecavüz iddiası yönünden öncelikle patentteki hakkın kapsamının belirlenmesi gerektiği, koruma konusunun kapsamını istem ve istemlerden oluştuğu, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 89. madde hükmüne göre istemler esas olup, çizim, resim ve tarifnamenin yardımcı unsurlar olduğu”. Makine çalıştırılarak yapılan incelemede bağımsız istemdeki bazı unsurların üründe bulunmadığı tespit edilmiş ve tecavüz koşullarının oluşmadığı sonucuna varılmıştır. Karar kesin olmak üzere oy birliğiyle onanmıştır.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 09.05.2024 T., 2023/4475 E., 2024/3775 K.
Hükümsüzlük istem bazında kısmî olabilir. Çikolata üretim yöntemi patentine dayanan davada mahkeme, patentin bir bölümünü ayakta tutup diğerini düşürmüştür: “yeni olan ancak buluş basamağı kriterini taşımayan 1,2,3,4,5,6 no.lu istemler yönünden … patentin kısmen hükümsüzlüğüne ve sicilden terkinine, 7 no.lu istem yönünden ise hükümsüzlük talebinin reddine” karar verilmiştir. Tecavüz yönünden ise ayakta kalan istem esas alınmış ve davalı makinesinin ilgili unsurları taşımadığı, “patentin 7 no.lu istemine ise birebir veya eşdeğer tecavüzünün bulunmaması sebebiyle” asıl davanın reddi gerektiği belirtilmiştir. Karar oy birliğiyle onanmıştır.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 09.10.2025 T., 2025/709 E., 2025/6052 K.
Patent hükümsüz kalırsa tecavüz davası da düşer; buluşu yapanın dava ehliyeti yoktur. Rögar kapağı filtresi patentine dayanan davada yargılama sırasında patent, yıllık ücretin ödenmemesi nedeniyle geçersiz kılınmıştı. Bölge adliye mahkemesi iki noktayı birlikte belirlemiştir: “SMK’nın 141/1/a-b-c maddelerinde sayılan tecavüz hallerinde yalnızca patentin adına tescilli olduğu kişi tarafından dava açılabileceği ve patent sahibi davacı şirket olup, diğer davacı …’nin ise patente dayanarak … davasını açmak için aktif taraf ehliyeti bulunmadığı”; ayrıca “davacıya ait patentin hükümsüz kaldığı tespit edildiğinden ve hükümsüzlük geçmişe etkili olacağından, davacı şirketin davalıya karşı ileri sürebileceği sınai mülkiyet hakkının mevcut olmaması”. Karar kesin olmak üzere oy birliğiyle onanmıştır.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 06.02.2024 T., 2023/2574 E., 2024/769 K.
Hakkında tecavüz davası açılan kişi menfi tespit davası açamaz. Asansör kapısı patentine dayanan davada, davalı karşı davayla hem hükümsüzlük hem de tecavüz bulunmadığının tespitini istemiş; mahkeme bu ikinci talebi kabul etmişti. Daire, önceki bozma ilamında sınırı çizmişti: tecavüz edilmediğinin tespiti davasının “patentten … haklara tecavüzden dolayı kendisine karşı dava açılmış bir kişi tarafından açılamaz” hükmü karşısında “karşı davada patente tecavüz edilmediğine ilişkin tespit talebi yönünden davanın dava şartı yokluğundan reddine karar verilmesi gerekirken, kabul hükmü kurulması doğru olmadığı”. Bozmaya uyularak bu talep dava şartı yokluğundan reddedilmiştir. Karar oy birliğiyle onanmıştır.
Dört karar birlikte okunduğunda patent davasının iskeleti şu halkalara oturur.
Birinci halka – istem metni davanın sınırıdır. Koruma kapsamı istemlerle belirlenir; tarifname ve resimler yalnızca yorumda kullanılır. Bu nedenle dava dilekçesi istem analiziyle başlamalıdır.
