Yemin Delili ve İsticvap: Davanın Son Kozunun Kuralları
Kısaca
- Yemin, hâkimi bağlayan bir kesin delildir.
- Konusu, kişinin kendisinden kaynaklanan çekişmeli vakıalardır.
- Yemini yalnızca ispat yükü kendisine düşen taraf teklif edebilir.
- Yükü olmayanın teklif ettiği yemin geçersizdir.
- Hâkim, ancak açıkça dayanılmışsa hatırlatabilir.
- “Her türlü delil” ibaresi yemine dayanmak sayılmaz.
- Karşı taraf edaya hazır olduğunu bildirince geri dönüş yok.
- Yeminden kaçınan, vakıayı ikrar etmiş sayılır.
- Yemin bizzat eda edilir; vekil yemin edemez.
- İsticvapta gelmeyen ya da susan taraf da ikrar etmiş sayılır.
Bir davada elinizde yazılı belge yoksa ve tanık da dinletemiyorsanız geriye tek bir yol kalır: karşı tarafın vicdanına başvurmak. Usul hukuku buna yemin diyor.
Bu yazıda yemin delilinin kurallarını, en sık düşülen tuzakları ve yeminin kardeşi sayılabilecek isticvap kurumunu Yargıtay kararlarıyla ele alıyoruz.
Kanunî dayanak
HMK m.225: “Yeminin konusu, davanın çözümü bakımından önem taşıyan, çekişmeli olan ve kişinin kendisinden kaynaklanan vakıalardır. Bir kimsenin bir hususu bilmesi onun kendisinden kaynaklanan vakıa sayılır.”
HMK m.226: “Aşağıdaki hususlar yemine konu olamaz: a) Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği vakıalar. b) Bir işlemin geçerliliği için, kanunen iki tarafın irade açıklamalarının yeterli görülmediği hâller. c) Yemin edecek kimsenin namus ve onurunu etkileyecek veya onu ceza soruşturması ya da kovuşturması ile karşı karşıya bırakacak vakıalar.”
HMK m.227: “Uyuşmazlık konusu vakıanın ispatı için yeminden başka delili olduğunu beyan etmiş olan taraf dahi yemin teklif edebilir. Yemin teklif olunan kimse, yemini edaya hazır olduğunu bildirdikten sonra, diğer taraf teklifinden vazgeçerek başka bir delile dayanamaz ve yeni bir delil de gösteremez.”
HMK m.229: “Yemin için davet edilen kimse, tayin edilen gün ve saatte mahkemede geçerli bir özrü olmaksızın bizzat hazır bulunmaz yahut hazır bulunup da yemini iade etmez ya da yemini eda etmekten kaçınırsa yemin konusu vakıaları ikrar etmiş sayılır. Kendisine yemin iade olunan kimse, yemin etmekten kaçınırsa yemin konusu vakıa ispat edilememiş sayılır.”
HMK m.232: “Yemin, tarafa teklif olunur ve tarafça eda yahut iade olunur.”
Yemin, diğer kesin delillerden neden farklı?
| Kesin delil | Diğer delillerle birlikte değerlendirilir mi |
|---|---|
| İkrar (m.188) | Evet |
| Senet (m.199 vd.) | Evet |
| Kesin hüküm (m.303) | Evet |
| Yemin (m.225 vd.) | Hayır — teklif kabul edilince sonuç yemine bağlanır |
En kritik kural: Yemini yalnızca ispat yükü kendisine düşen taraf teklif edebilir. İspat yükü kendisinde olmadığı hâlde teklif eden tarafın yemini, karşı taraf usulüne uygun yemin etse bile kesin delil oluşturmaz.
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Öncelikle ispat yükünün kimde olduğunu doğru belirleyin.
- Yemine dayanacaksanız dilekçenizde açıkça “yemin” yazın.
- “Her türlü delil” gibi ibarelerle yetinmeyin.
- Vakıanın karşı tarafın kendisinden kaynaklanıp kaynaklanmadığına bakın.
- Vakıa m.226’daki yasak alanlara giriyorsa yemine gitmeyin.
- Diğer delillerinizi önce tüketin; yemin son delildir.
- Teklifi tutanağa açık ve sınırlı biçimde geçirtin.
- Yemin metnini tek tek vakıalar hâlinde yazın.
- Karşı taraf edaya hazır olduğunu bildirdiyse geri adım atamayacağınızı bilin.
- Yemin bizzat eda edilir; vekilin yemin edemeyeceğini unutmayın.
- Tüzel kişide temsile yetkili organı belirleyin.
- Davetiyeye ihtarların eksiksiz yazıldığını kontrol edin.
Yargı kararları ne diyor?
