Adam Çalıştıranın Sorumluluğu (TBK m. 66): Şartları ve Kurtuluş Kanıtı
Kısaca
- Adam çalıştıran, çalışanının kendisine verilen işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zararı gidermekle yükümlüdür — TBK m. 66.
- Bu, kusursuz sorumluluk türlerinden özen sorumluluğudur; ne adam çalıştıranın ne de çalışanın kusuru aranır.
- Sorumluluğun kaynağı, çalışanı seçerken ve çalıştırırken denetim ve gözetim ödevinin ihlalidir; doğması için objektif özen yükümlülüğünün ihlaliyle zarar arasında uygun illiyet bağı yeterlidir.
- Adam çalıştırana bir kurtuluş kanıtı tanınmıştır: çalışanı seçerken, talimat verirken, gözetim ve denetimde bulunurken gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumlu olmaz.
- Bu kanıt bir kusursuzluk kanıtı değil, sorumluluktan kurtulma kanıtıdır; somut durumun gerektirdiği her türlü objektif dikkat ve özenin gösterildiği ispatlanmalıdır.
- İşletmede adam çalıştıran ayrıca, çalışma düzeninin zararın doğmasını önlemeye elverişli olduğunu ispat etmedikçe işletme faaliyetinden doğan zarardan sorumludur (m. 66/3).
- Zarar işle ilgili ve işin görülmesi sırasında doğmalıdır; iş saatleri dışında ve işle ilgisiz bir davranıştan doğan zararda illiyet bağı kesilir.
- TBK m. 66 yalnızca sözleşme dışı ilişkilerde uygulanır: zarar gören üçüncü kişi ile adam çalıştıran arasında hiçbir hukukî, özellikle sözleşmeye dayalı ilişki bulunmamalıdır.
- Aralarında sözleşme varsa uygulanacak hüküm TBK m. 116’dır (yardımcı kişilerin fiilinden sorumluluk).
- İşçinin iş kazasında uğradığı zararda işveren, işçi bakımından m. 66’daki “başkaları” sayılmadığı için m. 66’ya göre değil m. 116’ya göre değerlendirilir.
- Adam çalıştıran, ödediği tazminat için çalışana ancak onun bizzat sorumlu olduğu ölçüde rücu edebilir (m. 66/4).
- Sorumlular arasında müteselsil sorumluluk hükümleri uygulanır (TBK m. 61).
Bir güvenlik görevlisi görevi sırasında birine zarar verirse, bir tamirci test sürüşünde aracı hasarlarsa, bir şantiye işçisi geçen birini yaralarsa — zararı kim öder? Türk hukuku bu soruya, çalıştıranın kendi kusuru olmasa bile sorumlu tutulduğu bir kurumla cevap verir.
Ne var ki bu sorumluluğun sınırları dardır ve uygulamada davaların çoğu bu sınırlarda kaybedilir. Zarar işin görülmesi sırasında doğmuş mudur? Zarar gören gerçekten “üçüncü kişi” midir, yoksa çalıştıranla arasında bir sözleşme mi vardır? Aşağıda kurumun şartlarını, kurtuluş kanıtını ve TBK m. 116 ile arasındaki sınırı ele alıyoruz.
Kanunî dayanak
TBK m. 66 — “Adam çalıştıran, çalışanın, kendisine verilen işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zararı gidermekle yükümlüdür.
Adam çalıştıran, çalışanını seçerken, işiyle ilgili talimat verirken, gözetim ve denetimde bulunurken, zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse, sorumlu olmaz.
Bir işletmede adam çalıştıran, işletmenin çalışma düzeninin zararın doğmasını önlemeye elverişli olduğunu ispat etmedikçe, o işletmenin faaliyetleri dolayısıyla sebep olunan zararı gidermekle yükümlüdür.
Adam çalıştıran, ödediği tazminat için, zarar veren çalışana, ancak onun bizzat sorumlu olduğu ölçüde rücu hakkına sahiptir.”
