Kaparo (Pey Akçesi), Cayma Parası ve İade Şartları
- Halk arasında “kaparo” denilen para hukuken bağlanma parası (pey akçesi)dır ve TBK m. 177’de düzenlenmiştir.
- Sözleşme yapılırken verilen para, aksi ispatlanmadıkça cayma parası değil, sözleşmenin yapıldığına kanıt olarak verilmiş sayılır.
- Aksine sözleşme veya yerel âdet yoksa bağlanma parası esas alacaktan düşülür; ayrıca cepte kalmaz.
- Verilen paranın cayma parası olduğunu iddia eden taraf bunu ispatlamak zorundadır.
- Cayma parası kararlaştırılmışsa veren cayarsa verdiğini bırakır, alan cayarsa aldığının iki katını geri verir (TBK m. 178).
- Bağlanma parası da cayma parası da fer’î (yan) haktır: asıl sözleşme geçersizse bunlar da geçersizdir.
- Tapulu taşınmazın devrini öngören sözleşmeler resmî şekilde yapılmazsa geçersizdir; satış vaadi için de resmî şekil zorunludur.
- Geçersiz sözleşmede kaparo alan taraf, aldığını sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iade eder.
- Geçersiz sözleşmedeki “cayarsan iki katını öderim” kaydına dayanarak iki kat talep edilemez.
- Geçerli bir taşınır satışında alıcı caymışsa bağlanma parası kural olarak iade edilir.
- Satıcı, sözleşmenin sona ermesinden zarar gördüğünü ispatlarsa bu zarar kadarını mahsup edebilir.
- Kaparo alacağı likit olduğunda icra inkâr tazminatı da gündeme gelebilmektedir.
Ev, arsa, araç, işyeri ya da makine… Türkiye’de alım satım pazarlığının neredeyse tamamı “kaparo verelim” cümlesiyle bağlanıyor. Sonra biri vazgeçiyor ve asıl soru ortaya çıkıyor: bu para geri alınır mı, yoksa karşı tarafta mı kalır?
Cevap, o parayı hangi hukuki kalıba oturttuğunuza ve asıl sözleşmenin geçerli olup olmadığına bağlı. Aşağıda bağlanma parası ile cayma parası arasındaki farkı, tapulu taşınmazlarda kaparonun neredeyse her zaman iade edilmesinin sebebini ve satıcının hangi hâllerde mahsup yapabildiğini Yargıtay kararlarıyla açıklıyoruz.
Kanunî dayanak
“Sözleşme yapılırken bir kimsenin vermiş olduğu bir miktar para, cayma parası olarak değil sözleşmenin yapıldığına kanıt olarak verilmiş sayılır.
Aksine sözleşme veya yerel âdet olmadıkça, bağlanma parası esas alacaktan düşülür.”
“Cayma parası kararlaştırılmışsa, taraflardan her biri sözleşmeden caymaya yetkili sayılır; bu durumda parayı vermiş olan cayarsa verdiğini bırakır; almış olan cayarsa aldığının iki katını geri verir.”
“Bir sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi durumu için bir ceza kararlaştırılmışsa, aksi sözleşmeden anlaşılmadıkça alacaklı, ya borcun ya da cezanın ifasını isteyebilir.
Ceza, borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi durumu için kararlaştırılmışsa alacaklı, hakkından açıkça feragat etmiş veya ifayı çekincesiz olarak kabul etmiş olmadıkça, asıl borçla birlikte cezanın ifasını da isteyebilir.
Borçlunun, kararlaştırılan cezayı ifa ederek sözleşmeyi, dönme veya fesih suretiyle sona erdirmeye yetkili olduğunu ispat etme hakkı saklıdır.”
