Belgelerin ve Ticarî Defterlerin İbrazı Zorunluluğu (HMK 219-222): Karşı Taraf Belgeyi Vermezse Ne Olur?
- Taraflar, kendilerinin veya karşı tarafın delil olarak dayandığı ve ellerinde bulunan tüm belgeleri mahkemeye ibraz etmek zorundadır (HMK m. 219/1).
- Ticarî defterler de HMK m. 199 anlamında belgedir; bu nedenle belgelere ilişkin genel hükümler defterler için de uygulanır.
- Karşı tarafın elindeki belgenin istenmesi için önce somutlaştırma yükünün yerine getirilmesi gerekir (HMK m. 194).
- Mahkeme, belgenin ispat için zorunlu ve talebin kanuna uygun olduğuna kanaat getirirse kesin süre verir (HMK m. 220/1).
- Belgenin elinde olmadığını söyleyen tarafa yemin teklif edilir (HMK m. 220/2).
- Kesin süreye rağmen belge ibraz edilmez ve mazeret gösterilmezse mahkeme, duruma göre diğer tarafın beyanını kabul edebilir (HMK m. 220/3).
- Buna karşılık taraf münhasıran karşı tarafın defterlerine dayanmışsa ve defterler ibraz edilmezse, ibrazı isteyen taraf iddiasını ispat etmiş sayılır (HMK m. 222/5).
- İki hüküm arasındaki kritik fark: 220/3’te hâkimin takdir yetkisi vardır, 222/5’te yoktur.
- Hangi hükmün uygulanacağını belirleyen ölçüt, delilin karşı tarafın defterlerine hasredilip hasredilmediğidir.
- İhtarın metni de önemlidir: “defterlerine dayanmaktan vazgeçmiş sayılırsın” şeklindeki ihtar HMK m. 220’ye uygun değildir.
- Doğru ihtar, ibraz edilmemesi hâlinde belgenin içeriği konusunda diğer tarafın beyanının kabul edilebileceği yönünde olmalıdır.
- Kesin süre HMK m. 94’e uygun verilmeli ve uyulmamasının hukukî sonuçları bildirilmelidir.
- Ticarî defterler yalnızca açılış ve kapanış onayları yapılmış, kayıtları birbirini doğruluyorsa sahibi lehine delil olur (HMK m. 222/2-3).
- Onayları bulunmayan veya kayıtları birbirini doğrulamayan defterler sahibi aleyhine delil olur (HMK m. 222/4).
- Üçüncü kişinin elindeki belge için ayrı bir usul vardır: mahkeme ibrazı emreder, ibraz edilemezse sebebi delilleriyle açıklanır (HMK m. 221).
Bir alacak davasında en sık karşılaşılan tıkanma noktalarından biri şudur: ispat için gereken belge, davayı açan tarafın değil, karşı tarafın elindedir. Faturaların işlendiği ticarî defter, pay defteri, cari hesap ekstresi, bir yazışma dosyası… Bunları isteyen taraf çoğu zaman “davalı vermiyorsa yapacak bir şey yok” düşüncesiyle davayı kaybeder. Oysa Hukuk Muhakemeleri Kanunu bu duruma açık bir cevap vermiştir.
Kanunun kurduğu sistem iki farklı yaptırım içerir ve aralarındaki fark, davanın kaderini değiştirecek kadar keskindir. Bir yolda hâkimin takdir yetkisi vardır, diğerinde hiç yoktur. Hangi yolun uygulanacağını belirleyen şey ise davanın başında yapılan bir tercihtir: delilinizi karşı tarafın defterlerine hasrettiniz mi, hasretmediniz mi? Aşağıda bu ayrımı, doğru ihtar metnini ve Yargıtay’ın bu konudaki yerleşik uygulamasını ele alıyoruz.