Sözleşme ilişkisi varsa uygulanacak hüküm farklıdır:
TBK m. 116 — “Borçlu, borcun ifasını veya bir borç ilişkisinden doğan hakkın kullanılmasını, birlikte yaşadığı kişiler ya da yanında çalışanlar gibi yardımcılarına kanuna uygun surette bırakmış olsa bile, onların işi yürüttükleri sırada diğer tarafa verdikleri zararı gidermekle yükümlüdür.
Yardımcı kişilerin fiilinden doğan sorumluluk, önceden yapılan bir anlaşmayla tamamen veya kısmen kaldırılabilir.
Uzmanlığı gerektiren bir hizmet, meslek veya sanat, ancak kanun veya yetkili makamlar tarafından verilen izinle yürütülebiliyorsa, borçlunun yardımcı kişilerin fiillerinden sorumlu olmayacağına ilişkin anlaşma kesin olarak hükümsüzdür.”
TBK m. 66 ile TBK m. 116’nın farkı
| Ölçüt | TBK m. 66 — Adam çalıştıran | TBK m. 116 — Yardımcı kişi |
|---|---|---|
| Sorumluluğun kaynağı | Haksız fiil (sözleşme dışı) | Sözleşmeye aykırılık |
| Zarar gören | Çalıştıranla ilişkisi olmayan üçüncü kişi | Borç ilişkisinin karşı tarafı (alacaklı) |
| Kurtuluş kanıtı | Vardır (seçme, talimat, gözetim ve denetimde özen) | Kanunda kurtuluş kanıtı öngörülmemiştir |
| Sorumsuzluk anlaşması | Mümkün değildir | Kural olarak mümkündür; izne tabi uzmanlık işlerinde hükümsüzdür |
| Zamanaşımı | Haksız fiil zamanaşımı (TBK m. 72) | Sözleşmeye ilişkin zamanaşımı |
| Tipik örnek | Güvenlik görevlisinin görev sırasında yoldan geçene zarar vermesi | Tamircinin çalışanının, tamire bırakılan aracı hasarlaması |
| Rücu | Çalışana bizzat sorumlu olduğu ölçüde | Genel hükümlere göre |
Kritik nokta. Uygulamadaki en yaygın hata, aralarında sözleşme bulunan taraflar arasında TBK m. 66’ya dayanmaktır. Yargıtay bu sınırı kesin çizer: “TBK 66’ya göre yardımcı kişi, üçüncü kişiye sözleşme dışı sorumluluk çerçevesinde zarar verir. Burada gerçekleşen zarardan önce, zarar gören üçüncü kişi ile adam çalıştıran arasında hiç bir hukuki, özellikle de sözleşmeye dayalı ilişki yoktur… Bu nedenle TBK 66 sözleşmeden doğan borç ilişkilerine uygulanmaz.” Aynı mantık iş kazalarında da işler: işçi, işvereni bakımından m. 66’daki “başkaları” kavramına girmez; işverenin diğer işçisinin kusuruyla oluşan zararda değerlendirme m. 116’ya göre yapılır. Hukukî sebebin yanlış seçilmesi davanın husumetten reddine kadar gidebilir.
Ne yapmalı?
- Önce ilişkinin niteliğini belirleyin: zarar görenle çalıştıran arasında sözleşme var mı? Varsa dayanak m. 116, yoksa m. 66’dır.
- Adam çalıştırma ilişkisini ispatlayın: çalışanın çalıştıranın buyruğu altında olması, onun gözetiminde iş görmesi ve talimatıyla bağlı bulunması.
- Bordro, SGK kaydı, tanık ve yazışmalarla bağımlılık ilişkisini belgeleyin; “bordrolu değildi” savunmasına karşı fiilî çalışmayı gösterin.
- Zararın işin görülmesi sırasında ve işle ilgili doğduğunu ortaya koyun: saat, yer ve görev bağlantısı.
- Görülen hizmetle zarar arasında “gaye ve görev bakımından” sıkı bir bağlantı kurun.
- İşletme sorumluluğuna dayanıyorsanız (m. 66/3), çalışma düzenindeki organizasyon eksikliğini somutlaştırın.
