Eser Sözleşmesi (TBK m. 470-486): Götürü Bedel, Uyarı Görevi ve Fesih
Kısaca
- Eser sözleşmesi, yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, iş sahibinin de karşılığında bedel ödemeyi üstlendiği tam iki tarafa borç yükleyen sözleşmedir (TBK m. 470).
- Kural olarak şekle bağlı değildir; mülkiyet devri borcu içeriyorsa resmî şekil aranır.
- Yüklenici edimlerini sadakat ve özenle ifa etmek zorundadır; ölçüt basiretli bir yüklenicinin meslekî ve teknik davranışıdır (TBK m. 471).
- Yüklenici, eseri kural olarak kendisi yapmak veya kendi yönetimi altında yaptırmakla yükümlüdür.
- Genel ihbar (uyarı) görevi: malzeme, yer veya talimat elverişsizse yüklenici bunu hemen iş sahibine bildirmelidir (TBK m. 472/3).
- Uyarı görevini yerine getirdiğini yüklenici ispatlar; getirmezse doğan zarardan sorumlu olur.
- Yüklenici uyardığı hâlde iş sahibi talimatında ısrar ederse, iş sahibi ayıptan doğan haklarını kullanamaz (TBK m. 476).
- Götürü bedelde yüklenici, iş daha fazla emek gerektirse bile artırım isteyemez; iş daha az emek gerektirse de iş sahibi bedelin tamamını öder (TBK m. 480).
- Götürü bedelli işte yarım kalan iş için bedel, fiziki gerçekleşme oranının sözleşme bedeline uyarlanmasıyla bulunur.
- Başlangıçta öngörülemeyen durumlar işi aşırı güçleştirirse yüklenici uyarlama, olmazsa dönme veya fesih isteyebilir.
- İş sahibi, yapılan kısmın karşılığını ödemek ve bütün zararları gidermek koşuluyla sözleşmeyi her zaman feshedebilir (TBK m. 484).
- Feshe ortak kusurla sebep olunmuşsa taraflardan hiçbiri tazminat isteyemez.
İnşaat, tadilat, makine imalatı, asansör montajı, yazılım geliştirme, mobilya üretimi — hepsi eser sözleşmesidir. Bu sözleşmelerde uyuşmazlık neredeyse hep aynı üç sorunun etrafında toplanır: iş yarım kaldıysa bedel nasıl hesaplanacaktır, işin kötü çıkmasından kim sorumludur ve sözleşmeyi kim, hangi sonuçla feshedebilir?
Aşağıda eser sözleşmesinin tarafların borçları, götürü bedelin hesap yöntemi, yüklenicinin çoğu zaman gözden kaçan uyarı görevi ve fesih hâlindeki tazminat düzeni güncel Yargıtay kararlarıyla ele alınmaktadır.
Kanunî dayanak
Yüklenicinin özen ve sadakat borcu TBK m. 471’de düzenlenmiştir:
“Yüklenici, üstlendiği edimleri işsahibinin haklı menfaatlerini gözeterek, sadakat ve özenle ifa etmek zorundadır.
Yüklenicinin özen borcundan doğan sorumluluğunun belirlenmesinde, benzer alandaki işleri üstlenen basiretli bir yüklenicinin göstermesi gereken meslekî ve teknik kurallara uygun davranışı esas alınır.
Yüklenici, meydana getirilecek eseri doğrudan doğruya kendisi yapmak veya kendi yönetimi altında yaptırmakla yükümlüdür. Ancak, eserin meydana getirilmesinde yüklenicinin kişisel özellikleri önem taşımıyorsa, işi başkasına da yaptırabilir.
Aksine âdet veya anlaşma olmadıkça yüklenici, eserin meydana getirilmesi için kullanılacak olan araç ve gereçleri kendisi sağlamak zorundadır.”
Götürü bedel TBK m. 480’de düzenlenmiştir:
“Bedel götürü olarak belirlenmişse yüklenici, eseri o bedelle meydana getirmekle yükümlüdür. Eser, öngörülenden fazla emek ve masrafı gerektirmiş olsa bile yüklenici, belirlenen bedelin artırılmasını isteyemez.
