Vekâlet Sözleşmesi (TBK m. 502-514): Vekilin Borçları ve Hesap Verme Yükümlülüğü
Kısaca
- Vekâlet sözleşmesi, vekilin vekâlet verenin bir işini görmeyi veya işlemini yapmayı üstlendiği sözleşmedir (TBK m. 502).
- Sözleşme şekle bağlı değildir; noterdeki vekâletname temsil yetkisini gösterir, sözleşmenin kendisi sözlü de kurulabilir.
- Vekilin dört temel borcu vardır: talimata uygun ifa, bizzat ifa, sadakat ve özen, hesap verme.
- Vekâletin kapsamı sözleşmede gösterilmemişse görülecek işin niteliğine göre belirlenir (TBK m. 504).
- Özen ölçütü, benzer alanda iş üstlenen basiretli bir vekilin göstermesi gereken davranıştır (TBK m. 506).
- “Dilediği bedelle dilediği kişiye satabilir” yetkisi bile vekile makul ölçüler dışına çıkma hakkı vermez.
- Vekil, işin hesabını vermek ve vekâletle ilişkili olarak aldığı her şeyi vekâlet verene vermekle yükümlüdür (TBK m. 508).
- Hesap verme davalarında ispat yükü vekildedir: ödemeyi yaptığını vekil ispatlar.
- Hesap verme borcu sözleşmeyle ortadan kaldırılamaz.
- Zamanaşımı, vekâlet ilişkisi sürdükçe işlemez; azil, istifa, ölüm veya hesap verme ile başlar.
- Vekâlet ölümle sona erse de hesap verme borcu mirasçılara geçer.
- Vekil ile işbirliği içindeki ya da durumu bilen üçüncü kişi TMK m. 1023 korumasından yararlanamaz.
Türkiye’de vekâletname vermek gündelik bir işlemdir: satış için, tapu işlemleri için, banka işleri için, dava takibi için. Sorun, vekâletin verildiği anda değil, vekilin aldığı parayı teslim etmediği ya da taşınmazı değerinin çok altına sattığı anda ortaya çıkar.
Bu yazıda vekilin kanunî borçları, hesap verme yükümlülüğünün kapsamı, ispat yükünün kimde olduğu, zamanaşımının ne zaman işlemeye başladığı ve vekâlet görevinin kötüye kullanılması hâlinde üçüncü kişilerin durumu güncel Yargıtay kararlarıyla ele alınmaktadır.
Kanunî dayanak
Sözleşmenin tanımı TBK m. 502’dedir:
“Vekâlet sözleşmesi, vekilin vekâlet verenin bir işini görmeyi veya işlemini yapmayı üstlendiği sözleşmedir.
Vekâlete ilişkin hükümler, niteliklerine uygun düştükleri ölçüde, bu Kanunda düzenlenmemiş olan işgörme sözleşmelerine de uygulanır.
Sözleşme veya teamül varsa vekil, ücrete hak kazanır.”
Talimata uygun ifa TBK m. 505’te düzenlenmiştir:
“Vekil, vekâlet verenin açık talimatına uymakla yükümlüdür. Ancak, vekâlet verenden izin alma imkânı bulunmadığında, durumu bilseydi onun da izin vereceği açık olan hâllerde, vekil talimattan ayrılabilir.
Bunun dışındaki durumlarda vekil, talimattan ayrılırsa, bundan doğan zararı karşılamadıkça işi görmüş olsa bile, vekâlet borcunu ifa etmiş olmaz.”
Sadakat ve özen borcu TBK m. 506’da yer alır:
“Vekil, vekâlet borcunu bizzat ifa etmekle yükümlüdür. Ancak vekile yetki verildiği veya durumun zorunlu ya da teamülün mümkün kıldığı hâllerde vekil, işi başkasına yaptırabilir.
Vekil üstlendiği iş ve hizmetleri, vekâlet verenin haklı menfaatlerini gözeterek, sadakat ve özenle yürütmekle yükümlüdür.
Vekilin özen borcundan doğan sorumluluğunun belirlenmesinde, benzer alanda iş ve hizmetleri üstlenen basiretli bir vekilin göstermesi gereken davranış esas alınır.”