- Davalı iseniz kurtuluş kanıtını dosyaya koyun: personel seçim kriterleri, eğitim kayıtları, talimat ve denetim tutanakları.
- Kurtuluş kanıtının kusursuzluk değil özen kanıtı olduğunu gözetin; “kusurum yoktu” demek yetmez, özen gösterdiğinizi ispatlamanız gerekir.
- Ceza dosyasını celp ettirin; mahkûmiyet kararındaki maddi olgular hukuk hâkimini bağlar.
- Talebi teselsüle dayandırın; çalışan ve çalıştıran müteselsilen sorumludur (TBK m. 61).
- Çalıştıran olarak tazminatı ödediyseniz, çalışana ancak onun bizzat sorumlu olduğu ölçüde rücu edebileceğinizi hesaba katın.
- Sorumluluk sebepleri yarışıyorsa TBK m. 60’ı hatırlayın: hâkim, zarar görene en iyi giderim imkânı sağlayan sebebe göre karar verir.
Yargıtay kararlarından
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E. 2022/4120, K. 2025/12428, 15.09.2025
Kurtuluş kanıtı getiremeyen adam çalıştıran, çalışanının görev sırasındaki eyleminden sorumludur. Güvenlik şirketi çalışanının hizmetin ifası sırasındaki eylemi nedeniyle doğan zararın tazmini istenen davada Daire, önce unsurları saymıştır: “Türk Borçlar Kanunu’nun 66 ncı maddesinde düzenlenen ‘adam çalıştıranın sorumluluğu’ için, somut olayda ‘adam çalıştırma ilişkisi’ ile ‘çalıştırılanın hizmetini yerine getirirken hukuka aykırı bir eylemle zarar vermesi’ unsurlarının gerçekleşmesi zorunludur.” Adam çalıştırma ilişkisi için “çalıştırılanın, çalıştıranın buyruğu altında olması, onun gözetiminde işi yapması ve onun talimatıyla bağlı bulunması” ve zararla hizmet arasında “gaye ve görev bakımından çok sıkı bir münasebet” aranır. Kurtuluş yolunu da göstermiştir: adam çalıştıran ancak “hal ve şartların gerektirdiği bütün dikkat ve özeni gösterdiğini ispat etmesi” ya da “illiyet bağının kesilmesi” hâlinde sorumluluktan kurtulur. Somut olayda güvenlik şirketinin sorumluluğunu kaldıran bir delil sunamadığını saptayarak davanın kabulü gerektiği sonucuna varmış; bölge adliye mahkemesi kararının BOZULMASINA, oy birliğiyle karar vermiştir.
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E. 2023/1748, K. 2024/2508, 09.07.2024
Taraflar arasında sözleşme varsa dayanak m. 66 değil m. 116’dır. Tamire bırakılan araç, tamirhane çalışanının test sürüşü sırasında kaza yaparak ağır hasar görmüştü. Bölge adliye mahkemesi, akdî ilişkinin ispatlanamadığı gerekçesiyle işveren tamirci hakkındaki davayı reddetmiş, yalnız kazayı yapan çalışanı haksız fiil faili olarak sorumlu tutmuştu. Daire iki kurumu ayırmıştır: “TBK 66’ya göre yardımcı kişi, üçüncü kişiye sözleşme dışı sorumluluk çerçevesinde zarar verir… Yardımcı kişinin davranışından sorumluluğun ikinci türü, TBK 116. maddede düzenlenmiştir… TBK 116’da zarar gören alacaklı ile borçlu arasında daha önce kurulmuş bir sözleşme ilişkisi vardır. Bu nedenle TBK 66 sözleşmeden doğan borç ilişkilerine uygulanmaz.” Somut olayda tarafların beyanları ve tanık anlatımıyla araç tamiri konusunda eser sözleşmesi kurulduğunu saptamış; işveren tamircinin, çalıştırdığı yardımcı kişinin işini gördüğü sırada verdiği zarardan TBK m. 116 ve m. 61 uyarınca müteselsilen sorumlu olduğu sonucuna varmıştır. Karar, davacı yararına BOZULMASINA, oy birliğiyle verilmiştir.