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2019/799, K. 2022/911, 14.06.2022
Delil listesinde açıkça yemine dayanılmışsa hâkim, yemin teklif etme hakkını hatırlatmakla yükümlüdür. Yazılı bir inanç sözleşmesi bulunmayan, delil başlangıcı da sunulamayan davada davacı dilekçesinde açıkça yemin deliline dayanmıştı. Kurul çoğunluğu şu ölçütü koymuştur: “Mahkemece davacıya yemin teklif etme hakkının hatırlatılması için, delil listesinde açıkça yemin deliline dayanılmış olması yeterlidir. Hangi maddi vakıanın çekişmeli olacağı başlangıçta belli olmadığından, davacının dayandığı yemin deliliyle hangi maddi vakıayı ispat edeceğini ayrıca mahkemeye bildirmesi beklenemez.” Bunu hâkimin davayı aydınlatma ödevine bağlayan Kurul, “HMK’nın 31. maddesinde düzenlenen hâkimin davayı aydınlatma ödevine göre de açıkça yemin deliline dayanan davacıya yemin teklif etme hakkının hatırlatılmasında isabetsizlik bulunmamaktadır” demiş; hatırlatma yapılmadan kurulan direnme kararını oy çokluğuyla bozmuştur.
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2021/7984, K. 2022/690, 08.02.2022
Açıkça yemine dayanılmamışsa hâkim bu hakkı hatırlatamaz; “her türlü delil” ibaresi yeterli değildir. Senedin teminat amaçlı verildiğini yazılı delille ispat edemeyen davacıya mahkeme yemin teklif hakkını hatırlatmış, ancak “davacı tarafın delil listesinde açıkça yemin deliline dayanmadığı” saptanmıştı. Daire, İçtihadı Birleştirme Kararına dayanmıştır: “03/03/2017 tarihli ve 2015/2 E. 2017/1 K. sayılı Yargıtay İçtihadı Birleştirme kararında HMK’nın yürürlüğe girmesinden sonra açılan davalarda tarafların yemin delilini başvuracaklarını dava ve cevap dilekçeleri ile delil listelerinde açıkça belirtilmesi gerektiğine, tarafın ‘sair deliller, her türlü delil, ve sair deliller’ gibi ibareler kullanılmış olmasının açıkça yemin deliline dayanmış olduğu biçimde yorumlanamayacağına, bu bağlamda hakimin ispat yükü kendisine düşen ancak açıkça yemin deliline dayanmayan tarafa ‘yemin teklifinde bulunma hakkını’ hatırlatamayacağına karar verilmiştir.” Karar bu nedenle oy birliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2021/761, K. 2022/887, 14.06.2022
İspat yükü kendisine düşmeyen tarafın teklif ettiği yemin, eda edilse bile geçersizdir. Fazla çalışma ve genel tatil alacaklarında işveren, davacı işçiye yemin teklif etmiş; işçi yemin etmiş ve mahkeme tanık beyanlarının kapsamadığı dönemi bu yeminle ispatlanmış saymıştı. Kurul, yeminin kesin delil olduğunu ve konusunun “davanın çözümü bakımından önem taşıyan, çekişmeli olan ve kişinin kendisinden kaynaklanan vakıalar” olduğunu hatırlattıktan sonra şu tespiti yapmıştır: “İspat yükü kendisine düşmeyen taraf (ispat yükünün kendisine düştüğünü sanarak) diğer tarafa yemin teklif etse ve diğer taraf da yemin etmiş olsa bile bu yemin geçersiz olup, kesin delil teşkil etmez. Bu nedenledir ki, mahkemece ispat yükü ters çevrilerek, tanıkların kendisiyle birlikte çalıştığı süreyi aşan dönem bakımından … alacaklarının davacının eda ettiği yemin ile ispatladığının kabulü mümkün değildir.” Direnme kararı genişletilmiş gerekçeyle oy birliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E. 2024/205, K. 2025/640, 20.02.2025
Usulüne uygun teklif edilen yemin eda edilmezse sonuç, yemine başvuran tarafın lehine doğar. Menfi tespit davasında, iki faturaya dayanan 25.030 Euro’luk kısım tarafların hiçbirinin ticari kayıtlarında yer almıyordu. Daire, “ispat yükü üzerinde olan davalının, yazılı belge ile alacağının varlığını kanıtlayamadığından, cevap dilekçesinde açıkça yemin deliline dayanmış olması nedeniyle, mahkemece davayı aydınlatma ödevi çerçevesinde davalı tarafa yemin teklif etme hakkı hatırlatılarak, davacı tarafça teklif edilen yemin eda edilmediğinden, davanın reddine karar verilmesinde usul ve yasaya aykırı bir yön bulunmadığı” sonucuna varmıştır. Davacının “HMK’da resen yemine yer verilmediği, hâkimin yemini hatırlatamayacağı” yönündeki temyiz sebebi kabul görmemiş; karar oy birliğiyle onanmıştır.