Hesap verme borcu TBK m. 508’dedir:
“Vekil, vekâlet verenin istemi üzerine yürüttüğü işin hesabını vermek ve vekâletle ilişkili olarak aldıklarını vekâlet verene vermekle yükümlüdür.
Vekil, vekâlet verene tesliminde geciktiği paranın faizini de ödemekle yükümlüdür.”
Sözleşmenin sona ermesi TBK m. 512’de düzenlenmiştir:
“Vekâlet veren ve vekil, her zaman sözleşmeyi tek taraflı olarak sona erdirebilir. Ancak, uygun olmayan zamanda sözleşmeyi sona erdiren taraf, diğerinin bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür.”
Vekilin borçları ve karşılığındaki yaptırım
| Borç | Dayanak | Kapsamı | İhlalin sonucu |
|---|---|---|---|
| Talimata uygun ifa | TBK m. 505 | Açık talimata uyma; sınırlı hâllerde ayrılabilme | Zararı karşılamadıkça borç ifa edilmiş sayılmaz |
| Bizzat ifa | TBK m. 506/1 | Yetki, zorunluluk veya teamül varsa alt vekil | Yetkisiz devirde ağırlaşmış sorumluluk |
| Sadakat | TBK m. 506/2 | Vekâlet verenin haklı menfaatlerini gözetme | Tazminat; kötüye kullanmada işlemin iptali |
| Özen | TBK m. 506/3 | Basiretli bir vekil ölçütü | Zarardan sorumluluk |
| Hesap verme | TBK m. 508/1 | İşin hesabı + aldıklarının tamamı | Alacak davası; ispat yükü vekilde |
| Faiz ödeme | TBK m. 508/2 | Tesliminde geciktiği para | Gecikme faizi |
| Vekâlet verenin ücret borcu | TBK m. 502/3, 510 | Sözleşme veya teamül varsa | Ücret ve masraf alacağı |
Kritik nokta: Hesap verme davalarında ispat yükünün vekilde olması, uygulamadaki en belirleyici kuraldır. Vekâlet veren yalnızca satışın yapıldığını ortaya koyar; bundan sonrasını, yani bedeli vekâlet verene ödediğini vekil ispatlamak zorundadır. Üstelik Yargıtay uygulamasında açıklama kısmı boş bırakılmış bir banka dekontu bu ispat için çoğu zaman yeterli görülmemektedir. Vekil sıfatıyla tahsilat yapan kişinin yapması gereken tek şey vardır: parayı, “… tarihli satışın bedelidir” gibi açık bir açıklama ile vekâlet verenin hesabına göndermek ya da imzalı bir teslim belgesi almak. Bu iki satırlık özen, yıllar sonra açılacak bir davanın sonucunu belirler.
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Vekâletnamenin kapsamını daraltın. Yalnızca gerçekten gereken yetkileri verin; satış ve bağış yetkilerini gelişigüzel eklemeyin.
- Alt sınır fiyat yazdırın. Satış yetkisinde asgari bedelin belirtilmesi, sonraki tartışmaları büyük ölçüde önler.
- Talimatı yazılı verin. Sözlü talimat ispatlanamaz; e-posta ya da ihtar daha güvenlidir.
- Vekilden düzenli hesap isteyin. Hesap verme borcu talep üzerine doğar; talebinizi belgeleyin.
- Tahsilatı banka üzerinden isteyin. Ödemenin açıklama kısmına konuyu yazdırın.
- İşi bitince vekâleti azledin. Kullanılmayan vekâletname, açık kalmış bir kapıdır.
- Azli tapu ve bankalara bildirin. Azil, üçüncü kişilere duyurulmadıkça işlem yapılmaya devam edilebilir.
- İbraname imzalarken metni okuyun. “Hiçbir alacağım kalmamıştır” ifadesi sonraki davanızı bitirebilir.
- Değer farkını tespit ettirin. Satış bedeli ile rayiç değer arasındaki aşırı fark, kötüye kullanmanın en güçlü göstergesidir.
