Dava Sartlari (HMK m. 114-115): Usulden Ret ve Tamamlanabilir Eksiklik
Kısaca
- Dava şartları, davanın açılabilmesi için değil mahkemenin işin esasına girebilmesi için aranan, kamu düzeniyle ilgili zorunlu koşullardır.
- HMK m. 114 bunları on bir bent hâlinde sayar; ayrıca diğer kanunlardaki dava şartlarına ilişkin hükümler saklıdır.
- Mahkeme dava şartlarını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır; taraflar da eksikliği her zaman ileri sürebilir.
- Eksiklik varsa kural usulden rettir; ancak eksikliğin giderilmesi mümkünse mahkeme önce kesin süre vermek zorundadır (m. 115/2).
- Kesin süre içinde eksiklik giderilmezse dava, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir.
- Esasa girilmeden fark edilmemiş ve taraflarca ileri sürülmemiş bir eksiklik hüküm anında giderilmişse, dava usulden reddedilemez (m. 115/3).
- Hukukî yarar HMK m. 114/1-h ile açıkça dava şartıdır; bu yararın karar verilene kadar sürmesi gerekir.
- Uyuşmazlık dava açılmadan önce giderilmişse hukukî yarar yokluğundan ret gerekir.
- Trafik sigortasında KTK m. 97’deki yazılı başvuru şartı tamamlanabilir bir dava şartıdır; hiç başvurulmamış olsa bile doğrudan ret verilemez.
- Başvuru yapılmış ama belge eksikse, eksiklik her hâlükârda tamamlanabilir.
- Sosyal güvenlik uyuşmazlıklarında Kuruma başvuru ve talebin reddi şarttır; bu da tamamlanabilir bir şart olarak kesin ihtaratlı önelle giderilir.
- Dava şartı eksikliği yargılama sırasında tamamlanırsa mahkeme işin esasına girip karar vermelidir.
Bir davanın kaderi çoğu zaman esas incelemesinden önce belirlenir. Görevli mahkeme seçilmemiş, gider avansı yatırılmamış, vekâletname sunulmamış, zorunlu başvuru yapılmamış olabilir. Bunların her biri dava şartıdır ve eksikliği, davanın esasına hiç girilmeden usulden reddedilmesine yol açabilir.
Ancak kanun, taraf haklarını korumak için önemli bir denge kurmuştur: eksiklik giderilebilir nitelikteyse hâkim doğrudan reddedemez; önce kesin süre vermek zorundadır. Uygulamadaki tartışmaların çoğu, hangi şartın “tamamlanabilir” olduğu ve süre verilmeden verilen ret kararlarının akıbeti üzerinedir. Aşağıda bu çerçeveyi ele alıyoruz.
Kanunî dayanak
HMK m. 114 — “(1) Dava şartları şunlardır:
a) Türk mahkemelerinin yargı hakkının bulunması. b) Yargı yolunun caiz olması. c) Mahkemenin görevli olması. ç) Yetkinin kesin olduğu hâllerde, mahkemenin yetkili bulunması. d) Tarafların, taraf ve dava ehliyetine sahip olmaları; kanuni temsilin söz konusu olduğu hâllerde, temsilcinin gerekli niteliğe sahip bulunması. e) Dava takip yetkisine sahip olunması. f) Vekil aracılığıyla takip edilen davalarda, vekilin davaya vekâlet ehliyetine sahip olması ve usulüne uygun düzenlenmiş bir vekâletnamesinin bulunması. g) Davacının yatırması gereken gider avansının yatırılmış olması. ğ) Teminat gösterilmesine ilişkin kararın gereğinin yerine getirilmesi. h) Davacının, dava açmakta hukuki yararının bulunması. ı) Aynı davanın, daha önceden açılmış ve hâlen görülmekte olmaması. i) Aynı davanın, daha önceden kesin hükme bağlanmamış olması.
(2) Diğer kanunlarda yer alan dava şartlarına ilişkin hükümler saklıdır.”
İnceleme usulü ve sonuçları şöyledir:
HMK m. 115 — “(1) Mahkeme, dava şartlarının mevcut olup olmadığını, davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır. Taraflar da dava şartı noksanlığını her zaman ileri sürebilirler.