Üç kurum, üç ayrı sonuç
| Ölçüt | Bağlanma parası (m. 177) | Cayma parası (m. 178) | Ceza koşulu (m. 179) |
|---|---|---|---|
| İşlevi | Sözleşmenin yapıldığına delil ve kısmi ifa | Bedelini ödeyerek sözleşmeden dönme yetkisi | Borca aykırılık hâlinde ödenecek edim |
| Karine | Aksi ispatlanmadıkça bu kabul edilir | İddia eden ispatlar | Sözleşmede açık hüküm gerekir |
| Cayma hakkı verir mi? | Hayır | Evet, her iki tarafa | Yalnız dönme cezasında |
| Sözleşme ifa edilirse | Bedelden düşülür | Bedele mahsup edilir | Doğmaz |
| Veren caymışsa | Kural olarak iade edilir | Verdiğini bırakır | Şartlarına göre |
| Alan caymışsa | İade eder | Aldığının iki katını verir | Şartlarına göre |
| Borca aykırılık şart mı? | Hayır | Hayır | Kural olarak evet |
| Sözleşme geçersizse | Geçersiz; iade | Geçersiz; iade | Geçersiz |
| Hâkim indirimi | Söz konusu değil | Söz konusu değil | Mümkün (m. 182/3) |
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Taşınmaz söz konusuysa kaparoyu elden vermeden önce noterde düzenleme şeklinde taşınmaz satış vaadi sözleşmesi yapılmasını isteyin.
- Ödemeyi mutlaka banka yoluyla ve “…taşınmazın satışına ilişkin kapora” gibi açıklama yazarak yapın.
- Metinde paranın bağlanma parası mı, cayma parası mı olduğunu açıkça yazın; belirsiz bırakılan para bağlanma parası sayılır.
- Cayma parası istiyorsanız “taraflardan her biri sözleşmeden cayabilir” ifadesini ve sonuçlarını metne koyun.
- Ceza koşulu istiyorsanız bunu ayrı ve açık bir madde olarak düzenleyin; cayma parasıyla karıştırmayın.
- Satıcıysanız, alıcının vazgeçmesi hâlinde uğrayacağınız zararı sonradan ispatlayabileceğiniz biçimde belgeleyin.
- Alıcıysanız vazgeçme kararınızı yazılı bildirin ve iade talebinizi noter ihtarnamesiyle iletin.
- İade talebinde temerrüt tarihini netleştirin; faiz bu tarihten işleyecektir.
- Karşı taraf ödemezse ilamsız icra takibi başlatın; itiraz gelirse itirazın iptali davası açın.
- Alacağınız belge ve hesapla belirlenebilir nitelikteyse icra inkâr tazminatı talebinizi de dilekçenize ekleyin.
- Sözleşmenin bir kısmı zaten ifa edilmişse, şekil eksikliğini ileri sürmenin dürüstlük kuralı bakımından tartışılabileceğini bilin.
- Emlakçıya ödenen komisyonu kaparodan ayrı değerlendirin; bunun hukuki temeli tacir sıfatı ve simsarlık sözleşmesidir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2019/722, K. 2022/297, 10.03.2022
Geçerli bir taşınır satışında verilen kaparo bağlanma parasıdır; alıcı caysa bile kural olarak iade edilir. İkinci el streç film makinesinin 450.000 avro bedelle satışı konusunda anlaşan alıcı, peşinat olarak 137.200 TL göndermiş; sonra makineyi almaktan vazgeçerek parasını istemiş, satıcı ise üretim kaybı zararına mahsup ettiğini savunmuştur. Genel Kurul önce kurumu tanımlamıştır: “Bağlanma parasının (pey akçesi) amacı, hem sözleşmenin yapıldığına delil oluşturmak hem de kısmi ifadır. Bağlanma parası, sözleşmenin geçerli olması için gerekli bir şekil şartı olmayıp sözleşmenin kurulduğu yönünde ispat aracıdır.” Karine de açıktır: “Sözleşme yapılır yapılmaz taraflardan birinin