Kaçak Sanık Kimdir? CMK m.247 ve Yargılamanın Yenilenmesi
- Kaçak, soruşturmanın veya kovuşturmanın sonuçsuz kalmasını sağlamak amacıyla yurt içinde saklanan ya da yabancı ülkede bulunan ve bu nedenle kendisine ulaşılamayan kişidir (CMK m.247/1).
- Kaçaklık kararı her suçta verilemez: CMK m.248/2’deki katalog suçlar ile sınırlıdır.
- Karar, gazete ilanı + konut kapısına asma ve ardından on beş gün beklenmesi usulüne bağlıdır (m.247/2).
- 7589 sayılı Kanun’un 16. maddesiyle m.247/3 değiştirildi ve 31.07.2026‘da yürürlüğe girdi.
- Yeni metin: kaçak hakkında kovuşturma yapılabilir; sorgusu yapılmamışsa mahkûmiyet ve ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilemez.
- Güvenlik tedbirine karar verilirse kaçak sanık veya müdafii, savunma hakkını kullanmak istediğini belirterek yargılamanın yenilenmesini talep edebilir.
- 7589 sayılı Kanun’un geçici 1. maddesinde CMK m.247 için ayrı bir geçiş kaydı yoktur.
Bir ceza davası, kural olarak sanığın huzurunda görülür. Sanık ortada yoksa dosya beklemeye alınır.
Ancak kanun bu kurala bir istisna tanır: sanık kaçak ise yargılama yürüyebilir. Bu istisnanın sınırlarını çizen hüküm, 12. Yargı Paketi ile yeniden yazılmıştır.
Kaçak kimdir?
CMK m.247/1: “Hakkındaki soruşturmanın veya kovuşturmanın sonuçsuz kalmasını sağlamak amacıyla yurt içinde saklanan veya yabancı ülkede bulunan ve bu nedenle Cumhuriyet savcısı veya mahkeme tarafından kendisine ulaşılamayan kişiye kaçak denir.”
Tanımın iki unsuru vardır ve ikisi birlikte aranır: amaç (soruşturmanın veya kovuşturmanın sonuçsuz kalmasını sağlamak) ve sonuç (kendisine ulaşılamaması). Adresinde bulunamayan her sanık kaçak değildir; hakkında yakalama emri çıkarılmış olması da tek başına kaçaklık kararı yerine geçmez.
Kaçaklık kararı hangi şartlarla verilir?
Kaçaklık, kendiliğinden doğan bir statü değil, karara bağlanan bir statüdür. CMK m.247/2 bunun için üç aşamalı bir usul öngörür.
| Aşama | Ne yapılır |
|---|---|
| 1 — Ön şart | Kişi hakkında m.248/2’deki suçlardan soruşturma veya kovuşturma başlatılmış olmalı; usulüne göre yapılan tebligata uyulmaması nedeniyle verilen zorla getirilme kararı da yerine getirilememiş olmalı |
| 2 — İlan (bent a) | Çağrının bir gazete ile ve bilinen konutunun kapısına asılmak suretiyle ilanına karar verilir; ilanda, on beş gün içinde gelmezse m.248’deki tedbirlere hükmedilebileceği ayrıca açıklanır |
| 3 — Karar (bent b) | Bu işlemlerin yerine getirildiği tutanakla saptandıktan sonra on beş gün içinde başvurmayan şüpheli veya sanığın kaçak olduğuna karar verilir |
Katalog dışında kalan bir suçtan kaçaklık kararı verilemez. Örneğin konut dokunulmazlığının ihlali m.248/2’de sayılmadığından, bu suçtan kaçaklık kararı verilmesi hukuka aykırıdır.
CMK m.248/2 kataloğu
| Grup | Suçlar |
|---|---|
| TCK | Soykırım ve insanlığa karşı suçlar (76-78); göçmen kaçakçılığı ve insan ticareti (79, 80); hırsızlık (141, 142); yağma (148, 149); güveni kötüye kullanma (155); dolandırıcılık (157, 158); hileli iflas (161); uyuşturucu imal ve ticareti (188); parada sahtecilik (197); suç işlemek amacıyla örgüt kurma (220); zimmet (247); irtikâp (250); rüşvet (252); ihaleye fesat karıştırma (235); edimin ifasına fesat karıştırma (236); Devletin güvenliğine karşı suçlar (302-308); Anayasal düzene karşı suçlar (309-313); silahlı örgüt ve örgüte silah sağlama (314, 315); Devlet sırlarına karşı suçlar ve casusluk (328-337) |
| Diğer kanunlar | Ateşli Silahlar Kanunu m.12 silah kaçakçılığı; Bankalar Kanunu m.22/3 ve 4 zimmet; Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu‘nda tanımlanan ve hapis cezasını gerektiren suçlar; Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu m.68 ve 74 |
7589 sayılı Kanun m.247/3’ü nasıl değiştirdi?