Kanunî dayanak
HMK m. 219 — Tarafların belge ibrazı zorunluluğu
“(1) Taraflar, kendilerinin veya karşı tarafın delil olarak dayandıkları ve ellerinde bulunan tüm belgeleri mahkemeye ibraz etmek zorundadırlar. Elektronik belgeler ise belgenin çıktısı alınarak ve talep edildiğinde incelemeye elverişli şekilde elektronik ortama kaydedilerek mahkemeye ibraz edilir. (2) Ticari defterler gibi devamlı kullanılan belgelerin sadece ilgili kısımlarının onaylı örnekleri mahkemeye ibraz edilebilir.”
HMK m. 220 — Tarafın belgeyi ibraz etmemesi
“(1) İbrazı istenen belgenin, ileri sürülen hususun ispatı için zorunlu ve bu isteğin kanuna uygun olduğuna mahkemece kanaat getirildiği ve karşı taraf da bu belgenin elinde olduğunu ikrar ettiği veya ileri sürülen talep üzerine sükut ettiği yahut belgenin var olduğu resmî bir kayıtla anlaşıldığı veya başka bir belgede ikrar olunduğu takdirde, mahkeme bu belgenin ibrazı için kesin bir süre verir. (2) Mahkemece, ibrazı istenen belgenin elinde bulunduğunu inkâr eden tarafa, böyle bir belgenin elinde bulunmadığına, özenle aradığı hâlde bulamadığına ve nerede olduğunu da bilmediğine ilişkin yemin teklif edilir. (3) Belgeyi ibraz etmesine karar verilen taraf, kendisine verilen sürede belgeyi ibraz etmez ve aynı sürede, delilleriyle birlikte ibraz etmemesi hakkında kabul edilebilir bir mazeret göstermez ya da belgenin elinde bulunduğunu inkâr eder ve teklif edilen yemini kabul veya icra etmezse, mahkeme, duruma göre belgenin içeriği konusunda diğer tarafın beyanını kabul edebilir.”
HMK m. 221 — Üçüncü kişinin belgeyi ibraz etmemesi
“(1) Mahkeme, üçüncü kişi veya kurumun elinde bulunan bir belgenin taraflarca ileri sürülen hususun ispatı için zorunlu olduğuna karar verirse, bu belgenin ibrazını emreder. (2) Belgeyi ibraz etmesine karar verilen herkes, elindeki belgeyi ibraz etmek; belgeyi ibraz edememesi hâlinde ise bunun sebebini delilleri ile birlikte açıklamak zorundadır. Mahkeme yapılan açıklamayı yeterli görmezse, bu kimseyi tanık olarak dinleyebilir. (3) Belgeyi ibraz zorunda olanlar, tanıklıktan çekinmeye ilişkin hükümlere göre, belgeyi ibrazdan veya bu konudaki tanıklıktan çekinebilirler.”
HMK m. 222 — Ticarî defterlerin ibrazı ve delil olması
“(1) Mahkeme, ticari davalarda tarafların ticari defterlerinin ibrazına kendiliğinden veya taraflardan birinin talebi üzerine karar verebilir. (2) Ticari defterlerin, ticari davalarda delil olarak kabul edilebilmesi için, kanuna göre eksiksiz ve usulüne uygun olarak tutulmuş, açılış ve kapanış onayları yaptırılmış ve defter kayıtlarının birbirini doğrulamış olması şarttır. (3) İkinci fıkrada belirtilen şartlara uygun olarak tutulan ticari defter kayıtlarının sahibi ve halefleri lehine delil olarak kabul edilebilmesi için, diğer tarafın aynı şartlara uygun olarak tutulmuş ticari defterlerindeki kayıtların bunlara aykırı olmaması veya diğer tarafın ticari defterlerini ibraz etmemesi yahut defter kayıtlarının aksinin senet veya diğer kesin delillerle ispatlanmamış olması gerekir… (4) Açılış veya kapanış onayları bulunmayan ve içerdiği kayıtlar birbirini doğrulamayan ticari defter kayıtları, sahibi aleyhine delil olur. (5) Taraflardan biri tacir olmasa dahi, tacir olan diğer tarafın ticari defterlerindeki kayıtları kabul edeceğini belirtir; ancak, karşı taraf defterlerini ibrazdan kaçınırsa, ibrazı talep eden taraf iddiasını ispat etmiş sayılır.”