diğerine bir miktar para vermesinin ne gibi bir maksada dayandığı açık bir şekilde anlaşılamıyorsa verilenin bağlanma parası (pey akçesi) olduğu karine olarak kabul edilir. Verilen paranın cayma parası olduğunu iddia eden taraf bunu ispatlamak durumundadır.” Somut olayda satıcının ileri sürdüğü üretim kaybı, alıcının temerrüdüne bağlı zarar hesabı hükmünün kapsamında görülmemiş ve ayrıca ispatlanamamıştır. Sonuç: bağlanma parasının iadesine ilişkin direnme kararının ONANMASINA, 10.03.2022 tarihinde oy birliğiyle kesin olarak karar verilmiştir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2020/551, K. 2022/1147, 22.09.2022
Resmî şekilde yapılmayan taşınmaz sözleşmesindeki cayma akçesi kaydı geçersizdir; iki kat istenemez. “Cayma akçesinin verilmesine dair akit” başlıklı harici sözleşmede, alıcı 25.000 TL vermiş; satıcı vazgeçerse bu bedelin iki katını ödeyeceğini taahhüt etmişti. Satıcı vazgeçip aldığı parayı senetle iade edince alıcı, kayda dayanarak 50.000 TL için icra takibi başlatmıştır. Genel Kurul, cayma parasının niteliğini şöyle açıklamıştır: “Bağlanma parasında olduğu gibi cayma parasının istenebilmesi için de sözleşmenin geçerli olması gerekmektedir. Çünkü cayma parası da bir fer’î (yan) bir borçtur. Bu sebeple, sözleşme herhangi bir nedenle geçersiz ise, artık cayma parasından da söz edilemeyecektir.” Şekil bakımından ise: “tapulu taşınmazlarda mülkiyetin devrini öngören her türlü sözleşmelerin resmî şekilde yapılması zorunludur. Bu bir geçerlilik koşuludur… Her ne kadar direnme kararında anılan sözleşmenin bir ön sözleşme olduğu belirtilmiş ise de bu durum sonucu değiştirmeyecektir. Nitekim, taşınmaz satış vaadi sözleşmeleri için dahi resmî şekil şartı zorunludur.” Sonuç: direnme kararının değişik gerekçeyle BOZULMASINA, 22.09.2022 tarihinde oy birliğiyle karar verilmiştir.
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2022/5945, K. 2023/1681, 30.05.2023
Alıcı vazgeçse dahi, geçersiz sözleşmede “kaparo satıcıda kalır” kaydı işlemez. Altı villanın alım satımı için düzenlenen harici protokol uyarınca alıcı 50.000 dolar kapora ödemiş, sonra villalardan ikisini almaktan vazgeçmiştir. Sözleşmede alıcının vazgeçmesi hâlinde kaparonun satıcıda kalacağı yazılıydı; satıcı ayrıca alıcının toplu alım vaadiyle indirim aldığını, şekil eksikliğini ileri sürmesinin dürüstlüğe aykırı olduğunu savunmuştur. Daire, kaydın cayma parasını düzenlediğini kabul etmiş; ancak “taraflar arasında yapılan sözleşmede bulunan hükümlerin de geçersiz olacağı her türlü duraksamadan uzak olduğuna göre, uyuşmazlığa konu sözleşmede düzenlenen cayma parasına dair hükmün geçersiz olduğunun ve bu hükme dayanarak talepte bulunulamayacağının kabulü ile kapora bedeli olarak davacıdan alınan 50.000 USD’nin sebepsiz zenginleşme hükümleri uyarınca davacıya iade edilmesi gerekeceği” sonucuna varmıştır. Kararda kaparonun iadesi yanında icra inkâr tazminatına hükmedilmesi de yerinde bulunmuştur. Sonuç: davanın kısmen kabulüne ilişkin Bölge Adliye Mahkemesi kararının ONANMASINA, 30.05.2023 tarihinde oy birliğiyle karar verilmiştir.