Üçüncü fıkranın son yirmi yılı hareketlidir. Fıkra önce iptal edilmiş, sonra yeniden düzenlenmiş, en son da değiştirilmiştir.
| Tarih | İşlem |
|---|---|
| 5271 sayılı Kanun | Özgün metin: “Kaçak sanık hakkında kovuşturma yapılabilir. Ancak, daha önce sorgusu yapılmamış ise, mahkûmiyet kararı verilemez.” |
| 22.03.2023 | Anayasa Mahkemesi, E.2022/145, K.2023/59 sayılı kararıyla fıkrayı iptal etti |
| 02.03.2024 | 7499 sayılı Kanun m.16 ile fıkra yeniden düzenlendi |
| 16.07.2026 | 7589 sayılı Kanun m.16 ile fıkra değiştirildi — yürürlük 31.07.2026 |
CMK m.247/3 (yürürlükteki metin): “Kaçak sanık hakkında kovuşturma yapılabilir. Ancak, daha önce sorgusu yapılmamış ise, mahkûmiyet ve ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilemez. Güvenlik tedbirine karar verilmesi halinde kaçak sanık veya müdafii, savunma hakkının kullanılmak istendiğini belirterek yargılamanın yenilenmesini talep edebilir.”
Özgün metinle karşılaştırıldığında iki yenilik göze çarpar.
| Konu | Özgün metin | Yürürlükteki metin |
|---|---|---|
| Kovuşturma yapılabilmesi | Yapılabilir | Aynı |
| Sorgusuz verilemeyecek kararlar | Yalnız mahkûmiyet | Mahkûmiyet ve ceza verilmesine yer olmadığı |
| Güvenlik tedbiri | Hüküm yok | Verilebilir; ancak yargılamanın yenilenmesi talep edilebilir |
Mantık şudur: sorgusu yapılmamış bir kaçak hakkında aleyhe sonuç doğuran kararlar verilemez. Ceza verilmesine yer olmadığı kararı beraat değildir; suçun işlendiği kabul edilir, yalnız ceza verilmez. Kanun koyucu bu kararı da savunma alınmadan verilemeyecek kararlar arasına almıştır.
Güvenlik tedbiri ve yenileme hakkı
Güvenlik tedbiri — örneğin müsadere — bakımından ise farklı bir denge kurulmuştur. Tedbire karar verilebilir; ama karar, sanığın savunma hakkını sonsuza dek yok etmez.
Kaçak sanık veya müdafii, savunma hakkının kullanılmak istendiğini belirterek yargılamanın yenilenmesini talep edebilir. Talebin dayanağı, yeni bir delil ya da bir hata iddiası değil, doğrudan savunma hakkının kullanılmamış olmasıdır.
Zaman bakımından uygulama
7589 sayılı Kanun’un geçici 1. maddesi on fıkradan oluşur ve İİK m.114, 2576 m.7, İYUK m.46, TMK m.440-444, TCK m.158, CMK m.308, TBK m.55 ve HMK mülga m.107 için ayrı geçiş kuralları getirir. CMK m.247 bu fıkralarda sayılmamıştır. Dolayısıyla yeni metin, yürürlük tarihi olan 31.07.2026 itibarıyla uygulanır.
Kaçak hakkında hangi tedbirler uygulanabilir?
Kaçaklık kararının asıl sonucu, CMK m.248’deki zorlama amaçlı elkoyma rejiminin devreye girmesidir.