İkinci halka – unsur eksikliği tecavüzü düşürür. Aralık 2024 tarihli karara konu olayda bağımsız istemdeki bazı unsurların üründe bulunmadığının tespiti sonucu belirlemiştir.
Üçüncü halka – inceleme yöntemi sonucu değiştirir. Aynı dosyada, ürün çalıştırılmadan alınan raporlarla çalıştırılarak alınan raporlar zıt sonuçlara varmıştır. İşlev unsurları içeren patentlerde bu ayrım kritiktir.
Dördüncü halka – eşdeğerlik ayrı bir başlıktır. Birebir örtüşme yoksa dosya bitmez; unsurun aynı işlevi aynı şekilde görüp aynı sonucu doğurup doğurmadığı ayrıca tartışılır.
Beşinci halka – hükümsüzlük geriye yürür. Ekim 2025 tarihli karar, patent hükümsüz kaldığında ileri sürülebilecek bir sınaî mülkiyet hakkının kalmayacağını göstermiştir.
Altıncı halka – tescil sadece alınmaz, korunur. Aynı kararda patent, yıllık ücretin ödenmemesi nedeniyle geçersiz kılınmıştır. Yıllık ücret takibi, davadan daha ucuz bir tedbirdir.
Yedinci halka – davacı sıfatı denetlenir. Buluşu yapan kişi, patent adına tescilli değilse kanunda sayılan tecavüz davalarını açamaz.
Sekizinci halka – menfi tespitin kapısı kapanabilir. Şubat 2024 tarihli karar, hakkında tecavüz davası açılmış kişinin tecavüz bulunmadığının tespiti davasını açamayacağını ortaya koymuştur. Patent başvurusu, çalışan buluşu ve haksız rekabet davası yazılarımız süreci tamamlar.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Neden yanlış? | Doğrusu |
|---|---|---|
| Görsel benzerliğe dayanmak | Koruma kapsamı istemlerle belirlenir | Unsur karşılaştırması yapın |
| Tarifnameyi istem gibi okumak | İstemler bu yolla genişletilemez | İstem metnine bağlı kalın |
| Eşdeğerliği atlamak | Eşdeğer unsurlar da tecavüz doğurur | Üç ölçütü ayrı ayrı tartışın |
| Ürünü çalıştırmadan incelemek | İşlev unsurları görülemez | Fonksiyon incelemesi isteyin |
| Yıllık ücreti takip etmemek | Patent geçersiz kılınabilir | Ödeme takvimi kurun |
| Hükümsüzlük riskini görmezden gelmek | Karar geriye etkilidir | Ön araştırma yaptırın |
| Mucit adına dava açmak | Dava hakkı kural olarak sahibindedir | Sicil kaydına göre taraf belirleyin |
| Menfi tespit davası açmak | Aleyhine dava açılan kişi açamaz | Savunmayı asıl davada yapın |
| Tazminatı tek kalem istemek | Kalemler ayrı hesaplanır | Zarar ve yoksun kazancı ayırın |
Patentin koruma kapsamı nasıl belirlenir?
Patent başvurusu veya patentin sağladığı korumanın kapsamı istemlerle belirlenir; istemlerin yorumlanmasında tarifname ve resimler kullanılır.
Tarifnamede yazan her şey korunur mu?
Hayır. İstemler, buluşu yapan tarafından düşünülen fakat istemlerde talep edilmeyen özellikleri kapsayacak şekilde genişletilemez.
Eşdeğerlik nedir?
Bir unsur, esas itibarıyla istemlerde talep edilen unsurla aynı işlevi görüyor, bu işlevi aynı şekilde gerçekleştiriyor ve aynı sonucu ortaya çıkarıyorsa eşdeğer kabul edilir.
Hangi fiiller tecavüz sayılır?
Buluş konusu ürünü izinsiz taklit etmek, taklit ürünleri satmak veya ticaret alanına çıkarmak, buluş konusu usulü izinsiz kullanmak, hakkı gasp etmek ve lisansla verilen hakları izinsiz genişletmek veya devretmek.