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2022/7766, K. 2023/706, 21.03.2023
Kapora iade edilmişse, ayrıca cayma akçesi adı altında ek bir tutar istenemez. Taraflar 1 Ekim 2019 tarihli “kapora sözleşmesi” imzalamış, sözleşmeden dönülmesi hâlinde 200.000 TL cayma akçesi ödeneceği kararlaştırılmıştı. Alıcı 100.000 TL kapora göndermiş, satıcılar bir hafta sonra bu parayı “kaparo iadesi” açıklamasıyla geri göndermiş; alıcı buna rağmen 200.000 TL cayma akçesini talep etmiştir. Daire, taşınmaz devrini öngören sözleşmelerde resmî şeklin kamu düzenine ilişkin bir geçerlilik koşulu olduğunu ve “gerek mahkeme gerekse Yargıtayca doğrudan göz önünde tutul”acağını belirttikten sonra, “Geçerli olmayan sözleşmede bulunan hükümlerin de geçersiz olacağı, eş söyleyişle uyuşmazlığa konu sözleşmede düzenlenen cayma parasına dair hükümlerin geçersiz olduğunun ve davacının bu hükme dayanarak talepte bulunamayacağının” derece mahkemelerince doğru saptandığını kabul etmiştir. Kıymet takdiri ve damga vergisi giderleri bakımından da satıcıların malvarlığında bir zenginleşme oluşmadığı sonucuna varılmıştır. Sonuç: davanın reddine ilişkin karara yönelik istinaf başvurusunun esastan reddi yolundaki Bölge Adliye Mahkemesi kararının ONANMASINA, 21.03.2023 tarihinde oy birliğiyle karar verilmiştir.
Birinci halka: kanun bir karine kurmuştur. Sözleşme yapılırken verilen paranın niteliği açık değilse, o para bağlanma parası sayılır. Yani sözleşmenin kurulduğunu ispatlar, kısmi ifa işlevi görür ve ifa hâlinde bedelden düşülür. Cayma parası olduğunu iddia eden taraf bunu ispatlamakla yükümlüdür. Bu ayrım para el değiştirdikten sonra değil, metin yazılırken kurulur; uygulamada “kaparo” kelimesinin tek başına yazılması, karşı tarafa cayma yetkisi vermeye yetmez.
İkinci halka: bağlanma parası cezaya dönüşmez. 2022 tarihli Genel Kurul kararında alıcı, geçerli bir taşınır satışında vazgeçmiş olmasına rağmen verdiği para iade edilmiştir. Bağlanma parası, cayan tarafı cezalandırmak için değil, sözleşmenin varlığını göstermek için verilir. Karşı tarafın onu alıkoyabilmesi ayrı bir hukuki sebebe, yani ispatlanmış bir zarara dayanmalıdır.
Üçüncü halka: satıcının kurtuluş yolu zararını ispat etmektir. Aynı kararda satıcı, makinenin üretimden çekilmesi nedeniyle zarara uğradığını ileri sürmüş; ancak bu zarar hem alıcının temerrüdüne ilişkin özel hesap yönteminin kapsamında görülmemiş hem de ispatlanamamıştır. Uygulamadaki ders açıktır: “ben bu süre boyunca malı sattırmadım” savunması, ikame satış farkı, cari fiyat farkı veya somut masraf gibi ölçülebilir kalemlerle desteklenmedikçe sonuç doğurmaz.
Dördüncü halka: taşınmazda şekil her şeyin önündedir. 2022 tarihli ikinci Genel Kurul kararı ile 2023 tarihli iki Daire kararı aynı sonuca varıyor: tapulu taşınmazın devrini öngören sözleşme resmî şekilde yapılmadıysa geçersizdir ve bu geçersizlik satış vaadi için de geçerlidir. Sözleşmeye “ön sözleşme”, “protokol” veya “kapora sözleşmesi” adı verilmesi sonucu değiştirmez. Şekil koşulu kamu düzenine ilişkin olduğu için mahkeme ve Yargıtay tarafından resen gözetilir; kimsenin ileri sürmesi de gerekmez.
Beşinci halka: fer’î hak, asıl hakkın kaderini paylaşır. Bağlanma parası da cayma parası da yan borçtur. Asıl sözleşme geçersizse, bunlara ilişkin kayıtlar da geçersizdir. Bu nedenle harici bir metne yazılan “cayarsam iki katını öderim” taahhüdü icra takibine konu edilememektedir. Aynı mantık ceza koşulu için de geçerlidir; nitekim Genel Kurul kararında üç kurum bir arada incelenmiş, aralarındaki benzerliklere rağmen nitelik farkları vurgulanmıştır.