- Alıcının iyiniyetini sorgulayın. Vekille yakınlık, işbirliği ve bedel uyumsuzluğu iyiniyeti ortadan kaldırabilir.
- Zamanaşımını doğru hesaplayın. Süre, vekâlet ilişkisi sürdükçe işlemez; azil, istifa, ölüm ya da hesap verme ile başlar.
- Mirasçı sıfatıyla da isteyin. Hesap verme alacağı mirasçılara geçer; vekilin mirasçıları da bu borçtan sorumludur.
Yargıtay kararlarıyla
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2022/4771, K. 2023/1282, 04.05.2023
İspat yükü vekildedir: Satış yetkisi içeren vekâletnameyle iki daireyi satan vekil, bedeli üçüncü bir kişi aracılığıyla vekâlet verene ödediğini savunmuştu. Daire, hesap verme borcunun niteliğini ve ispat düzenini şöyle kurmuştur: “Hesap verme borcu hukuksal nitelikçe bir yapma borcudur. Davalı vekaleten işlem yaptığı satışta, satış bedelinden sorumlu olduğu kadar, adına hareket ettiği davacının zararına satış gerçekleştirilmesi söz konusu olmuşsa davacının bundan doğan zararından da sorumludur.” Devamla: “vekilin vekil edeninin adına veya yararına yaptığı tüm işlerden dolayı hesap verme yükümlülüğü gereği davalı vekil, satış bedelini aldıktan sonra davacıya ödeme yaptığını ispatla mükelleftir. Başka bir deyişle, davada ispat yükü vekil olan davalıdadır.” Açıklama kısmı boş bir havale dekontu ile bu ispat sağlanamamıştır. Sonuç: Bölge adliye mahkemesi kararı ONANMIŞTIR (oy birliği).
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2024/2616, K. 2025/1922, 07.04.2025
Zamanaşımı ilişki sürdükçe işlemez; borç mirasçılara geçer: Murise ait taşınmazların kira ve satış gelirlerine el konulduğu iddiasıyla açılan davada Daire, hesap verme borcunun zamansal boyutunu netleştirmiştir: “vekil, talep üzerine yaptığı işin hesabını vermeye ve müvekkili nam ve hesabına edindiği herşeyi iade etmeye, iade edinceye kadar da almış olduğu şeyleri saklamaya zorunludur. Bu nedenle de zamanaşımı vekalet ilişkisi sürdükçe işlemez. Bir başka deyişle zamanaşımı vekalet ilişkisinin istifa, azil, ölüm vs. gibi sebeplerle son bulması ya da vekilin hesap vermesi ile işlemeye başlar.” Ayrıca: “vekâlet sözleşmesi ölümle son bulmakta ise de; vekilin hesap verme borcu, müvekkilin ölümü ile sona ermeyip, bu alacak müvekkilin mirasçılarına geçmekte; vekil öldüğü takdirde ise bu borcu vekilin mirasçıları yerine getirmek mecburiyetinde olmaktadır.” Borcun içeriği bakımından da: “Vekil, vekâleti başarı ile ifa edememiş olsa ve kendisine bir özen eksikliği isnat olunamasa dahi; fiilen aldığı ve halen elinde bulunan şeyleri müvekkile vermekle yükümlüdür… vekâlet ilişkisi çerçevesinde, tarafların aralarında anlaşmak suretiyle vekilin bu yükümlülüğünü ortadan kaldırmaları mümkün değildir.” Sonuç: Bölge adliye mahkemesi kararı ORTADAN KALDIRILMIŞ, ilk derece kararı davacı yararına BOZULMUŞTUR (oy birliği).
Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, E. 2024/3940, K. 2026/3646, 04.05.2026
Yetki geniş olsa da makul ölçüler aşılamaz; kötü niyetli alıcı korunmaz: Kiracı işlerinin takibi için avukat torun damadına vekâletname veren 85 yaşındaki davacının taşınmazları, rayiç değerinin çok altında satılmış ve bir kısmı torununa bağışlanmıştı. Daire ilkeyi keskin biçimde ifade etmiştir: “malik tarafından vekilin bir taşınmazın satışında, dilediği bedelle dilediği kimseye satış yapabileceği şeklinde yetkili kılınması, satacağı kimseyi dahi belirtmesi, ona dürüstlük kuralını, sadakat ve özen borcunu göz ardı etmek suretiyle, makul sayılacak ölçüler dışına çıkarak satış yapma hakkını vermez.” Üçüncü kişiler bakımından ise: “üçüncü kişi vekil ile çıkar ve işbirliği içerisinde ise veya kötü niyetli olup vekilin vekalet görevini kötüye kullandığını biliyor veya bilmesi gerekiyorsa vekil edenin sözleşme ile bağlı sayılmaması, TMK’nın 2. maddesinde yazılı dürüstlük kuralının doğal bir sonucu olarak kabul edilmelidir.” Somut olayda satış bedelleri ile keşfen belirlenen değerler arasındaki aşırı fark, alıcıların davacıyı tanıyan emlakçılar olması ve bedellerin ödendiğinin ispatlanamaması karşısında son kayıt maliklerinin “TMK’nın 1023. maddesinin koruyuculuğundan yararlanamayacakları” sonucuna varılmıştır. Sonuç: Bölge adliye mahkemesi kararı BOZULMUŞTUR (oy birliği).
Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, E. 2021/1359, K. 2022/1722, 03.03.2022
Sadakat borcu ile tapu siciline güvenin dengesi: Daire, kararına dayanak yaptığı hukukî çerçevede iki kuralı yan yana koymuştur. Bir yanda vekilin konumu: “sadakat ve özen borcu, vekilin vekil edene karşı en önde gelen borcu kabul edilmiş… Bu itibarla vekil, vekil edenin yararına ve iradesine uygun hareket etme, onu zararlandırıcı davranışlardan kaçınma yükümlülüğü altındadır.” Diğer yanda üçüncü kişinin konumu: “Tapu kütüğündeki tescile iyiniyetle dayanarak mülkiyet veya bir başka aynî hak kazanan üçüncü kişinin bu kazanımı korunur.” Bu iki kuralın somut olaydaki uygulanışında bir isabetsizlik görülmemiştir. Sonuç: Bölge adliye mahkemesi kararı ONANMIŞTIR (oy birliği).
Kararlar bir araya geldiğinde vekâlet ilişkisinin uygulamadaki beş kritik noktası belirginleşir. Birinci nokta yetkinin sınırıdır. Vekâletname bir temsil belgesidir; ne kadar geniş yazılırsa yazılsın vekilin iç ilişkideki borçlarını ortadan kaldırmaz. “Dilediği bedelle dilediği kişiye satabilir” ibaresi, vekile makul ölçüler dışına çıkma izni vermez. Bu, uygulamada en çok yanlış bilinen konudur: geniş yetki, denetimsizlik anlamına gelmez. Vekilin özen borcunun ölçüsü de yumuşak değildir — kanun, benzer alanda iş üstlenen basiretli bir vekilin davranışını esas alarak sorumluluğu ağırlaştırmıştır.
İkinci nokta hesap verme borcunun kapsamıdır. Bu borç bir yapma borcu değil, bir verme borcudur ve vekilin başarılı olup olmamasından bağımsızdır. Vekil, kendisine hiçbir özen eksikliği isnat edilemese bile fiilen aldığı ve elinde bulunan her şeyi vekâlet verene teslim etmek zorundadır. Kapsama, üçüncü kişilerden alınan değerler ve paralar ile işin görülmesi için verilen avanslardan arta kalanlar girer. Kural o kadar güçlüdür ki, taraflar anlaşarak bile bu yükümlülüğü ortadan kaldıramazlar. Vekâletin icrası, vekil için hak ettiği ücret dışında bir zenginleşmeye yol açmamalıdır.