Usul patentinde ispat yükü kimdedir?
Patent konusu usulle elde edilen ürün yeni ise, izinsiz üretilen aynı ürünün patentli usulle elde edildiği kabul edilir; aksini iddia eden bunu ispatla yükümlüdür.
Başvuru aşamasında dava açılabilir mi?
Başvurunun yayımlandığı tarihten itibaren başvuru sahibi, buluşa yönelik tecavüzlerden dolayı dava açmaya yetkilidir.
Yayımdan önceki dönem için tecavüz olur mu?
Tecavüz edenin kötü niyetli olduğuna mahkemece hükmolunursa yayımdan önce de tecavüzün varlığı kabul edilir.
Davalı ne yapabilir?
Ürününün istemler kapsamında kalmadığını savunabileceği gibi karşı davayla patentin hükümsüzlüğünü de isteyebilir.
Hükümsüzlük kararı geçmişi etkiler mi?
Yargı kararlarında hükümsüzlüğün geçmişe etkili olduğu ve hükümsüz kalan patente dayanılarak talepte bulunulamayacağı belirtilmektedir.
Patentin bir kısmı hükümsüz kılınabilir mi?
Evet. Yargıtay incelemesinden geçen kararlarda bazı istemler yönünden kısmen hükümsüzlüğe, diğer istemler yönünden talebin reddine karar verilebilmektedir.
Yıllık ücret ödenmezse ne olur?
Yıllık ücreti süresinde ödenmeyen patent geçersiz kılınabilmekte ve sahibi adına hüküm ifade etmemektedir.
Buluşu yapan kişi dava açabilir mi?
Kanunda sayılan tecavüz hâllerinde davanın kural olarak patentin adına tescilli olduğu kişi tarafından açılabileceği kabul edilmektedir.
Tecavüz etmediğimin tespitini isteyebilir miyim?
Menfaati olan kişi bu davayı açabilir; ancak bu dava, kendisine karşı tecavüz davası açılmış bir kişi tarafından açılamaz.
Önce hak sahibine başvurmam gerekir mi?
Hak sahibinden görüş istenmesi mümkündür; ancak bildirimin yapılmış olması açılacak davada dava şartı olarak aranmaz.
Hangi mahkeme görevlidir?
Uyuşmazlıklar fikrî ve sınaî haklar hukuk mahkemelerinde, bu mahkemenin bulunmadığı yerlerde bu sıfatla görevlendirilen mahkemelerde görülür.
- 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m. 82 – Patentlenebilir buluşlar
- 6769 sayılı Kanun m. 83 – Yenilik, buluş basamağı, sanayiye uygulanabilirlik
- 6769 sayılı Kanun m. 85 – Patentin sağladığı haklar
- 6769 sayılı Kanun m. 89 – Koruma kapsamı ve eşdeğerlik
- 6769 sayılı Kanun m. 138 – Hükümsüzlük hâlleri
- 6769 sayılı Kanun m. 139 – Hükümsüzlük talebi
- 6769 sayılı Kanun m. 141 – Patent hakkına tecavüz
- 6769 sayılı Kanun m. 149 – Sınai mülkiyet hakkı tecavüze uğrayanın talepleri
- 6769 sayılı Kanun m. 151 – Yoksun kalınan kazanç
- 6769 sayılı Kanun m. 154 – Tecavüzün mevcut olmadığına ilişkin dava
- 6769 sayılı Kanun m. 156 – Görevli ve yetkili mahkeme
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 266 vd. – Bilirkişi incelemesi
İlgili yazılarımız: patent başvurusu nasıl yapılır, çalışan buluşu ve bedel, endüstriyel tasarıma tecavüz, marka hakkına tecavüz, haksız rekabet davası.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut bir olaya ilişkin hukukî görüş veya tavsiye niteliği taşımaz. Patent uyuşmazlıklarında sonuç, istem metnine ve teknik incelemenin yöntemine göre değişir.