Altıncı halka: geriye kalan tek yol sebepsiz zenginleşmedir. Geçersiz sözleşmede taraflar ifayı ya da ifa karşılığını isteyemez; ancak aldıklarını geri vermekle yükümlüdür. 2023 tarihli kararda 50.000 dolarlık kapora bu esasla iade edilmiş, üstelik alacak likit görülerek icra inkâr tazminatına da hükmedilmiştir. Diğer kararda ise satıcılar kaparoyu zaten iade ettikleri için, cayma akçesi adı altındaki ek talep tümüyle reddedilmiştir.
Yedinci halka: dürüstlük itirazı tek başına yetmemektedir. Villa satışına ilişkin dosyada satıcı, alıcının toplu alım vaadiyle indirim aldığını ve sonra şekil eksikliğini ileri sürmesinin hakkın kötüye kullanılması olduğunu savunmuş; ilk derece mahkemesi bu görüşü benimsemişti. Üst derece bu değerlendirmeyi kabul etmemiş ve şekil koşulunun sonucunu değiştirmemiştir. Dürüstlük kuralına dayanan itirazlar, resmî şekil eksikliğinin doğurduğu geçersizliği kural olarak aşamamaktadır.
Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| “Kaparo verdim, vazgeçersem yanar.” | Aksi yazılmadıkça verilen para bağlanma parasıdır ve kural olarak iade edilir. |
| “Cayarsa iki katını alırım.” | Bu sonuç ancak geçerli bir sözleşmede ve cayma parası kararlaştırılmışsa doğar. |
| “Emlakçıda imzaladık, sözleşme geçerli.” | Tapulu taşınmazda resmî şekil zorunludur; harici metin geçersizdir. |
| “Satış vaadi yaptık, yeter.” | Satış vaadi de resmî şekilde, noterde düzenleme şeklinde yapılmalıdır. |
| “Ön sözleşme dedik, kurtulduk.” | Ad değişikliği şekil koşulunu ortadan kaldırmaz. |
| “Sözleşme geçersiz ama ceza maddesi geçerli.” | Yan haklar asıl sözleşmenin kaderini paylaşır. |
| “Zararım var, kaparoyu iade etmem.” | Zararın türü ve tutarı somut biçimde ispatlanmalıdır. |
| “Karşı taraf kötü niyetli, şekle sığınamaz.” | Şekil koşulu kamu düzenine ilişkindir ve resen gözetilir. |
| “Elden verdim, nasılsa ispatlarım.” | Ödemeyi banka üzerinden açıklamalı yapmak ispat yükünü hafifletir. |
Kaparo hukuken nedir?
Halk arasında kaparo denilen para, kural olarak TBK m. 177’deki bağlanma parası (pey akçesi)dır. Sözleşmenin yapıldığına kanıt olarak verilmiş sayılır.
Kaparo geri alınabilir mi?
Bağlanma parası niteliğindeyse kural olarak evet. Sözleşme geçersizse de sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iade edilir.
Bağlanma parası ile cayma parası arasındaki fark nedir?
Bağlanma parası sözleşmenin kurulduğunu ispatlar ve cayma hakkı vermez. Cayma parası ise taraflara sözleşmeden dönme yetkisi tanır.
Verdiğim paranın cayma parası olduğunu kim ispatlar?
Bunu iddia eden taraf ispatlar. Paranın hangi amaçla verildiği açık değilse bağlanma parası olduğu karine olarak kabul edilir.
Satıcı vazgeçerse kaparonun iki katını alabilir miyim?
Ancak geçerli bir sözleşmede cayma parası kararlaştırılmışsa. Geçersiz bir sözleşmedeki bu kayda dayanılamaz.
Emlakçıda imzalanan kapora sözleşmesi geçerli mi?