Dört karar birlikte okunduğunda yemin deliline ilişkin üç aşamalı bir tablo çıkıyor. Birincisi kapı: yemine ancak dilekçe veya delil listesinde açıkça dayanan taraf ulaşabilir. 03.03.2017 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararı ve 08.02.2022 tarihli karar bunu kesin biçimde ortaya koyuyor — “sair deliller”, “her türlü delil” gibi kalıp ibareler yemine dayanmak sayılmaz ve böyle bir dosyada hâkimin hatırlatma yapması bozma sebebidir. Ancak açıkça dayanılmışsa tablo tersine döner: 14.06.2022 tarihli Hukuk Genel Kurulu kararına göre bu kez hatırlatma yapılmaması bozma sebebidir, çünkü tarafın hangi vakıanın çekişmeli kalacağını baştan bilmesi beklenemez. Yani yemin dilekçedeki tek kelimeye bağlı bir haktır; o kelimeyi yazan kazanır, yazmayan kaybeder. İkincisi yön: yemini yalnızca ispat yükü kendisine düşen taraf teklif edebilir. Aynı gün verilen diğer Hukuk Genel Kurulu kararının gösterdiği gibi, ispat yükü ters çevrilerek alınan yemin usulüne uygun eda edilmiş olsa dahi hukuken yok hükmündedir — bu, uygulamada özellikle işçilik alacağı ve menfi tespit dosyalarında sık yapılan bir hatadır. Üçüncüsü sonuç: 20.02.2025 tarihli karar, yeminin neden “son delil” sayıldığını gösteriyor. Teklif usulüne uygunsa ve karşı taraf yemin etmezse vakıa ikrar edilmiş sayılır ve dava orada biter; teklif kabul edilip yemin edilirse de artık dosyadaki diğer delillerin birlikte değerlendirilmesi istenemez. Bu yüzden yemin, başvurmadan önce iki kez düşünülmesi gereken bir kozdur: bir kez teklif edildi mi, davanın kaderi tamamen karşı tarafın vicdanına bırakılmış olur.
İsticvap: unutulan ama işleyen kurum
HMK m.169: “Mahkeme, kendiliğinden veya talep üzerine taraflardan her birinin isticvabına karar verebilir. İsticvap, davanın temelini oluşturan vakıalar ve onunla ilişkisi bulunan hususlar hakkında olur.”
HMK m.171: “İsticvabına karar verilen kimseye bizzat davetiye gönderilir ve belirlenen gün ve saatte isticvap olunmak üzere hazır bulunması gerektiği belirtilir. Davetiyede, ayrıca, isticvap konusu vakıalar gösterilir; ilgili tarafın geçerli bir özrü olmaksızın gelmediği veya gelip de sorulara cevap vermediği takdirde, isticvap konusu vakıaları ikrar etmiş sayılacağı ihtarı da yapılır. Çağrılan taraf özürsüz olarak gelmediği veya gelip de soruları cevapsız bıraktığı takdirde, mahkemece sorulan vakıalar ikrar edilmiş sayılır.”
| Karşılaştırma | İsticvap | Yemin |
|---|---|---|
| Kim başlatır | Mahkeme resen veya talep üzerine | Yalnızca ispat yükü olan taraf |
| Amaç | İkrar elde etmek, vakıaları aydınlatmak | Vakıayı kesin delille ispat |
| Aşama | Tahkikat içinde | Diğer deliller tükendiğinde |
| Gelmemenin sonucu | Vakıalar ikrar edilmiş sayılır | Vakıalar ikrar edilmiş sayılır |
| Bizzat gelme | Zorunlu | Zorunlu |
Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Delil listesine “her türlü delil” yazmak | Yemin ayrıca ve açıkça yazılmalıdır |
| İspat yükü kendisinde değilken yemin teklif etmek | Yemin geçersiz olur |
| Karşı tarafın bilmediği vakıa için yemin teklif etmek | Konu, kişinin kendisinden kaynaklanmalıdır |
| Üzerinde tasarruf edilemeyen vakıa için yemin istemek | Bu vakıalar yemine konu olamaz |
| Yemin teklifinden sonra vazgeçmeye çalışmak | Edaya hazır beyanından sonra dönülemez |
| Yemini vekile ettirmek | Yemin tarafça eda edilir |
| Yemin metnini muğlak yazmak | Vakıalar tek tek ve açık olmalıdır |
| Davetiyede ihtarları eksik bırakmak | İhtarlar kanunda sayıldığı gibi yazılmalıdır |
| Diğer deliller tüketilmeden yemine gitmek | Yemin son delildir |
Sık sorulan sorular
Yemin nedir?