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E. 2023/2317, K. 2024/8016, 10.07.2024
İşçi, işvereni bakımından m. 66’daki “başkaları” değildir; iş kazasında m. 116 irdelenmelidir. Bir işçinin, aynı işverenin başka bir işçisinin kusuruyla meydana gelen iş kazasında ölümü üzerine açılan davada Daire, iki hükmün benzerlik ve farkını ortaya koymuştur: “Adam çalıştıranın sorumluluğunun düzenlendiği 66 ncı madde ile yardımcı kişilerin fiillerinden sorumluluğu düzenleyen 116 ncı madde arasında bir kimsenin, kendi kusuru aranmaksızın, üçüncü bir kişinin fiili sonucunda sorumlu olması bakımından benzerlik bulunsa da bu iki sorumluluk hali birbirlerinden oldukça farklı kurumlardır.” Ardından somut sonucu çıkarmıştır: “zararlandırıcı olay nedeniyle vefat eden sigortalının davalı işveren yönünden 66 ncı maddede belirtilen ‘başkaları’ terimi kapsamında olmadığı, bilakis müteveffanın davalı işverenle sözleşmesel bir ilişki içerisinde olduğu açık olduğuna göre davalının 66 ncı madde kapsamında kusursuz sorumluluğuna gidilemeyeceği”; mahkemenin yapması gereken, kusurlu işçinin durumunu dikkate alarak işverenin TBK m. 116 kapsamındaki sorumluluğunu irdelemektir. Karar, bölge adliye mahkemesi kararının ORTADAN KALDIRILMASINA ve ilk derece mahkemesi kararının BOZULMASINA, oy birliğiyle verilmiştir.
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E. 2021/2866, K. 2022/150, 19.01.2022
Eser sözleşmesinde yüklenicinin kendi kazasından iş sahibi kural olarak sorumlu değildir. Çatı onarımı için çağrılan kişi çalışırken düşerek ağır yaralanmış ve iş sahibi şirketten maddi ve manevi tazminat istemişti. Bölge adliye mahkemesi, aralarındaki ilişkinin eser sözleşmesi olduğunu, “yüklenici, üstlendiği işin uzmanı olup basiretli bir tacir ve iş adamı olarak işin tekniğine göre yerine getirilmesi yönünden iş sahibinden talimat almayacağından, yüklenici veya elemanının kaza sonucu uğradığı zararlardan kural olarak iş sahibi sorumlu değildir”; ancak iş sahibinin olayla nedensellik bağı bulunan bir ihmali ve kusuru varsa sorumlu tutulabileceğini belirterek davanın reddini yerinde bulmuştu. Daire, kamu düzenine aykırılık hâllerini resen gözeterek yaptığı incelemede “verilen kararda bir isabetsizlik görülmemiş olmasına göre” temyiz itirazlarını reddetmiş ve hükmün ONANMASINA, oy çokluğuyla karar vermiştir.