Ancak, başlangıçta öngörülemeyen veya öngörülebilip de taraflarca göz önünde tutulmayan durumlar, taraflarca belirlenen götürü bedel ile eserin yapılmasına engel olur veya son derece güçleştirirse yüklenici, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteme, bu mümkün olmadığı veya karşı taraftan beklenemediği takdirde sözleşmeden dönme hakkına sahiptir. Dürüstlük kurallarının gerektirdiği durumlarda yüklenici, ancak fesih hakkını kullanabilir.
Eser, öngörülenden az emek ve masrafı gerektirmiş olsa bile işsahibi, belirlenen bedelin tamamını ödemekle yükümlüdür.”
İş sahibinin tazminat karşılığı fesih hakkı TBK m. 484’tedir:
“İşsahibi, eserin tamamlanmasından önce yapılmış olan kısmın karşılığını ödemek ve yüklenicinin bütün zararlarını gidermek koşuluyla sözleşmeyi feshedebilir.”
Bedel türleri ve sonuçları
| Ölçüt | Götürü bedel (m. 480) | Değere göre bedel (m. 481) |
|---|---|---|
| Belirlenme biçimi | Baştan sabit tutar | Yapılan işin değerine göre |
| Fazla emek çıkarsa | Artırım istenemez | Gerçek değere göre ödenir |
| Az emek çıkarsa | Bedelin tamamı ödenir | Yapılan kadarı ödenir |
| Yarım kalan işte hesap | Fiziki gerçekleşme oranı × sözleşme bedeli | Yapılan işin rayiç değeri |
| Öngörülemeyen durum | Uyarlama, olmazsa dönme/fesih | Kural olarak sorun doğmaz |
| Yaklaşık bedel aşımı | Söz konusu değil | Aşırı aşımda iş sahibinin hakları doğar |
| Riski taşıyan | Yüklenici | İş sahibi |
Kritik nokta: Götürü bedelli bir iş yarım kaldığında bedel, yapılan işlerin birim fiyatlarla toplanmasıyla değil, işin fiziki gerçekleşme oranının sözleşmedeki götürü bedele uyarlanmasıyla bulunur. Bu ayrım, çoğu bilirkişi raporunun ve buna dayanan kararın bozulma sebebidir. Örneğin götürü bedeli 1.000.000 TL olan bir işte fiziki gerçekleşme %70 ise yüklenicinin hak ettiği bedel — süresinde ihbar edilmiş ayıplar ve eksikler de gözetilerek — 700.000 TL üzerinden hesaplanır; piyasa birim fiyatlarıyla yapılan bir toplama sonucu değil. Bilirkişi raporunda “fiziki oran kurulmuş mu?” sorusunun sorulması, dosyanın kaderini değiştirir.
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Sözleşmeyi yazılı yapın. Şekle bağlı olmasa da işin kapsamı, süresi ve bedeli yazılı olmalıdır.
- Bedel türünü açıkça belirtin. “Götürü” mü “birim fiyat” mı — bu tek kelime tüm hesabı değiştirir.
- İş programı ve teslim tarihi koyun. Temerrüt tartışmalarının çoğu buradan doğar.
- Yer teslimini tutanağa bağlayın. Sürelerin başlangıcı çoğu zaman yer teslimine bağlıdır.
- Yüklenici olarak yazılı uyarı yapın. Malzeme, zemin, proje veya talimat elverişsizse durumu derhâl yazılı bildirin.
- Uyarıyı ispatlanabilir kanalla yapın. İhtarname, kayıtlı e-posta veya şantiye defterine işlenmiş yazı.
- İş sahibi ısrar ederse bunu belgeleyin. Israr belgelenirse yüklenicinin sorumluluğu doğmaz.
- Ayıp ihbarını geciktirmeyin. Açık ayıplarda makul süre, gizli ayıplarda öğrenince derhâl bildirin.