(2) Mahkeme, dava şartı noksanlığını tespit ederse davanın usulden reddine karar verir. Ancak, dava şartı noksanlığının giderilmesi mümkün ise bunun tamamlanması için kesin süre verir. Bu süre içinde dava şartı noksanlığı giderilmemişse davayı dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddeder.
(3) Dava şartı noksanlığı, mahkemece, davanın esasına girilmesinden önce fark edilmemiş, taraflarca ileri sürülmemiş ve fakat hüküm anında bu noksanlık giderilmişse, başlangıçtaki dava şartı noksanlığından ötürü, dava usulden reddedilemez.”
Özel kanunlardan doğan iki yaygın dava şartı:
2918 sayılı KTK m. 97 — Zorunlu malî sorumluluk sigortasından yararlanmak isteyen hak sahiplerinin, dava yoluna gitmeden önce sigortacıya yazılı başvuruda bulunması gerekir.
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 4/1 — 5510 sayılı Kanun ile diğer sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan uyuşmazlıklarda (zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti talepleri hariç) dava açılmadan önce Sosyal Güvenlik Kurumuna başvuru zorunludur; talebin reddedilmesi veya reddedilmiş sayılması aranır.
Dava şartı eksikliğinde izlenecek yol
| Durum | Mahkemenin yapması gereken | Sonuç |
|---|---|---|
| Eksiklik giderilemez nitelikte (örneğin kesin hüküm) | Doğrudan usulden ret | Dava esasa girilmeden reddedilir |
| Eksiklik giderilebilir nitelikte | Tamamlanması için kesin süre verilir | Süre içinde giderilirse esasa girilir |
| Kesin süre içinde giderilmedi | Dava şartı yokluğundan usulden ret | Esas incelenmez |
| Eksiklik hüküm anında giderilmiş, taraflarca da ileri sürülmemiş | Usulden ret verilemez | İşin esası hakkında karar verilir |
| Sigortacıya hiç başvurulmamış | Tamamlanabilir şart; kesin süre verilir | Doğrudan ret hatalıdır |
| Başvuru var ama belge eksik/usulsüz | Eksiklik her hâlükârda tamamlattırılır | Esasa girilerek karar verilir |
| Uyuşmazlık dava açılmadan önce giderilmiş | Hukukî yarar yokluğu araştırılır | Dava hukukî yarar yokluğundan reddedilir |
Kritik nokta. HMK m. 115/2’deki “kesin süre verir” ifadesi mahkemeye takdir yetkisi değil, yükümlülük yükler. Yargıtay’ın istikrarlı formülü şudur: “Davanın esasına girilmesine engel olacak nitelikteki dava şartı eksiğinin giderilmesinin her zaman mümkün olduğu durumlarda, HMK’nın 115/2 nci maddesi gereği eksikliğin giderilmesi için kesin süre verilip sonucuna göre karar verilmelidir.” Dolayısıyla tamamlanabilir bir eksiklik nedeniyle süre verilmeden verilen usulden ret kararı bozma sebebidir. Buna karşılık hukukî yarar, tamamlanabilir bir eksiklik değildir: dava açılmadan önce uyuşmazlık ortadan kalkmışsa, süre vermek yerine davanın hukukî yarar yokluğundan reddi gerekir.
Ne yapmalı?
- Dava açmadan önce HMK m. 114’teki listeyi baştan sona kontrol edin; özellikle görev, kesin yetki ve hukukî yarar.
- Özel kanunlardaki zorunlu başvuru şartlarını araştırın: trafik sigortasında sigortacıya, sosyal güvenlikte Kuruma başvuru.
- Zorunlu arabuluculuk kapsamına giren bir uyuşmazlık olup olmadığını denetleyin; bu da bir dava şartıdır.
- Başvuru yaptıysanız tarihini ve içeriğini belgeleyin; eski tarihli bir başvuru güncel dava için yeterli sayılmayabilir.
- Gider avansını eksiksiz yatırın ve vekâletnameyi dosyaya süresinde sunun.
- Tüzel kişi taraflarda temsil yetkisini gösteren güncel belgeleri (sicil, imza sirküleri, organ kararı) hazır edin.