HMK 220/3 ile HMK 222/5 arasındaki fark
| Ölçüt | HMK m. 220/3 (genel hüküm) | HMK m. 222/5 (özel hüküm) |
|---|---|---|
| Uygulama şartı | Delil karşı tarafın defterlerine hasredilmemiştir | Delil münhasıran karşı tarafın defterlerine dayandırılmıştır |
| Kapsam | Her türlü belge (ticarî defter dâhil) | Yalnızca ticarî defterler |
| İbraz edilmemenin sonucu | Mahkeme diğer tarafın beyanını kabul edebilir | İbrazı isteyen taraf iddiasını ispat etmiş sayılır |
| Hâkimin takdir yetkisi | Vardır | Yoktur |
| Yemin teklifi | Belgenin elinde olmadığını inkâr edene teklif edilir | Ayrıca öngörülmemiştir |
| Önce yapılması gereken | Somutlaştırma + belgenin karşı tarafın elinde olduğunun tespiti | Defter kayıtlarını kabul beyanının açıkça yapılması |
| İhtarın içeriği | “İçerik konusunda diğer tarafın beyanı kabul edilebilir” | “İbrazdan kaçınırsanız karşı taraf iddiasını ispat etmiş sayılır” |
| Yanlış ihtarın sonucu | Usule aykırılık; eksik incelemeye dayalı karar bozulur | |
| Riski | Hâkim beyanı kabul etmeyebilir | Kendi defterlerinize dayanma imkânını kaybedersiniz |
Kritik nokta: HMK m. 222/5’in tanıdığı güçlü sonuç, ancak delilinizi tamamen karşı tarafın defterlerine hasretmeniz hâlinde doğar. Kendi defterlerinize veya başka delillere de dayanırsanız 222/5 devre dışı kalır ve devreye takdir yetkisi tanıyan HMK m. 220/3 girer. Buna karşılık, münhasıran karşı tarafın defterlerine dayanmamış olmanız, m. 220’nin uygulanmasına engel değildir; ibraz edilmemenin bir sonucu her hâlde vardır. Uygulamada mahkemelerin “münhasıran dayanılmadığı için ibraz etmemek aleyhe yorumlanamaz” gerekçesi, Yargıtay tarafından bozma sebebi sayılmaktadır.
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Dava veya cevap dilekçenizde, karşı tarafın elinde olduğunu düşündüğünüz belgeleri tek tek ve adıyla delil olarak gösterin.
- HMK m. 194’teki somutlaştırma yükünü yerine getirin: hangi belgenin hangi vakıanın ispatı için istendiğini açıkça yazın.
- Belgenin karşı tarafın elinde olduğunu; ikrar, resmî kayıt veya başka bir belgedeki ikrar gibi verilerle destekleyin.
- Stratejik tercihinizi baştan yapın: karşı tarafın ticarî defterlerine münhasıran mı dayanacaksınız, yoksa kendi defter ve delillerinizle birlikte mi?
- Münhasıran dayanacaksanız bunu dilekçede açık ve tereddütsüz ifade edin (“karşı tarafın ticarî defterlerindeki kayıtları kabul ediyoruz” gibi).
- Mahkemeden, ibrazı istenen belge için HMK m. 220/1 uyarınca kesin süre verilmesini talep edin.
- İhtarın içeriğini takip edin: ihtar, ibraz edilmemesi hâlinde belgenin içeriği hakkında sizin beyanınızın kabul edilebileceğini içermelidir.
- “Defterlerine dayanmaktan vazgeçmiş sayılır” biçimindeki ihtarı fark ederseniz, bunun HMK m. 220’ye uygun olmadığını tutanağa geçirtin.
- Karşı taraf belgenin elinde olmadığını söylerse, HMK m. 220/2 uyarınca yemin teklif edilmesini isteyin.
- Belge üçüncü kişide veya bir kurumdaysa HMK m. 221’e göre ibraz emri verilmesini; ibraz edilmezse ilgilinin tanık olarak dinlenmesini talep edin.