| Fıkra | Tedbir |
|---|---|
| 248/1 | Kaçağın savcıya başvurmasını veya duruşmaya gelmesini sağlamak amacıyla Türkiye’deki mal, hak ve alacaklarına — amaçla orantılı olarak — sulh ceza hâkimi veya mahkeme kararıyla elkonulabilir; gerektiğinde kayyım atanır. Karar müdafiye bildirilir. |
| 248/3 | Elkonulan mal, hak ve alacakların korunmasında elkoymaya ilişkin hükümler uygulanır; kararların özetinin gazetede ilanına karar verilebilir. |
| 248/4 | Kaçak yakalandığında veya kendiliğinden teslim olduğunda elkoymanın kaldırılmasına karar verilir. |
| 248/5 | Kaçak hakkında yokluğunda tutuklama kararı verilebilir (m.100 ve devamı). |
| 248/6 | Kaçağın bakmakla yükümlü olduğu yakınları yoksulluğa düşecekse, elkonulan mal varlığından sosyal durumlarıyla orantılı yardımda bulunulması için kayyıma izin verilir. |
| 248/8 | Bu kararlara karşı itiraz edilebilir. |
Duruşma yapılan hâllerde kaçak sanığın müdafii yoksa, mahkeme barodan bir avukat görevlendirilmesini ister (m.247/4). Kaçak yargılamasında müdafisiz duruşma yapılamaz.
“Sorgu” ne demektir?
m.247/3’ün kilit kavramı sorgudur. Sorgu, sanığın kimliğinin tespit edilmesi, iddianamenin okunması, haklarının hatırlatılması ve suçlamaya karşı beyanının usulüne uygun biçimde alınmasıdır. Başka bir dosyada tutuklama talebiyle alınan bir beyan, bu dosyadaki sorgunun yerini tutmaz.
| Hüküm | Kural |
|---|---|
| CMK m.193/1 | Kanunun ayrık tuttuğu hâller saklı kalmak üzere, hazır bulunmayan sanık hakkında duruşma yapılmaz |
| CMK m.193/2 | Toplanan delillere göre mahkûmiyet dışında bir karar verilmesi gerektiği kanısına varılırsa, sorgusu yapılmamış olsa da dava yokluğunda bitirilebilir |
| CMK m.195 | Suç yalnız veya birlikte adlî para cezası veya müsadereyi gerektiriyorsa sanık gelmese de duruşma yapılabilir — davetiyede bu ihtarın yazılı olması şartıyla |
| CMK m.247/3 | Kaçak sanık hakkında kovuşturma yapılabilir; sorgusu yoksa mahkûmiyet ve CYO verilemez |
Ne yapmalı?
- Kaçaklık kararının varlığını denetleyin. Dosyada yalnız yakalama emri varsa kaçaklık statüsü doğmamıştır; m.248 tedbirlerinin dayanağı yoktur.
- Suçun katalogda olup olmadığına bakın. Suç CMK m.248/2’de sayılmıyorsa kaçaklık kararı verilemez; verilmişse itiraz konusu yapın.
- İlan usulünü inceleyin. Gazete ilanı yapılmış mı, konut kapısına asılmış mı, on beş günlük ihtar ilanda açıkça yazılmış mı, tutanak düzenlenmiş mi — her biri ayrı bir denetim noktasıdır.
- Sorgunun usulüne uygunluğunu ölçün. Kimlik tespiti, iddianamenin okunması, hakların hatırlatılması ve savunmanın alınması tamamlanmamışsa sorgu yapılmış sayılmaz.
- Müdafi görevlendirilmesini takip edin. Kaçak sanığın müdafii yoksa mahkeme barodan avukat görevlendirilmesini istemek zorundadır (m.247/4).
- Elkoymanın orantılılığını sorgulayın. m.248/1 elkoymanın amaçla orantılı olmasını arar; kaçak yakalandığında veya teslim olduğunda elkoyma kaldırılır (m.248/4). Yakınlar yoksulluğa düşecekse m.248/6 yardımını talep edin.
- Güvenlik tedbiri verilmişse yenileme yolunu değerlendirin. Kaçak sanık veya müdafii, savunma hakkını kullanmak istediğini belirterek yargılamanın yenilenmesini talep edebilir.
- Yargıtay 2. Ceza Dairesi, E.2014/29473, K.2016/4115, 08.03.2016 Katalog dışı suçtan kaçaklık kararı verilemez; tutuklama sorgusu yeterli değildir. Mahkeme, suça sürüklenen çocuğun CMK m.247/1 uyarınca yurt içinde saklanan kaçak olduğunun kabulüne karar vermiş; ardından çocuğun daha önce tutuklama istemiyle sevk edildiği sulh ceza mahkemesindeki savunmasıyla yetinerek m.247/3 uyarınca kovuşturmaya devamla mahkûmiyet hükmü kurmuştu. Daire iki ayrı isabetsizlik saptadı. Birincisi: m.247/2 gereği ilan ve on beş günlük bekleme usulü işletilerek kaçaklık kararı verilebilmesi, suçun “aynı Kanun’un 248. maddesinde sayılan suçlardan olması kaydıyla” mümkündür; somut olayda “248. maddesinde sayılmayan konut dokunulmazlığının ihlali suçundan suça sürüklenen çocuğun kaçak olduğuna karar verilmesi” hukuka aykırıdır. İkincisi: çocuğun CMK m.147, 182 ve 191 uyarınca usulüne uygun olarak sorgusu yapılıp savunması alınmadan, başka bir mahkemedeki sorgu numaralı savunmayla yetinilerek hüküm kurulması da bozmayı gerektirir. Hüküm oybirliğiyle bozuldu.