- Ek süre taleplerini yazıya dökün. Verilen ek süreler, sonraki kusur paylaşımında belirleyicidir.
- Fesihten önce ihtar çekin. Haklı fesih iddiası, öncesinde verilmiş uygun süreyle güçlenir.
- Kendi kusurunuzu ölçün. Ortak kusur varsa tazminat istenemez; bu, dava açmadan önce hesaplanmalıdır.
- Delil tespiti yaptırın. İş durdurulmadan önce yapılan tespit, fiziki oranın belirlenmesini mümkün kılar.
Yargıtay kararlarıyla
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E. 2023/3249, K. 2024/5150, 25.12.2024
Götürü bedelde hesap yöntemi: Prefabrik fabrika inşaatına ilişkin götürü bedelli sözleşmede iş yarım kalmış, mahkeme bedeli birim fiyatlar üzerinden hesaplamıştı. Daire yöntemi düzeltmiştir: “Götürü bedelli sözleşmelerde yüklenicinin hak ettiği iş bedelinin belirlenebilmesi için sözleşme konusu iş eksik bırakılmış ve ayıplı yapılmış ise ve iş-eser sahibince de Borçlar Kanununun 474 veya 477. maddeleri hükümlerinde öngörülen süresi içinde ayıp ihbarının yapıldığının saptanması halinde eksik ve ayıplar da dikkate alınarak saptanan ayıp ve eksikler gözetilip fiziki oran kurulup, sözleşme bedeline uygulanması gerekmektedir.” Somut olayda “yerinde fiziki olarak yapıldığı tespit edilen işin, sözleşmede kararlaştırılan götürü bedele oranlanmadığı, hesaplamanın hatalı şekilde… yapıldığı” saptanmıştır. Sonuç: Bölge adliye mahkemesi kararı BOZULMUŞTUR (oy birliği).
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E. 2023/2885, K. 2024/5158, 25.12.2024
Uyarı görevi ve ispat yükü: Yüklenici, iş sahibinin sağladığı ayıplı beton üzerine uygulama yaptığını ispatlayamamıştı. Daire uyarı görevinin çerçevesini çizmiştir: “Türk Borçlar Kanunu’ndaki bu hükümle düzenlenen genel ihbar yükümlülüğü (uyarı görevi) yüklenicinin sadakat borcunun gereğidir. Yüklenicinin uyarı görevinin ortaya çıkması iş sahibinin sağladığı malzemenin, teslim ettiği iş alanının, gösterdiği arsanın eserin meydana getirilmesine veya işin gereği gibi yapılmasına elverişli olmaması gibi değişik nedenlere dayalı olabileceği gibi iş sahibinin talimatlarının yapılacak işin niteliğine uygun olmaması gibi nedenlere dayalı da olabilir.” İspat düzeni de nettir: “Yüklenici uyarı görevini yerine getirmiş olmasına rağmen iş sahibinin talimatında ısrar etmesi halinde yüklenicinin sorumluluğundan söz edilemeyecektir. İş sahibinin aksini iddia etmesi halinde, uyarı görevini yerine getirdiğini, ancak iş sahibinin talimatında ısrarı nedeniyle eserin bu şekilde yapıldığını yüklenici ispatlamak zorundadır.” Somut olayda “Ayıbın varlığı davacı uygulamasından kaynaklanmasa da davacı uyarı görevini yerine getirmediği için meydana çıkan ayıp nedeniyle sorumludur” denilerek bedelden indirim yapılması gerektiği belirtilmiştir. Sonuç: Bölge adliye mahkemesi kararı davalı yararına BOZULMUŞTUR (oy birliği).