- Defterler ibraz edilirse, HMK m. 222/2-4 çerçevesinde açılış ve kapanış onayları ile kayıtların birbirini doğrulayıp doğrulamadığını bilirkişiye inceletin.
- Kesin süre kararının HMK m. 94’e uygun verilip verilmediğini; uyulmamasının sonuçlarının bildirilip bildirilmediğini denetleyin.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2019/172, K. 2022/69, 27.01.2022
Münhasıran karşı tarafın defterlerine dayanılmamış olması, HMK m. 220’nin uygulanmasına engel değildir. İtirazın iptali davasında davacı, kendi ve davalının ticarî defterleri ile başka delillere de dayanmış; davalı, ihtara rağmen defterlerini ibraz etmemiştir. Yerel mahkeme, münhasıran davalı defterlerine dayanılmadığından ibrazdan kaçınmanın davalı aleyhine yorumlanamayacağı gerekçesiyle direnmiştir. Hukuk Genel Kurulu bu gerekçeyi kabul etmemiştir: “davacının ileri sürdüğü iddiaların ispatı için delil olarak münhasıran davalının ticarî defterlerine dayanmamış olması, belgelerin/ticarî defterlerin mazeretsiz olarak ibraz edilememelerinin sonuçlarını düzenleyen HMK’nın 220. maddesinin uygulanmasına engel teşkil etmez.” Kurul iki hüküm arasındaki farkı da net biçimde ortaya koymuştur: HMK m. 222/5’te “ticarî defterlerin ibraz edilmemesi durumunda ibrazı isteyen tarafın iddiasını ispatladığı kabul edilecek olup bu hususta hâkime takdir yetkisi tanınmamıştır”; buna karşılık HMK m. 220/3’te “hâkime takdir hakkı tanınmış olup hâkim, ibraz edilmeyen belgenin/ticarî defterin içeriği hakkında… ibrazı isteyen diğer tarafın beyanının kabul edilip edilemeyeceğine karar verecektir.” Hukuk Genel Kurulu, direnme kararının BOZULMASINA, 27.01.2022 tarihinde oy birliği ile karar vermiştir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2022/3277, K. 2023/6902, 28.11.2023
Yanlış içerikli ihtar, tek başına bozma sebebidir. Avans olarak verildiği ileri sürülen çek bedellerinin iadesi istemiyle açılan davada davacı, kendi ve davalının ticarî defterlerine dayanmıştır. İlk derece mahkemesi davalıya defterleri ibraz için süre vermiş, ancak ihtarı “ibraz edilmezse davalı kendi ticarî defterlerine delil olarak dayanmaktan vazgeçmiş sayılır” şeklinde kurmuştur. Daire, ticarî defterlerin HMK m. 199 anlamında belge olduğunu vurgulayarak “Taraflardan ticari defterleri ibrazlarının ne şekilde isteneceğine ilişkin 6100 sayılı Kanun’un 222 nci maddesinde doğrudan bir düzenleme bulunmamakta ise de, ticari defterlerin de aynı zamanda bir belge niteliği itibariyle bu hususta aynı Kanun’un 220 nci maddesinin uygulanması gerekmektedir” demiştir. İhtar konusunda ise “bu durumda yapılması gereken ihtar, ibraz yükümlülüğünün yerine getirilmemesi halinde, ticari defterlerine delil olarak dayanmaktan vazgeçilmiş sayılacağı değil, duruma göre belgenin içeriği konusunda diğer tarafın beyanının kabul edilebileceği olmalıdır” ifadesi kullanılmıştır. Daire, bölge adliye mahkemesi kararının ORTADAN KALDIRILMASINA ve ilk derece mahkemesi kararının BOZULMASINA, 28.11.2023 tarihinde oy birliğiyle karar vermiştir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2024/1622, K. 2025/75, 14.01.2025