- Karşı taraf iseniz dava şartı eksikliğini yargılamanın her aşamasında ileri sürebileceğinizi hatırlayın.
- Mahkeme süre vermeden usulden ret kararı verirse, kanun yolu dilekçenizde HMK m. 115/2’ye dayanın.
- Eksikliği yargılama sırasında tamamladıysanız bunu tutanağa geçirtin; hüküm anında giderilmiş eksiklik ret sebebi olmaz.
- Uyuşmazlık dava açılmadan çözüldüyse dava açmayın; hukukî yarar yokluğu, tamamlanabilir bir eksiklik değildir.
- Davanın devamında hukukî yararın sürüp sürmediğini izleyin; bu çıkarın karar verilene kadar devam etmesi gerekir.
- Usulden ret kararının maddi anlamda kesin hüküm oluşturmadığını, eksiklik giderilerek yeniden dava açılabileceğini gözetin.
Yargıtay kararlarından
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E. 2024/2103, K. 2024/2661, 13.03.2024
Hukukî yarar bir dava şartıdır ve karar verilene kadar sürmelidir; uyuşmazlık dava açılmadan giderilmişse dava reddedilir. Kurum işleminin iptali istenen davada, iptal edilen bildirimler dava açılmadan önce yeniden geçerli sayılmış, alt mahkemeler davanın konusuz kaldığı gerekçesiyle karar verilmesine yer olmadığına hükmetmişti. Daire önce kavramı tanımlamıştır: “Medeni usul hukukunda hukuki yarar, mahkemeden hukuksal korunma istemi ile bir davanın açılabilmesi için davacının bu davayı açmakta (veya mahkemeden hukuksal korunma istemekte) bir çıkarının bulunmasıdır. Bu çıkarında karar verilene kadar sürmesi gerekir.” Devamında ölçütü somutlaştırmıştır: “Davacının dava açmakta hukuk kuralları tarafından haklı bulunan (korunan) bir yararı olmalı, hakkını elde edebilmesi için mahkeme kararına ihtiyacı bulunmalı ve davacı mahkemeyi gereksiz yere uğraştırmamalıdır.” Bu yararın HMK m. 114/1-h ile açıkça dava şartları arasında sayıldığını vurgulamış; somut olayda uyuşmazlığın dava açılmadan önce giderildiğini ve usulüne uygun yeni bir Kurum başvurusu bulunmadığını saptayarak “davanın hukuki yarar yokluğundan reddedilmesi gerektiği” sonucuna varmıştır. Karar, bölge adliye mahkemesi kararının BOZULMASINA, oy birliğiyle verilmiştir.
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E. 2023/3477, K. 2023/4094, 12.04.2023
Kuruma başvuru şartı tamamlanabilir bir dava şartıdır; kesin ve ihtaratlı önel verilmeden ret kararı verilemez. Sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan uyuşmazlıkta, dava açılmadan önce Kuruma başvuru bulunmadığı gerekçesiyle karar verilmişti. Daire, dava şartlarının niteliğini ortaya koymuştur: “Dava şartları, mahkemenin davanın esası hakkında yargılamanın devamı için gerekli olan şartlardır. Diğer bir anlatımla; dava şartları, dava açılabilmesi için değil mahkemenin davanın esasına girebilmesi için aranan kamu düzeni ile ilgili zorunlu koşullardır.” HMK m. 115/2’yi aktardıktan sonra izlenecek yolu adım adım göstermiştir: mahkeme, Kuruma başvuru şartının “tamamlanabilir bir dava şartı olduğu gözetilerek” davacı tarafa müracaat etmesi ve Kurumun ret iradesini gösterir işlem veya eyleminin belgelenmesi için “kesin, ihtaratlı önel” vermeli; bu sürede eksiklik giderilmezse dava usulden reddedilmeli, giderilirse esasa girilmelidir. Karar, mahkeme kararının BOZULMASINA, oy birliğiyle verilmiştir.