Üçüncü nokta ispat yüküdür ve davaların çoğu burada belirlenir. Vekâlet veren, işlemin yapıldığını göstermekle yetinir; bedeli ödediğini vekil ispatlar. Bu, genel ispat kuralının bilinçli bir istisnasıdır ve vekâlet ilişkisinin güven esasına dayanmasından doğar. Buradaki pratik uyarı çok somuttur: açıklaması boş bırakılmış bir havale, ödemenin hangi ilişkiye ait olduğunu göstermediği için ispata yetmeyebilir. Vekil sıfatıyla tahsilat yapan herkesin, ödemeyi konusunu yazarak yapması ya da imzalı bir teslim belgesi alması gerekir.
Dördüncü nokta zamandır. Vekâlet ilişkisi devam ettiği sürece zamanaşımı işlemez; süre ancak azil, istifa, ölüm gibi bir sona erme sebebiyle ya da vekilin fiilen hesap vermesiyle başlar. Bu kural, yıllar önce verilmiş bir vekâletname yüzünden hak kaybına uğradığını düşünen kişiler için hayatî önemdedir. Buna, borcun kişiye bağlı olmadığı kuralı eklenir: vekâlet sözleşmesi ölümle sona erse de hesap verme alacağı müvekkilin mirasçılarına geçer, vekil ölmüşse borcu onun mirasçıları yerine getirir.
Beşinci nokta üçüncü kişilerin durumudur. Vekâlet görevinin kötüye kullanılması kural olarak vekil ile vekâlet veren arasındaki bir iç sorundur ve vekille işlem yapan iyiniyetli kişinin kazanımını etkilemez; tapu siciline güven ilkesi burada devreye girer. Ancak üçüncü kişi vekille çıkar ve işbirliği içindeyse ya da kötüye kullanmayı biliyor veya bilmesi gerekiyorsa bu koruma ortadan kalkar. Yargıtay bu noktada yüzeysel bir incelemeyle yetinilmemesini, iyiniyetin gerçekten var olup olmadığının derinlemesine araştırılmasını ister. Uygulamada belirleyici olan göstergeler bellidir: satış bedeli ile rayiç değer arasındaki aşırı oransızlık, taraflar arasındaki yakınlık ya da meslekî tanışıklık, bedelin fiilen ödendiğinin belgelenememesi ve devirler arasındaki kısa süre.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Genel ve sınırsız vekâletname vermek | Yetkiyi işin gerektirdiği kadar tutmak gerekir |
| Satış yetkisine asgari bedel yazdırmamak | Alt sınır, sonraki tartışmaları büyük ölçüde önler |
| İş bitince azletmemek | Kullanılmayan vekâletname açık bir risktir |
| Azli ilgili kurumlara bildirmemek | Bildirilmeyen azle rağmen işlem yapılabilir |
| Açıklamasız havale ile ödeme yapmak | Ödemenin konusu dekontta belirtilmelidir |
| İbranameyi okumadan imzalamak | İbra, sonraki talepleri karşılıksız bırakabilir |
| Zamanaşımının işlediğini sanmak | Vekâlet sürdükçe zamanaşımı işlemez |
| Mirasçı olarak talep etmemek | Hesap verme alacağı mirasçılara geçer |
| Alıcının iyiniyetini araştırmamak | İşbirliği veya bilme hâlinde TMK m. 1023 korumaz |
Vekâlet sözleşmesi nedir?
Vekilin, vekâlet verenin bir işini görmeyi veya işlemini yapmayı üstlendiği sözleşmedir. Kanunda düzenlenmemiş iş görme sözleşmelerine de niteliğine uygun düştüğü ölçüde uygulanır.
Vekâletname ile vekâlet sözleşmesi aynı şey mi?
Hayır. Vekâletname, üçüncü kişilere karşı temsil yetkisini gösteren belgedir. Vekâlet sözleşmesi ise taraflar arasındaki iç ilişkidir ve şekle bağlı değildir.
Vekilin borçları nelerdir?
Talimata uygun ifa, işi bizzat görme, sadakat ve özen gösterme ile hesap verme borçlarıdır. Teslimde gecikilen paranın faizinden de sorumludur.
Vekil talimattan ayrılabilir mi?
Ancak vekâlet verenden izin alma imkânı yoksa ve durumu bilseydi onun da izin vereceği açıksa. Diğer hâllerde talimattan ayrılan vekil, zararı karşılamadıkça borcunu ifa etmiş sayılmaz.