Taraflardan birinin davanın çözümünü ilgilendiren bir olayın doğru olup olmadığını, kanunda belirtilen usule uyarak mahkeme önünde kutsal sayılan değerlerle teyit eden ve kesin delil vasfı taşıyan sözlü açıklamasıdır.
Hangi vakıalar için yemin teklif edilebilir?
Davanın çözümü bakımından önem taşıyan, çekişmeli olan ve kişinin kendisinden kaynaklanan vakıalar için. Bir kimsenin bir hususu bilmesi de onun kendisinden kaynaklanan vakıa sayılır.
Yemine konu olamayacak vakıalar hangileri?
Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği vakıalar; geçerlilik için iki tarafın irade açıklamasının yeterli görülmediği hâller; yemin edecek kişinin namus ve onurunu etkileyecek ya da onu ceza soruşturması veya kovuşturmasıyla karşı karşıya bırakacak vakıalar.
Yemini kim teklif edebilir?
İspat yükü kendisine düşen taraf. Yükü kendisinde olmayan tarafın teklifi üzerine edilen yemin geçersizdir.
Başka delilim varsa yine de teklif edebilir miyim?
Evet. Uyuşmazlık konusu vakıanın ispatı için yeminden başka delili olduğunu beyan etmiş taraf dahi yemin teklif edebilir.
Hâkim yemin teklif hakkını hatırlatır mı?
Dilekçe veya delil listesinde açıkça yemin deliline dayanılmışsa hatırlatır. Açıkça dayanılmamışsa hatırlatamaz.
“Her türlü delil” yazmam yeterli mi?
Hayır. “Sair deliller”, “her türlü delil” gibi ibareler açıkça yemin deliline dayanılmış sayılmaz.
Teklifimden vazgeçebilir miyim?
Karşı taraf yemini edaya hazır olduğunu bildirdikten sonra hayır. Bu andan itibaren başka bir delile dayanamaz, yeni delil de gösteremezsiniz.
Karşı taraf yemin etmezse ne olur?
Geçerli özrü olmaksızın gelmez, yemini iade etmez ya da eda etmekten kaçınırsa yemin konusu vakıaları ikrar etmiş sayılır.
Yeminin iadesi ne demek?
Kendisine yemin teklif edilen kişinin yemini karşı tarafa geri yöneltmesidir. Kendisine yemin iade olunan kimse yemin etmekten kaçınırsa, yemin konusu vakıa ispat edilememiş sayılır.
Yemini avukatım edebilir mi?
Hayır. Yemin tarafa teklif olunur ve tarafça eda ya da iade olunur. Tüzel kişilerde temsile yetkili kişi veya organ, kısıtlı ve ergin olmayanlarda kanuni temsilci eda edebilir.
Yemin nasıl eda edilir?
Mahkeme huzurunda. Hâkim önce konuyu ve yeminin anlamını açıklar, yalan yere yemin hâlinde cezalandırılacağını hatırlatır; yemin eda edilirken herkes ayağa kalkar.
Yemin edecek kişi ölürse ne olur?
Yemin edecek taraf gerçek kişiyse yeminden önce ölür veya fiil ehliyetini kaybederse yemin teklif edilmemiş sayılır.
İsticvap nedir?
Mahkemenin, davanın temelini oluşturan vakıalar hakkında tarafı bizzat dinlemesidir. Mahkeme buna kendiliğinden veya talep üzerine karar verebilir.
İsticvaba gelmezsem ne olur?
Geçerli özrünüz olmadan gelmez ya da gelip soruları cevapsız bırakırsanız, isticvap konusu vakıaları ikrar etmiş sayılırsınız. Bu sonuç davetiyede ihtar olarak yazılır.
İlgili mevzuat
- 6100 sayılı HMK m.31 — hâkimin davayı aydınlatma ödevi
- 6100 sayılı HMK m.169-175 — isticvap
- 6100 sayılı HMK m.188 — ikrar
- 6100 sayılı HMK m.190 — ispat yükü
- 6100 sayılı HMK m.194 — somutlaştırma yükü ve delillerin gösterilmesi
- 6100 sayılı HMK m.225 — yeminin konusu
- 6100 sayılı HMK m.226 — yemine konu olamayacak vakıalar
- 6100 sayılı HMK m.227 — yemin teklifi
- 6100 sayılı HMK m.228-229 — yemine davet ve yemin etmemenin sonuçları
- 6100 sayılı HMK m.231-233 — ehliyet, yemini eda edecekler ve yeminin şekli
- 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m.6 — ispat yükü
Usul hukukuyla ilgili diğer yazılarımız: kesin hüküm ve etkisi, bekletici mesele ve yargılamanın iadesi.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Yemin, geri dönüşü olmayan bir ispat yoludur; somut durumunuz için bir avukata başvurmanız yerinde olur.