Bu dört karar, adam çalıştıranın sorumluluğunun hem gücünü hem sınırını gösteriyor. Gücü şuradadır: sorumluluk kusura bağlı değildir, çalıştıranın da çalışanın da kusuru aranmaz; objektif özen yükümlülüğünün ihlaliyle zarar arasında uygun illiyet bağı yeterlidir ve kurtuluş kanıtı — “kusurum yoktu” demek değil, seçme, talimat, gözetim ve denetim aşamalarının her birinde gereken özeni gösterdiğini ispat etmek — pratikte kolay getirilemez. Sınırı ise üç yerdedir. Birincisi zaman ve konu bağıdır: zarar, işin görülmesi sırasında ve işle ilgili doğmalıdır; iş saatleri dışında, işle ilgisiz bir davranıştan doğan zararda illiyet bağı kesilir ve çalıştıran sorumlu tutulamaz. İkincisi ilişkinin niteliğidir ve uygulamada en çok hata buradan doğar: m. 66 yalnız sözleşme dışı ilişkilerde çalışır; taraflar arasında bir sözleşme varsa uygulanacak hüküm m. 116’dır — bu, tamire bırakılan araçtan iş kazasında ölen işçiye kadar geniş bir alanı kapsar. Üçüncüsü bağımlılıktır: eser sözleşmesinde yüklenici iş sahibinin talimatı altında değildir; kendi işinin uzmanı olarak güvenlik tedbirlerini kendisi almakla yükümlüdür ve uğradığı zarardan iş sahibi ancak kendi ihmali ve nedensellik bağı varsa sorumlu olur. Dolayısıyla davanın açılmasından önce yapılacak ilk iş, taraflar arasında sözleşme bulunup bulunmadığını ve çalışanın gerçekten bağımlı olup olmadığını belirlemektir.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Neden sorun çıkarır | Doğrusu |
|---|---|---|
| Sözleşme ilişkisinde m. 66’ya dayanmak | m. 66 sözleşmeden doğan ilişkilere uygulanmaz | Sözleşme varsa m. 116’ya dayanın |
| İşçinin iş kazasında m. 66’ya dayanmak | İşçi, işveren yönünden “başkaları” değildir | İşverenin m. 116 kapsamındaki sorumluluğunu irdeletin |
| İş saatleri dışındaki zararı çalıştırana yüklemek | İşle ilgisiz davranışta illiyet bağı kesilir | Zararın görev sırasında doğduğunu belgeleyin |
| Bağımlılık ilişkisini ispatlamamak | Adam çalıştırma ilişkisi kurulamaz | Talimat, gözetim ve denetim bağını gösterin |
| Kurtuluş kanıtını “kusursuzluk” sanmak | Aranan özen gösterildiğinin ispatıdır | Seçim, eğitim, talimat ve denetim kayıtlarını sunun |
| İşletme sorumluluğunu (m. 66/3) atlamak | Organizasyon eksikliği ayrı bir sorumluluk kaynağıdır | Çalışma düzeninin elverişsizliğini ileri sürün |
| Eser sözleşmesinde yükleniciye işveren gibi davranmak | Yüklenici kendi güvenlik tedbirlerinden sorumludur | İş sahibinin ihmali ve nedensellik bağını ayrıca ortaya koyun |
| Talebi teselsüle dayandırmamak | Tahsil kabiliyeti düşerse alacak elde edilemez | Çalışan ve çalıştıranı birlikte ve müteselsilen dava edin |
| Çalışana tam rücu beklemek | Rücu, çalışanın bizzat sorumlu olduğu ölçüdedir | Çalışanın kendi kusur payını hesaplatın |
Sık sorulan sorular
Adam çalıştıranın sorumluluğu nedir?
Çalışanın, kendisine verilen işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zarardan çalıştıranın sorumlu olmasıdır. Kusursuz sorumluluk türlerinden özen sorumluluğudur.
Çalıştıranın kusuru aranır mı?
Hayır. Sorumluluk, ne çalıştıranın ne de çalışanın kusuruna bağlıdır. Objektif özen yükümlülüğünün ihlaliyle zarar arasında uygun illiyet bağının bulunması yeterlidir.
Çalışanın kusurlu olması şart mı?
Şart değildir. Yargıtay, adam çalıştıranın sorumlu tutulabilmesi için kendisinin kusurunun şart olmadığı gibi çalıştırdığı kişinin kusurunun da kanunî şartlardan olmadığını belirtir.
Kurtuluş kanıtı nedir?
Adam çalıştıranın; çalışanını seçerken, işiyle ilgili talimat verirken, gözetim ve denetimde bulunurken zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini ispat etmesidir. Bu bir kusursuzluk kanıtı değil, sorumluluktan kurtulma kanıtıdır.
İşletmenin çalışma düzeni neden önemli?
TBK m. 66/3 uyarınca işletmede adam çalıştıran, çalışma düzeninin zararın doğmasını önlemeye elverişli olduğunu ispat etmedikçe işletme faaliyetlerinden doğan zarardan sorumludur.
Zararın işin görülmesi sırasında doğması ne demek?