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E. 2023/3379, K. 2023/3959, 28.11.2023
Ortak kusur varsa tazminat istenemez: Belediyeye ait misafirhane inşaatında iş sahibi yer teslimini geciktirmiş ve hak edişleri zamanında ödememiş; buna karşılık yüklenici de uyarılara rağmen işi yavaşlatmıştı. Daire kuralı çok net biçimde ifade etmiştir: “Eser sözleşmesinin sona ermesi halinde tazminat borcunun doğması için temel koşul ‘kusur’ olduğundan, tazminat isteyen tarafın ‘kusursuz’ olması gerekir. Bir tarafın ‘az kusurlu’, diğer tarafın ‘çok kusurlu’ olmasının bir önemi yoktur. Az kusurlu olan taraf da sözleşmenin bozulmasına kusuruyla sebebiyet vermiş sayılacağından tazminat isteyemez. Bu gibi durumlarda feshe taraflar ‘ortak kusurları’ ile sebebiyet vermiş olacaklarından tazminat isteyemezler.” Bu nedenle teminat ve hak ediş alacakları kabul edilirken genel gider tazminatı reddedilmiştir. Sonuç: Hüküm ONANMIŞTIR (oy birliği).
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E. 2022/2156, K. 2023/3431, 24.10.2023
Elektronik yazışma ile ihbar ve uyarısız yüklenicinin sorumluluğu: Bakiye iş bedeli için başlatılan takibe itirazın iptali davasında Daire, alt mahkemelerin değerlendirmesini yerinde bulmuştur: taraflar arasında takip ve dava tarihinden sonra düzenlenen ve itirazsız imzalanan protokolün hükme esas alınmasında hata olmadığı, “dosya kapsamında mevcut olan elektronik postalardan ayıp ihbarının yapıldığı” ve “davacı yüklenicinin minibar için uygun ortam olmadığı uyarısını yapmadığı, bu nedenle yüklenicinin TBK 472. maddesi uyarınca oluşan ayıptan sorumlu olduğu ve yargılama sonucu alacağa ulaşılıp talep edilen alacağın likit olmadığı” saptanmıştır. Sonuç: Bölge adliye mahkemesi kararı ONANMIŞTIR (oy birliği).
Dört karar, eser sözleşmesi uyuşmazlıklarının kazanıldığı ya da kaybedildiği dört eşiği gösterir. İlk eşik bedelin niteliğidir. Götürü bedel, riski yükleniciye yükleyen bir tercihtir: iş beklenenden fazla emek gerektirse bile artırım istenemez, beklenenden az emek gerektirse bile iş sahibi bedelin tamamını öder. Bu tercihin en çok tartışılan sonucu yarım kalan işlerde ortaya çıkar. Buradaki hesap yöntemi, uygulamada en sık yanlış yapılan işlemdir: yapılan imalatların piyasa birim fiyatlarıyla toplanması değil, işin fiziki gerçekleşme oranının saptanıp sözleşmedeki götürü bedele uyarlanması gerekir. Süresinde ihbar edilmiş ayıplar ve eksikler de bu orana yansıtılır. Bilirkişi raporu bu yöntemi izlememişse karar bozulur.
İkinci eşik uyarı görevidir ve yükleniciler açısından hayatî önemdedir. Yüklenicinin borcu eseri yapıp teslim etmekle bitmez; iş sahibinin sağladığı malzeme, teslim ettiği alan, gösterdiği arsa ya da verdiği talimat işin gereği gibi yapılmasına elverişli değilse, bunu hemen bildirmek zorundadır. Bu, sadakat borcunun doğal uzantısıdır. Uyarı yapılmazsa, ayıp yüklenicinin uygulamasından kaynaklanmasa bile yüklenici sorumlu olur. Uyarı yapıldığı hâlde iş sahibi talimatında ısrar ederse yüklenicinin sorumluluğu ortadan kalkar; ancak bu kez ısrarı ve uyarıyı ispat yükü yüklenicidedir. Pratik sonuç açıktır: şantiyede sözlü söylenen hiçbir uyarı dava dosyasında var sayılmaz. Uyarının ihtarname, kayıtlı e-posta ya da imzalı tutanakla yapılması gerekir. Yargıtay uygulamasında elektronik yazışmaların ihbar bakımından dikkate alındığı görülmektedir.