Defteri tutmakla yükümlü olan taraf ibraz etmiyorsa, ispat yükü ibrazı isteyene yüklenemez. Limited şirket ortaklığından ayrıldığının tespiti istemiyle açılan davada mahkemeler, pay devrinin pay defterine işlendiğinin davacı tarafından ispatlanamadığı gerekçesiyle davayı reddetmiştir. Daire bu yaklaşımı yerinde bulmamıştır: “Burada ispat yükü deftere kaydın tespiti bakımından davacı tarafından davalı şirket pay defterinin mahkemeye ibrazı fiziken mümkün olmadığından davacı tarafta olmayıp, defter kayıtlarını tutmakla yükümlü olan davalı şirket üzerindedir.” Kararda, davalı şirkete pay defterini HMK m. 220/3 uyarınca ibraz etmesi, aksi hâlde “duruma göre davalı şirket aleyhine olan hususları kabul etmiş sayılacağı şeklinde açıklayıcı ihtar edilmesi” gerektiği belirtilmiştir. Daire, bölge adliye mahkemesi kararının BOZULARAK KALDIRILMASINA, 14.01.2025 tarihinde oy birliğiyle karar vermiştir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2022/2224, K. 2023/5950, 18.10.2023
Kesin süre HMK m. 94’e uygun verilmeli ve sonuçları bildirilmelidir. Mal teslim edilmediği iddiasıyla açılan alacak davasında davacı, dava dilekçesinde açıkça davalının ticarî defterlerine de dayanmış; mahkeme davalıya defterleri sunması için kesin süre vermiş, ancak ihtarı yine “ibraz etmezse kendi defterlerine dayanmaktan vazgeçmiş sayılır” biçiminde kurmuştur. Daire çoğunluğu, HMK m. 219, 220/3 ve 222/3 hükümlerini birlikte değerlendirerek mahkemece “davalıya… kanuna uygun olarak tutulmuş defterlerini ibraz etmesi, etmediği takdirde davacının defterlerindeki kayıtların davacı yararına delil olarak kabul edilebileceği ve davacının belge içeriği konusundaki beyanının kabul edilebileceği ihtarını havi aynı Kanun’un 94 üncü maddesi gereğince kesin süre verilip süreye uyulmamasının hukuki sonuçlarının da bildirilerek ihtar edilmesi” gerektiğini belirtmiştir. Daire, davacı vekilinin bozma kapsamı dışındaki temyiz itirazlarının REDDİNE, bölge adliye mahkemesi kararının ORTADAN KALDIRILMASINA ve ilk derece mahkemesi kararının BOZULMASINA, 18.10.2023 tarihinde oy çokluğuyla karar vermiştir. Karşı oyda, davacının yazılı delil ortaya koyamadığı gerekçesiyle hükmün onanması gerektiği görüşü savunulmuş; bu görüş çoğunluk tarafından benimsenmemiştir.
İlk halka, ticarî defterin ayrı bir delil türü olmadığı. HMK m. 199’daki belge tanımı, ispata elverişli ve ispata yarar bilgi içeren her bilgi taşıyıcısını kapsar. Ticarî defter de bu tanımın içindedir. Bunun pratik sonucu şudur: belgelere ilişkin genel hükümler, uygun düştüğü ölçüde defterlere de uygulanır. Nitekim HMK m. 222’de defterlerin ibrazının nasıl isteneceği ayrıca düzenlenmediğinden, bu boşluk m. 220 ile doldurulmaktadır.
İkinci halka, ibraz talebinin bir ön şartı olduğu. Karşı tarafın elindeki her belge istenemez. HMK m. 220/1 iki koşul arar: belgenin ileri sürülen hususun ispatı için zorunlu olması ve talebin kanuna uygun olduğuna mahkemenin kanaat getirmesi. Bu kanaati oluşturmak, HMK m. 194’teki somutlaştırma yükünü yerine getiren tarafın işidir. Hangi belgenin hangi vakıa için istendiği açıklanmazsa, talebin reddi kaçınılmazdır.