- Yargıtay 16. Ceza Dairesi, E.2017/2183, K.2018/2027, 13.06.2018 Kaçaklık kararı verilmeden açılan dava beklemeye mahkûmdur. Silahlı terör örgütü suçlamasıyla düzenlenen iddianame, ağır ceza mahkemesince şüphelinin savunması alınmadığı gerekçesiyle iade edilmiş; itiraz reddedilerek iade kararı kesinleşmişti. Kanun yararına bozma istemini inceleyen Daire, önce genel kuralı ortaya koydu: “Sorgusu yapılmamış sanık hakkında mahkumiyet hükmü kurulamaz (CMK 193/2 ve 247/3).” Buradan pratik sonucu çıkardı: yakalanmayan şüpheliler hakkında dava açılırsa “davanın sonuçlandırılma imkanı bulunmadığından soruşturma evrakı Cumhuriyet Başsavcılığında değil mahkemede beklemiş olacaktır” ve bu, makul sürede yargılanma ilkesini ihlal eder. Somut olayda şüpheli hakkında yakalama müzekkeresi düzenlendikten sonra makul süre aranmamış ve CMK m.247 ve devamı gereğince “kaçaklık” kararı da verilmemişti; ayrıca örgüt üyeliği mütemadi suç olduğundan temadi ancak yakalanmayla kesilecekti. Daire, iddianamenin iadesinde hukuka aykırılık görmeyerek kanun yararına bozma talebini oybirliğiyle reddetti. Karar ayrıca, dava zamanaşımı tehlikesi, bağlantılı davalar ve TCK m.220/5 uygulaması gibi hâllerde kaçak olsalar da dava açılabileceğini belirtmektedir.
- Yargıtay 10. Ceza Dairesi, E.2020/228, K.2020/993, 17.02.2020 “Ulaşılamadı” gerekçesi savunmasız mahkûmiyeti haklı kılmaz. Asliye ceza mahkemesi, sanığa ulaşılamadığı gerekçesiyle savunması alınmadan yargılamayı sonlandırmış, mahkûmiyetine karar vererek hükmün açıklanmasını geri bırakmıştı. Daire, CMK m.193’ün birinci ve ikinci fıkralarını birlikte değerlendirerek şu sonuca vardı: “sanığın savunması alınmadan mahkûmiyetine karar verilerek hükmün açıklanmasının geri bırakılması CMK’nın 193. ve 195. maddelerine aykırı olup kanun yararına bozma talebi yerindedir.” Karar oybirliğiyle kanun yararına bozuldu. Bu karar, HAGB’nin de temelinde bir mahkûmiyet hükmü bulunduğunu ve sorgu şartından muaf olmadığını göstermesi bakımından önemlidir.
- Yargıtay 7. Ceza Dairesi, E.2021/8244, K.2022/11813, 15.09.2022 Usulsüz ilanen tebligat temyiz süresini başlatmaz. Suriye uyruklu ve Türkiye’de adresi bilinmeyen sanık hakkında gıyabi mahkûmiyet kurulmuş, hüküm Resmî Gazete yoluyla ilanen tebliğ edilmişti. Daire önce tebligatı denetledi: bu yöntem sanığın “kolayca ulaşma ve tebligatı öğrenme olanağını kısıtladığı” için 7201 sayılı Tebligat Kanunu m.29/1 uyarınca usulsüzdür; bu nedenle temyiz istemi öğrenme üzerine süresinde kabul edildi. Esasa geçen Daire, CMK m.193/2 ve m.195/1’deki ayrık durumlar dışında sanığın sorgusu yapılmadan hüküm kurulmasının mümkün olmadığını belirterek, savunması alınmadan verilen mahkûmiyet hükmünü bozdu. Karar oy çokluğuyla verilmiştir.
Kaçak sanık ne demek?