Üçüncü eşik ayıp ve kabuldür. İş sahibi, eseri teslim aldıktan sonra işlerin olağan akışına göre imkân bulur bulmaz gözden geçirmek ve açık ayıpları bildirmek zorundadır. Gizli ayıp sonradan ortaya çıkarsa gecikmeksizin bildirilmelidir. Bildirim yapılmazsa eser kabul edilmiş sayılır ve ayıba dayalı talep hakkı düşer. Bunun götürü bedel hesabındaki yansıması önemlidir: süresinde ihbar edilmemiş ayıplar, hak edilen bedelden düşülmez; yalnızca eksik imalatlar dikkate alınır. Ayıba ilişkin ayrıntılar için eser sözleşmesinde ayıp yazımıza bakılabilir.
Dördüncü eşik fesih ve kusurdur. Kanun iş sahibine, hiçbir sebep göstermeden sözleşmeyi feshetme imkânı tanır; ancak bunun bedeli ağırdır: yapılan kısmın karşılığı ödenecek ve yüklenicinin bütün zararları giderilecektir. Buna karşılık karşılıklı kusur iddialarıyla yürüyen fesihlerde tablo değişir. Tazminat isteyebilmek için kusursuz olmak gerekir; az kusurlu olmak yeterli değildir. Feshe her iki taraf da kusuruyla katkıda bulunmuşsa hiçbiri tazminat isteyemez. Bunun uygulamadaki sonucu şudur: yer teslimini geciktiren ve hak edişleri ödemeyen iş sahibi karşısında yüklenici, teminatını ve hak edişlerini geri alabilir — bunlar kusurdan bağımsız alacaklardır — ancak işi yavaşlatarak gecikmeye kendisi de katkıda bulunmuşsa genel gider ya da kâr kaybı tazminatı isteyemez. Dava açmadan önce yapılması gereken en ayıltıcı çalışma, karşı tarafın kusurunu değil kendi kusurunu ölçmektir.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Bedel türünü sözleşmede belirtmemek | Götürü mü birim fiyat mı — açıkça yazılmalıdır |
| Yarım işte birim fiyatla hesap yapmak | Götürü bedelde fiziki oran kurulup bedele uyarlanır |
| Uyarıyı sözlü yapmak | Uyarı görevi ispatlanabilir kanalla yerine getirilmelidir |
| İş sahibinin ısrarını belgelememek | Israr belgelenmezse yüklenici sorumluluktan kurtulamaz |
| Ayıp ihbarını geciktirmek | Bildirilmeyen ayıpta eser kabul edilmiş sayılır |
| Yer teslimini tutanağa bağlamamak | Sürelerin başlangıcı çoğu zaman yer teslimidir |
| İhtar çekmeden feshetmek | Uygun süre verilmesi haklılığı güçlendirir |
| Kendi kusurunu hesaba katmamak | Ortak kusurda taraflar tazminat isteyemez |
| İşi durdurmadan tespit yaptırmamak | Delil tespiti, fiziki oranın belirlenmesini sağlar |
Eser sözleşmesi nedir?
Yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, iş sahibinin de bunun karşılığında bir bedel ödemeyi üstlendiği, tam iki tarafa borç yükleyen bir iş görme sözleşmesidir.
Yazılı olmak zorunda mı?
Kural olarak hayır; şekil serbestisi geçerlidir. Ancak taşınmaz mülkiyetinin devri borcunu içeren eser sözleşmelerinde resmî şekil aranır.
Yüklenicinin özen borcu ne kadar ağırdır?
Ölçüt, benzer alandaki işleri üstlenen basiretli bir yüklenicinin göstermesi gereken meslekî ve teknik kurallara uygun davranıştır.
Yüklenici işi taşerona verebilir mi?
Eserin meydana getirilmesinde yüklenicinin kişisel özellikleri önem taşımıyorsa verebilir. Aksi hâlde işi kendisi yapmak ya da kendi yönetimi altında yaptırmak zorundadır.