Tapulu taşınmazın devrini öngören sözleşmeler resmî şekilde yapılmadıkça geçersizdir. Harici düzenlenen metinler taraflara hak ve borç doğurmaz.
Taşınmaz satış vaadi sözleşmesi kaparoyu güvenceye alır mı?
Satış vaadi de resmî şekil şartına tabidir. Noterde düzenleme şeklinde yapılmışsa taraflar arasındaki taahhütler sonuç doğurur.
Satıcı zararını ileri sürerek kaparoyu tutabilir mi?
Zararını ispatlarsa bu tutar kadarını mahsup edebilir. İspatlanamayan genel nitelikli zarar iddiası kabul edilmemektedir.
Sözleşme ifa edilirse kaparo ne olur?
Aksine sözleşme veya yerel âdet yoksa bağlanma parası esas alacaktan düşülür; ayrıca ödenmiş sayılmaz.
Kaparo ile cezai şart aynı şey mi?
Hayır. Ceza koşulu borca aykırılık hâline bağlı fer’î bir edimdir ve sözleşmede açıkça kararlaştırılmalıdır; hâkim tarafından indirilebilir.
Kaparomu geri almak için ne yapmalıyım?
Vazgeçme ve iade talebinizi noter ihtarnamesiyle bildirin; ödeme yapılmazsa ilamsız icra takibi başlatın, itiraz gelirse itirazın iptali davası açın.
İcra inkâr tazminatı isteyebilir miyim?
Alacağınız belge ve hesapla belirlenebilir (likit) nitelikteyse mümkündür; uygulamada kapora alacakları bakımından hükmedilen kararlar vardır.
Şekil eksikliğini ileri sürmek kötü niyet sayılır mı?
Resmî şekil koşulu kamu düzenine ilişkindir ve mahkemece resen gözetilir. Dürüstlük itirazları kural olarak bu sonucu değiştirmemektedir.
Araç veya makine alımında kaparo ne olur?
Taşınır satışında şekil koşulu bulunmadığından sözleşme geçerlidir. Verilen para bağlanma parası sayılır ve vazgeçme hâlinde kural olarak iade edilir.
Emlakçı komisyonu kaparodan mahsup edilir mi?
Hayır. Komisyon, simsarlık sözleşmesinden doğan ayrı bir alacaktır ve kendi koşullarına göre değerlendirilir.
- Türk Borçlar Kanunu m. 177 — Bağlanma parası (pey akçesi)
- Türk Borçlar Kanunu m. 178 — Cayma parası
- Türk Borçlar Kanunu m. 179-182 — Ceza koşulu ve cezanın indirilmesi
- Türk Borçlar Kanunu m. 77-82 — Sebepsiz zenginleşme
- Türk Borçlar Kanunu m. 217 — Taşınmaz satışında şekil
- Türk Borçlar Kanunu m. 235-236 — Alıcının temerrüdü ve zararın hesaplanması
- Türk Borçlar Kanunu m. 29 — Ön sözleşme
- Türk Medeni Kanunu m. 706 — Taşınmaz mülkiyetinin devri
- Türk Medeni Kanunu m. 2 — Dürüstlük kuralı
- Tapu Kanunu m. 26 — Resmî senet
- Noterlik Kanunu m. 60 — Düzenleme şeklinde işlemler
- İcra ve İflas Kanunu m. 67 — İtirazın iptali ve icra inkâr tazminatı
Konuyla bağlantılı diğer yazılarımız: Taşınmaz satış vaadi sözleşmesi, Cezai şart, Sebepsiz zenginleşme, İtirazın iptali davası, Emlak komisyon ücreti ve simsarlık sözleşmesi, Tapu iptal ve tescil davası.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut bir uyuşmazlığa ilişkin hukukî görüş veya tavsiye niteliği taşımaz. Kaparo uyuşmazlıklarında sonucu belirleyen çoğunlukla imzalanan metnin kendisi olduğundan, ödeme yapılmadan önce sözleşmenin incelenmesi önem taşır.