Üçüncü halka, iki farklı yaptırımın hangi durumda devreye gireceği. Ölçüt sadedir: taraf delilini karşı tarafın defterlerine hasretmiş midir? Hasretmişse HMK m. 222/5 uygulanır ve defterlerin ibraz edilmemesi hâlinde ibrazı isteyen taraf iddiasını ispat etmiş sayılır; burada hâkimin takdir yetkisi yoktur. Hasretmemişse HMK m. 220/3 uygulanır ve hâkim, somut duruma göre diğer tarafın beyanını kabul edip etmeyeceğine karar verir.
Dördüncü halka, takdir yetkisinin “hiçbir sonuç doğmaz” anlamına gelmediği. Uygulamada en sık yapılan hata budur. Yerel mahkemeler, münhasıran dayanılmadığı gerekçesiyle ibrazdan kaçınmayı tamamen sonuçsuz bırakmaktadır. Hukuk Genel Kurulu bu yaklaşımı açıkça reddetmiştir: 222/5’in uygulanmaması, 220’nin de uygulanmayacağı anlamına gelmez. Hâkim değerlendirme yapmak zorundadır; yapmaması eksik inceleme sayılır.
Beşinci halka, ihtarın metninin sonucu belirlediği. “İbraz etmezsen kendi defterlerine dayanmaktan vazgeçmiş sayılırsın” ihtarı ile “ibraz etmezsen belgenin içeriği konusunda karşı tarafın beyanı kabul edilebilir” ihtarı, hukuken bambaşka iki yaptırımdır. İlki yanlış kurulduğunda, ibraz etmeyen tarafa gerçek sonucun bildirilmemiş olması nedeniyle karar bozulmaktadır. Bu, davayı yıllarca uzatan tipik bir usul hatasıdır.
Altıncı halka, kesin sürenin usulüne uygun verilmesi gereği. HMK m. 94 kesin sürenin nasıl verileceğini ve sonuçlarının bildirilmesi gerektiğini düzenler. İbraz için verilen süre de kesin süredir; bu nedenle uyulmamasının hukukî sonuçlarının açıkça ihtar edilmesi şarttır.
Yedinci halka, ispat yükünün fiilî imkânla birlikte değerlendirilmesi. Bir defteri tutmak ve saklamak yükümlülüğü kimdeyse, o defterin içeriğini mahkemeye taşıma imkânı da onundur. Karşı tarafın fiziken erişemeyeceği bir kaydı ispat edememesi nedeniyle davasının reddedilmesi, Yargıtay tarafından ispat yükünün tayininde hatalı değerlendirme sayılmıştır.
Sekizinci halka, defter ibraz edildiğinde işin bitmediği. İbraz gerçekleştiğinde bu kez HMK m. 222/2-4 devreye girer. Açılış ve kapanış onayları bulunmayan, kayıtları birbirini doğrulamayan defterler sahibi lehine delil olmaz; üstelik sahibi aleyhine delil teşkil eder. Onaylı ve tutarlı defterlerdeki lehe ve aleyhe kayıtlar ise birbirinden ayrılamaz. Bu nedenle “defterlerimi ibraz ederim” demeden önce defterlerin usulüne uygunluğunun kontrol edilmesi gerekir.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Sonucu | Doğrusu |
|---|---|---|
| Dilekçede karşı tarafın defterlerine hiç dayanmamak | Sonradan ibraz talebi dinlenmeyebilir | Delil listesinde açıkça gösterilmeli |
| Hangi belgenin hangi vakıa için istendiğini yazmamak | Somutlaştırma yükü yerine getirilmemiş sayılır | HMK m. 194 uyarınca belge-vakıa eşleştirmesi yapılmalı |
| Münhasıran dayanmayı belirsiz bırakmak | 222/5’in güçlü sonucundan yararlanılamaz | Tercih dilekçede açıkça ifade edilmeli |
| “Münhasıran dayanılmadı” diye ibrazdan kaçınmayı sonuçsuz bırakmak | Eksik inceleme; karar bozulur | HMK m. 220/3 çerçevesinde değerlendirme yapılmalı |
| İhtarı “dayanmaktan vazgeçmiş sayılır” şeklinde kurmak | Usule aykırılık; bozma | İhtar, karşı tarafın beyanının kabul edilebileceğini içermeli |
| Kesin sürenin sonuçlarını bildirmemek | HMK m. 94’e aykırılık | Süreye uyulmamasının sonuçları açıkça ihtar edilmeli |
| Belgenin elinde olmadığını söyleyene yemin teklif etmemek | HMK m. 220/2 atlanır | İnkâr hâlinde yemin usulü işletilmeli |
| Üçüncü kişideki belge için taraf usulünü uygulamak | Yanlış prosedür | HMK m. 221’e göre ibraz emri verilmeli |
| Defterlerin onay ve tutarlılığını kontrol etmeden ibraz etmek | Defter aleyhe delil olabilir | Onaylar ve kayıt tutarlılığı önceden denetlenmeli |
Karşı taraf elindeki belgeyi vermek zorunda mı?