Vekil işi başkasına yaptırabilir mi?
Kural olarak hayır. Yetki verilmişse ya da durum zorunlu kılıyorsa veya teamül mümkün kılıyorsa işi başkasına yaptırabilir.
Özen borcunun ölçüsü nedir?
Benzer alanda iş ve hizmetleri üstlenen basiretli bir vekilin göstermesi gereken davranıştır. Bu ölçüt, önceki kanuna göre sorumluluğu ağırlaştırmıştır.
Vekil satış bedelini ödediğini nasıl ispatlar?
İspat yükü vekildedir. Açıklaması boş bir banka dekontu çoğu zaman yeterli görülmez; ödemenin konusu belirtilmeli ya da imzalı teslim belgesi alınmalıdır.
Hesap verme borcu sözleşmeyle kaldırılabilir mi?
Hayır. Yargıtay uygulamasında taraflar anlaşarak bile vekilin bu yükümlülüğünü ortadan kaldıramaz.
Zamanaşımı ne zaman işlemeye başlar?
Vekâlet ilişkisi sürdükçe işlemez. Azil, istifa, ölüm gibi bir sona erme sebebiyle ya da vekilin hesap vermesiyle başlar.
Vekâlet ücreti hangi zamanaşımına tabidir?
Yargıtay uygulamasında vekâlet ücreti alacağı beş yıllık zamanaşımına tabi kabul edilmektedir.
Vekil öldüyse hesap sorabilir miyim?
Evet. Hesap verme borcu vekilin mirasçıları tarafından yerine getirilir; müvekkil ölmüşse alacak onun mirasçılarına geçer.
Vekâlet nasıl sona erer?
Taraflardan her biri sözleşmeyi her zaman tek taraflı sona erdirebilir. Uygun olmayan zamanda sona erdiren taraf, diğerinin zararını gidermekle yükümlüdür. Ayrıntı için azil ve istifa yazımıza bakabilirsiniz.
Vekilin ucuza sattığı taşınmazı geri alabilir miyim?
Alıcı iyiniyetli değilse, yani kötüye kullanmayı biliyor ya da bilmesi gerekiyorsa tapu iptali ve tescil istenebilir. Aksi hâlde vekilden tazminat istenir.
Alıcının iyiniyeti neye göre değerlendirilir?
Bedel ile rayiç değer arasındaki fark, taraflar arasındaki yakınlık veya meslekî tanışıklık, bedelin ödendiğinin belgelenip belgelenmediği ve devirler arasındaki süre birlikte değerlendirilir. İyiniyet yazımıza bakabilirsiniz.
İbraname imzaladım, hakkım bitti mi?
İçeriğine ve geçerliliğine bağlıdır. Geçerli bir ibra, vekâletle yapılan işleme onay verildiği sonucunu doğurabilir; bu nedenle metin dikkatle okunmalıdır.
İlgili mevzuat
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 502 — Vekâlet sözleşmesinin tanımı
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 503-504 — Kurulması ve kapsamı
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 505 — Talimata uygun ifa
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 506-507 — Şahsen ifa, sadakat, özen ve alt vekil
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 508 — Hesap verme
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 509 — Edinilen hakların devri
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 510-511 — Masraf, avans ve ücret
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 512-514 — Sona erme, ölüm ve sonuçları
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 40-48 — Temsil
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 147 — Beş yıllık zamanaşımı
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 2, 3 — Dürüstlük kuralı ve iyiniyet
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 1023-1024 — Tapu siciline güven ve iyiniyetli olmayan üçüncü kişiler
Konuyla bağlantılı diğer yazılarımız: vekâlette azil ve istifa, vekâletsiz iş görme, iyiniyet ve tapuya güven, ispat yükü, dürüstlük kuralı.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayda sonuç, vekâletnamenin kapsamına ve elinizdeki belgelere göre değişir. Vekâlet verirken yetkiyi dar tutmak, iş bitince azletmek ve her tahsilatı belgeye bağlamak, sonradan telafisi güç kayıpları önler.