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E. 2021/24465, K. 2023/2663, 01.03.2023
Sigortacıya hiç başvurulmamış olması bile tamamlanabilir dava şartıdır; doğrudan usulden ret hatalıdır. Trafik kazasında yaralanan davacının sürekli iş göremezlik talebi, hakem heyetince usulden reddedilmişti. Daire, dava şartlarının “eksiklik bulunması hâlinde tamamlanabilir olup olmadıklarına göre ve HMK’nın 114 ile 115 inci maddelerindeki düzenlemeler kapsamında ele alınmaları gerekir” dedikten sonra kuralı koymuştur: “Davanın esasına girilmesine engel olacak nitelikteki dava şartı eksiğinin giderilmesinin her zaman mümkün olduğu durumlarda, HMK’nın 115/2 nci maddesi gereği eksikliğin giderilmesi için kesin süre verilip sonucuna göre karar verilmelidir.” KTK m. 97 bakımından ise: “bu başvuru yapılmadan dava yoluna gidilmesi hâlinin dahi HMK’nın 115/2 nci maddesi gereği tamamlanabilir dava şartı olduğu Dairemiz’in yerleşik uygulamaları ile kabul edilmektedir.” Ayrıca kaza tarihinde yürürlükte olan yönetmeliğe uygun maluliyet raporu alınması gerektiğini belirterek, “dava şartı yokluğundan davanın reddine karar verilmesi”ni isabetsiz bulmuştur. Karar, BOZULMASINA, oy birliğiyle verilmiştir.
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E. 2023/11022, K. 2024/5075, 22.05.2024
Başvuru yapılmış ama belge eksikse, bu eksiklik her hâlükârda tamamlanabilir. Sigortacıya başvurunun eksik veya usule uygun olmayan belgeyle yapıldığı savunulan dosyada hakem heyeti davayı usulden reddetmişti. Daire, aynı çerçeveyi yineledikten sonra ayrımı netleştirmiştir: KTK m. 97 yazılı başvuruyu zorunlu kılmakla birlikte, “başvurunun yapıldığı; ancak, eksik ya da usule uygun olmayan belge ile başvurulduğu savunmasının olduğu durumlarda usule uygun olmadığı savunulan belgedeki eksikliğin her hâlükârda tamamlanabileceği açıktır.” Somut olayda gerekli belgelerle başvuru yapıldığının anlaşılmasına göre “Hakemlikçe işin esasına girilerek bir inceleme yapılması gerekirken yanılgılı değerlendirmeyle davanın usulden reddine karar verilmesi”ni bozma sebebi saymıştır. Karar, İtiraz Hakem Heyeti kararının BOZULMASINA, oy birliğiyle verilmiştir.
Bu dört karar, dava şartları rejiminin işleyişini iki eksende toplar. Birinci eksen tanımdır: dava şartları davanın açılması için değil, mahkemenin esasa girebilmesi için aranan kamu düzeni koşullarıdır; bu nedenle her aşamada resen araştırılır ve taraflarca her zaman ileri sürülebilir. İkinci eksen ise sonuçtur ve burada kanun ikili bir ayrım yapar. Eksiklik giderilemez nitelikteyse dava doğrudan usulden reddedilir; giderilebilir nitelikteyse hâkimin kesin süre vermesi bir seçenek değil zorunluluktur. Uygulamada en sık bozulan kararlar bu ikinci gruptadır: zorunlu başvuru şartı, hem hiç başvurulmamış olması hem de eksik belgeyle başvurulmuş olması hâlinde tamamlanabilir sayılır — dolayısıyla süre verilmeden verilen ret kararı ayakta kalmaz. Kanun bu esnekliği bir adım daha ileri götürür: esasa girilmeden fark edilmemiş ve taraflarca da ileri sürülmemiş bir eksiklik hüküm anında giderilmişse, artık başlangıçtaki eksiklikten ötürü usulden ret verilemez. Bunun karşısında duran tek başlık hukukî yarardır: o, tamamlanacak bir belge değil, davanın açıldığı anda var olması ve karar verilene kadar sürmesi gereken bir çıkardır; uyuşmazlık dava açılmadan önce çözülmüşse süre vermek değil, davayı hukukî yarar yokluğundan reddetmek gerekir.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Neden sorun çıkarır | Doğrusu |