Evet. HMK m. 219/1 uyarınca taraflar, kendilerinin veya karşı tarafın delil olarak dayandığı ve ellerinde bulunan tüm belgeleri mahkemeye ibraz etmek zorundadır. Bu yükümlülük, davayı aydınlatma ödevinin bir görünümüdür.
Vermezse davayı otomatik kazanır mıyım?
Duruma göre değişir. Delilinizi münhasıran karşı tarafın ticarî defterlerine hasretmişseniz HMK m. 222/5 uyarınca iddianızı ispat etmiş sayılırsınız. Hasretmemişseniz HMK m. 220/3 uygulanır ve mahkeme, somut duruma göre beyanınızı kabul edip etmeyeceğini takdir eder.
“Münhasıran dayanmak” ne demek?
İleri sürdüğünüz hususun ispatı için başka delil göstermeyip yalnızca karşı tarafın ticarî defterlerindeki kayıtları kabul edeceğinizi belirtmenizdir. Kendi defterlerinize veya başka delillere de dayanırsanız münhasıran dayanma söz konusu olmaz.
Münhasıran dayanmazsam ibrazdan kaçınmanın hiç sonucu olmaz mı?
Olur. Hukuk Genel Kurulu, münhasıran dayanılmamış olmasının HMK m. 220’nin uygulanmasına engel teşkil etmediğini açıkça belirtmiştir. Bu durumda hâkim, ibraz edilmeyen belgenin içeriği hakkında diğer tarafın beyanının kabul edilip edilemeyeceğini değerlendirmek zorundadır.
Ticarî defter “belge” sayılır mı?
Sayılır. HMK m. 199’daki belge tanımı ispata elverişli tüm bilgi taşıyıcılarını kapsar; ayrıca HMK m. 219/2’de ticarî defterler doğrudan belge örneği olarak anılır. Bu nedenle m. 222’de düzenlenmeyen hususlarda m. 219 ve 220 uygulanır.
Mahkemenin ihtarı nasıl olmalı?
HMK m. 220 kapsamında verilen ihtar, belge ibraz edilmezse belgenin içeriği konusunda diğer tarafın beyanının kabul edilebileceğini bildirmelidir. “Kendi defterlerine dayanmaktan vazgeçmiş sayılır” biçimindeki ihtar bu hükme uygun değildir.
Karşı taraf “belge bende değil” derse ne olur?
HMK m. 220/2 uyarınca kendisine; böyle bir belgenin elinde bulunmadığına, özenle aradığı hâlde bulamadığına ve nerede olduğunu bilmediğine ilişkin yemin teklif edilir. Yemini kabul veya icra etmezse m. 220/3’teki sonuç doğabilir.
Belge üçüncü kişide veya bir kurumdaysa ne yapılır?
HMK m. 221 uygulanır. Mahkeme belgenin ibrazını emreder; ibraz edemeyen kişi sebebini delilleriyle açıklamak zorundadır. Açıklama yeterli görülmezse bu kişi tanık olarak dinlenebilir.
Üçüncü kişi belge vermekten kaçınabilir mi?