Uyarı (genel ihbar) görevi nedir?
İş sahibinin sağladığı malzemenin veya gösterdiği yerin ayıplı olduğu anlaşılırsa ya da işi tehlikeye düşürecek başka bir durum çıkarsa, yüklenicinin bunu hemen bildirme yükümlülüğüdür.
Uyarı yapmazsam ne olur?
Ayıp sizin uygulamanızdan kaynaklanmasa bile doğan zarardan sorumlu olursunuz.
Uyardım ama iş sahibi ısrar etti, sorumlu muyum?
Hayır. Ancak uyarıyı yaptığınızı ve iş sahibinin ısrarını ispat yükü sizdedir.
Götürü bedelde artırım isteyebilir miyim?
Kural olarak hayır. Yalnızca başlangıçta öngörülemeyen durumlar işi son derece güçleştirirse uyarlama, bu mümkün değilse dönme ya da fesih hakkı doğar.
İş beklenenden kolay çıktı, bedel düşer mi?
Hayır. Götürü bedelde eser daha az emek gerektirse bile iş sahibi bedelin tamamını ödemekle yükümlüdür.
Yarım kalan işte bedel nasıl hesaplanır?
Götürü bedelli işte işin fiziki gerçekleşme oranı saptanır ve bu oran sözleşme bedeline uygulanır. Süresinde ihbar edilmiş ayıplar ve eksikler de dikkate alınır.
İş sahibi sebepsiz fesih yapabilir mi?
Evet. Ancak yapılan kısmın karşılığını ödemek ve yüklenicinin bütün zararlarını gidermek zorundadır.
Fesihte tazminat isteyebilmek için ne gerekir?
Kusursuz olmak gerekir. Az kusurlu taraf da feshe kusuruyla katkıda bulunduğundan tazminat isteyemez.
Ayıp ihbarını ne zaman yapmalıyım?
Açık ayıpları teslimden sonra işlerin olağan akışına göre imkân bulur bulmaz, gizli ayıpları ortaya çıkınca gecikmeksizin bildirmelisiniz. Ayrıntı için eser sözleşmesinde ayıp yazımıza bakabilirsiniz.
Kat karşılığı inşaat sözleşmesi de eser sözleşmesi mi?
Arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesi, eser sözleşmesi ile taşınmaz satış vaadini birleştiren karma bir sözleşmedir ve noterde düzenleme şeklinde yapılması gerekir.
İcra inkâr tazminatı isteyebilir miyim?
Alacağın likit olması gerekir. Yargılama sonunda bilirkişi incelemesiyle belirlenen alacaklarda likitlik koşulu çoğu zaman gerçekleşmez.
İlgili mevzuat
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 470 — Eser sözleşmesinin tanımı
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 471 — Sadakat, özen ve bizzat yapma
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 472 — Malzeme ve genel ihbar (uyarı) yükümlülüğü
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 473 — İşe zamanında başlama ve gecikme
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 474-478 — Ayıp, gözden geçirme, seçimlik haklar ve zamanaşımı
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 479 — Bedelin ödenme zamanı
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 480 — Götürü bedel ve uyarlama
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 481 — Değere göre bedel
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 482-483 — Yaklaşık bedelin aşılması ve eserin yok olması
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 484-486 — Fesih, imkânsızlaşma ve ölüm
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 112, 116 — Borca aykırılık ve yardımcı kişinin fiili
- 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu m. 20, 22 — İdarenin fesih hakkı ve teminatın irat kaydı
Konuyla bağlantılı diğer yazılarımız: eser sözleşmesinde ayıp, borçlunun temerrüdü, vekâlet sözleşmesi, üçüncü kişi yararına sözleşme, ispat yükü.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayda sonuç, sözleşmenin bedel düzenine ve şantiyede tutulan belgelere göre değişir. Eser sözleşmelerinde en değerli iki alışkanlık, bedel türünü açıkça yazmak ve her uyarıyı ispatlanabilir biçimde yapmaktır.