Görülen hizmetle zarar arasında gaye ve görev bakımından sıkı bir bağlantı bulunmasıdır. Çalışanın işle ilgisiz bir davranışından doğan zararda çalıştıranın sorumluluğuna gidilemez.
Çalışan mesai dışında zarar verirse ne olur?
Zarar işin yapılması sırasında değil, işle ilgisi olmayan bir zaman diliminde doğmuşsa illiyet bağı bulunmadığından adam çalıştıran m. 66’ya göre sorumlu tutulamaz.
Aramızda sözleşme varsa hangi madde uygulanır?
TBK m. 116. Zarar gören alacaklı ile borçlu arasında daha önce kurulmuş bir sözleşme ilişkisi varsa m. 66 değil m. 116 uygulanır.
İş kazasında işveren m. 66’ya göre sorumlu olur mu?
Kural olarak hayır. İşçi, işvereni bakımından m. 66’daki “başkaları” kavramına girmez; sorumluluk m. 116 çerçevesinde değerlendirilir. Ayrıntı için iş kazası tazminat davası yazımıza bakabilirsiniz.
Yüklenicinin işçisi zarar görürse iş sahibi sorumlu mu?
Kural olarak değildir; yüklenici işin uzmanı olarak güvenlik tedbirlerini kendisi alır. Ancak iş sahibinin olayla nedensellik bağı bulunan bir ihmali ve kusuru varsa sorumlu tutulabilir.
Çalıştıran ve çalışan birlikte dava edilebilir mi?
Evet. Aynı zarardan çeşitli sebeplerle sorumlu olduklarından haklarında müteselsil sorumluluk hükümleri uygulanır (TBK m. 61).
Ödediğim tazminatı çalışandan alabilir miyim?
TBK m. 66/4 uyarınca ancak çalışanın bizzat sorumlu olduğu ölçüde rücu edebilirsiniz; tazminatın tamamını rücu etmeniz mümkün değildir.
Sorumsuzluk anlaşması yapılabilir mi?
TBK m. 66 bakımından öngörülmemiştir. TBK m. 116’da ise sorumluluk önceden anlaşmayla kaldırılabilir; ancak izne tabi uzmanlık gerektiren hizmetlerde böyle bir anlaşma kesin olarak hükümsüzdür.
Ceza mahkemesi kararı hukuk hâkimini bağlar mı?
Kusurun takdiri ve zararın belirlenmesi bakımından bağlamaz (TBK m. 74). Ancak mahkûmiyet kararındaki, fiilin hukuka aykırılığını ve illiyet bağını saptayan maddi olgular hukuk hâkimini bağlar.
Zamanaşımı ne kadar?
TBK m. 66 haksız fiil sorumluluğu olduğundan haksız fiil zamanaşımı uygulanır: öğrenmeden iki yıl, her hâlde fiilden on yıl; fiil suç oluşturuyorsa uzamış ceza zamanaşımı.
İlgili mevzuat
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 49 — Haksız fiil sorumluluğu
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 60 — Sorumluluk sebeplerinin çokluğu
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 61-62 — Müteselsil sorumluluk ve rücu
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 66 — Adam çalıştıranın sorumluluğu
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 72 — Haksız fiilde zamanaşımı
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 74 — Ceza hukuku ile ilişki
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 116 — Yardımcı kişilerin fiilinden sorumluluk
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 470 vd. — Eser sözleşmesi
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 371/5 — Temsilcilerin haksız fiilinden şirketin sorumluluğu
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu — İşverenin yükümlülükleri
Konuyla bağlantılı diğer yazılarımız: müteselsil sorumluluk ve rücu, haksız fiilde zamanaşımı, iş kazası tazminat davası, eser sözleşmesinde ayıp, destekten yoksun kalma tazminatı.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut uyuşmazlıkta sonuç, taraflar arasındaki ilişkinin niteliğine ve zararın hangi koşullarda doğduğuna göre değişir. Hukukî sebebin m. 66 mı m. 116 mı olduğunun baştan doğru belirlenmesi, davanın kaderini tayin eder.