Sınırlı olarak. HMK m. 221/3 uyarınca belgeyi ibraz zorunda olanlar, tanıklıktan çekinmeye ilişkin hükümlere göre ibrazdan veya bu konudaki tanıklıktan çekinebilirler.
Defterlerimin lehime delil olması için ne gerekir?
HMK m. 222/2-3’e göre defterlerin kanuna uygun ve eksiksiz tutulmuş, açılış ve kapanış onayları yaptırılmış ve kayıtlarının birbirini doğrulamış olması; ayrıca karşı tarafın aynı şartlara uygun defterlerindeki kayıtların bunlara aykırı olmaması veya karşı tarafın defterlerini ibraz etmemesi gerekir.
Onayı olmayan defterin durumu nedir?
HMK m. 222/4 uyarınca açılış veya kapanış onayları bulunmayan ve içerdiği kayıtlar birbirini doğrulamayan ticarî defter kayıtları sahibi aleyhine delil olur. Bu nedenle defter ibrazı her zaman ibraz eden lehine sonuç doğurmaz.
Defterdeki lehime kayıtları alıp aleyhime olanları dışlayabilir miyim?
Hayır. HMK m. 222/3’ün son cümlesi uyarınca, şartlara uygun tutulan defterlerdeki sahibi lehine ve aleyhine olan kayıtlar birbirinden ayrılamaz.
Defterin tamamını mı sunmam gerekir?
Gerekmez. HMK m. 219/2 uyarınca ticarî defterler gibi devamlı kullanılan belgelerin sadece ilgili kısımlarının onaylı örnekleri mahkemeye ibraz edilebilir.
Elektronik kayıtlar için usul farklı mı?
Farklı değildir, ancak biçim şartı vardır. HMK m. 219/1 uyarınca elektronik belgeler, çıktısı alınarak ve talep edildiğinde incelemeye elverişli şekilde elektronik ortama kaydedilerek mahkemeye ibraz edilir.
Pay defterinin ibrazı da bu kurallara mı tabidir?
Evet. Yargıtay, pay defterine kayıt yapılıp yapılmadığının tespiti bakımından ispat yükünün, defteri tutmakla yükümlü olan şirkette olduğunu; şirkete HMK m. 220/3 uyarınca açıklayıcı ihtarla ibraz için süre verilmesi gerektiğini kabul etmiştir.
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 219 — Tarafların belge ibrazı zorunluluğu
- 6100 sayılı HMK m. 220 — Tarafın belgeyi ibraz etmemesi ve sonuçları
- 6100 sayılı HMK m. 221 — Üçüncü kişinin belgeyi ibraz etmemesi
- 6100 sayılı HMK m. 222 — Ticarî defterlerin ibrazı ve delil olması
- 6100 sayılı HMK m. 199 — Belge kavramı
- 6100 sayılı HMK m. 194 — Somutlaştırma yükü ve delillerin gösterilmesi
- 6100 sayılı HMK m. 94 — Kesin süre
- 6100 sayılı HMK m. 189-190 — İspat hakkı ve ispat yükü
- 6100 sayılı HMK m. 218 — Belgenin bulunduğu yerde inceleme
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 64 — Defter tutma yükümlülüğü ve onaylar
- 6102 sayılı TTK m. 82 — Belgelerin saklanması ve saklama süresi
- 6102 sayılı TTK m. 83 — Ticarî defterlerin ibrazı
İspat hukukunun diğer başlıkları için senetle ispat kuralı ve delil başlangıcı, hukuk yargılamasında tanıkla ispat, isticvap ve yemin ile bilirkişi raporuna itiraz yazılarımızı; dava açılmadan önce delillerin güvence altına alınması için delil tespiti davası başlıklı yazımızı; ibraz edilen defterlerin delil değeri için ticari defterlerin delil niteliği yazımızı inceleyebilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Belge ve ticarî defter ibrazına ilişkin sonuçlar, delil listesinin nasıl kurulduğuna, ihtarın içeriğine ve somut dosyanın özelliklerine göre değişir. Her uyuşmazlığın kendi koşulları içinde değerlendirilmesi gerekir.