CMK m.247/1 uyarınca kaçak, hakkındaki soruşturmanın veya kovuşturmanın sonuçsuz kalmasını sağlamak amacıyla yurt içinde saklanan ya da yabancı ülkede bulunan ve bu nedenle Cumhuriyet savcısı veya mahkeme tarafından kendisine ulaşılamayan kişidir. Tanımda hem amaç hem de ulaşılamama unsuru birlikte aranır.
Hakkımda yakalama kararı var; kaçak sayılır mıyım?
Hayır. Yakalama emri düzenlenmiş olması tek başına kaçaklık statüsü doğurmaz. Kaçaklık, CMK m.247/2’deki ilan ve bekleme usulü işletildikten sonra verilen ayrı bir kararla doğar. Yargıtay, kaçaklık kararı verilmemiş şüpheli bakımından bu ayrımı açıkça yapmaktadır.
Her suçta kaçaklık kararı verilebilir mi?
Hayır. Kaçaklık kararı yalnız CMK m.248/2’de sayılan katalog suçlarda verilebilir. Katalogda yer almayan bir suçtan kaçaklık kararı verilmesi bozma sebebidir.
Kaçak sanık hakkında mahkûmiyet kararı verilebilir mi?
Kaçak hakkında kovuşturma yapılabilir; ancak daha önce sorgusu yapılmamışsa mahkûmiyet ve ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilemez. Ceza verilmesine yer olmadığı kararının bu yasağa dâhil edilmesi, 7589 sayılı Kanun m.16 ile getirilen yeniliktir.
Güvenlik tedbirine hükmedilirse ne olur?
Güvenlik tedbirine karar verilebilir. Bu hâlde kaçak sanık veya müdafii, savunma hakkının kullanılmak istendiğini belirterek yargılamanın yenilenmesini talep edebilir. Talebin dayanağı yeni bir delil değil, savunma hakkının kullanılmamış olmasıdır.
Kaçağın mallarına elkonulabilir mi?
Evet. CMK m.248/1 uyarınca kaçağın savcıya başvurmasını veya duruşmaya gelmesini sağlamak amacıyla Türkiye’deki mal, hak ve alacaklarına amaçla orantılı olarak elkonulabilir ve gerektiğinde kayyım atanır. Karar müdafiye bildirilir ve bu kararlara itiraz edilebilir.
Kaçak yakalanırsa elkoyma devam eder mi?
Hayır. CMK m.248/4 uyarınca kaçak yakalandığında veya kendiliğinden gelerek teslim olduğunda elkoymanın kaldırılmasına karar verilir. Elkoyma, cezalandırma değil zorlama amacı taşıdığından amaç gerçekleşince tedbir sona erer.
Kaçak sanığın avukatı yoksa ne olur?
CMK m.247/4 uyarınca duruşma yapılan hâllerde kaçak sanığın müdafii yoksa mahkeme barodan bir avukat görevlendirilmesini ister. Bu bir takdir değil, zorunluluktur.
Yeni düzenleme devam eden dosyalara uygulanır mı?
7589 sayılı Kanun’un geçici 1. maddesi on fıkradan oluşur ve İİK m.114, 2576 m.7, İYUK m.46, TMK m.440-444, TCK m.158, CMK m.308, TBK m.55 ile HMK mülga m.107 için özel geçiş kuralları getirir. CMK m.247 bu fıkralarda sayılmamıştır; değişiklik 31.07.2026 itibarıyla yürürlüktedir.
- 5271 sayılı CMK m.247 — Kaçağın tanımı (7589/16 ile değişik)
- 5271 sayılı CMK m.248 — Zorlama amaçlı elkoyma ve teminat belgesi
- 5271 sayılı CMK m.193 — Sanığın duruşmada hazır bulunmaması
- 5271 sayılı CMK m.195 — Sanığın duruşmadan bağışık tutulması
- 5271 sayılı CMK m.223 — Duruşmanın sona ermesi ve hüküm
- 5271 sayılı CMK m.147, 182, 191 — İfade ve sorgu usulü, duruşma
- 7201 sayılı Tebligat Kanunu m.29 — İlanen tebligat
- 7589 sayılı Kanun m.16 ve geçici m.1 — Değişiklik ve geçiş hükümleri
Bağlantılı başlıklar için 12. Yargı Paketi, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı itirazı ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması yazılarımıza bakabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olayın koşulları farklı sonuçlar doğurabilir.
Mevzuat değişebildiğinden, işlem yapmadan önce yürürlükteki metin doğrulanmalıdır.