|---|---|---|
| Zorunlu başvuru yapmadan dava açmak | Dava şartı eksikliği doğar, süreç uzar | Sigortacıya veya Kuruma önce yazılı başvurun |
| Eski tarihli bir başvuruya dayanmak | Güncel uyuşmazlık için yeni başvuru gerekebilir | Dava öncesinde güncel başvuru yapın |
| Gider avansını eksik yatırmak | HMK m. 114/1-g uyarınca dava şartıdır | Avansı tam yatırıp makbuzu dosyaya sunun |
| Vekâletnameyi süresinde sunmamak | Vekilin vekâletnamesi dava şartıdır | Vekâletnameyi ilk dilekçeyle birlikte verin |
| Zorunlu arabuluculuğu atlamak | Özel kanunlardaki dava şartları saklıdır | Kapsamı denetleyip son tutanağı dosyaya ekleyin |
| Uyuşmazlık çözülmüşken dava açmak | Hukukî yarar yokluğundan ret gelir | Çözülmüş konuda dava açmayın |
| Süre verilmeden gelen usulden rette kanun yoluna gitmemek | Tamamlanabilir eksiklikte süre verilmesi zorunludur | HMK m. 115/2’ye dayanarak kanun yoluna başvurun |
| Eksikliği tamamladığını tutanağa geçirtmemek | Hüküm anında giderilmiş eksiklik ispatlanamaz | Tamamlamayı belgeleyip beyanı tutanağa yazdırın |
| Usulden reddi kesin hüküm sanmak | Usulden ret esası çözmez | Eksikliği giderip yeniden dava açabileceğinizi bilin |
Sık sorulan sorular
Dava şartı nedir?
Mahkemenin davanın esası hakkında yargılamaya devam edebilmesi için aranan, kamu düzeniyle ilgili zorunlu koşullardır. Davanın açılabilmesi için değil, esasa girilebilmesi için gereklidirler.
Dava şartları nelerdir?
HMK m. 114’te sayılırlar: yargı hakkı, yargı yolu, görev, kesin yetki, taraf ve dava ehliyeti, dava takip yetkisi, vekâletname, gider avansı, teminat, hukukî yarar, derdestlik bulunmaması ve kesin hüküm bulunmaması. Diğer kanunlardaki dava şartları da saklıdır.
Hâkim dava şartlarını kendiliğinden inceler mi?
Evet. Mahkeme dava şartlarının mevcut olup olmadığını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır; taraflar da noksanlığı her zaman ileri sürebilir.
Eksiklik varsa dava hemen reddedilir mi?
Hayır. Eksikliğin giderilmesi mümkünse mahkeme önce tamamlanması için kesin süre vermek zorundadır. Ancak bu süre içinde giderilmezse dava usulden reddedilir.
Eksikliği yargılama sırasında tamamladım; dava reddedilir mi?
HMK m. 115/3 uyarınca, eksiklik esasa girilmeden fark edilmemiş, taraflarca ileri sürülmemiş ve hüküm anında giderilmişse dava usulden reddedilemez.
Sigortacıya başvurmadan dava açtım; ne olur?
Yargıtay uygulamasına göre KTK m. 97’deki başvuru şartı tamamlanabilir bir dava şartıdır; mahkeme veya hakem heyeti doğrudan reddedemez, tamamlanması için süre vermelidir.
Başvurdum ama belgelerim eksikmiş; sonuç ne olur?
Eksik ya da usule uygun olmayan belgeyle başvurulduğu savunulan hâllerde, bu eksikliğin her hâlükârda tamamlanabileceği kabul edilmektedir.
Sosyal güvenlik davalarında Kuruma başvuru şart mı?
Evet. Zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti talepleri hariç, dava açılmadan önce Kuruma başvuru ve talebin açıkça ya da zımnen reddi aranır. Bu da tamamlanabilir bir dava şartıdır.
Hukukî yarar ne demek?
Davacının o davayı açmakta korunmaya değer bir çıkarının bulunmasıdır. Hakkını elde edebilmesi için mahkeme kararına ihtiyacı olmalı ve mahkemeyi gereksiz yere uğraştırmamalıdır.
Hukukî yarar ne zamana kadar bulunmalı?
Dava açılırken var olmalı ve karar verilene kadar sürmelidir. Yargılama sırasında ortadan kalkarsa sonuç değişir.
Uyuşmazlık dava açılmadan çözüldüyse ne yapılır?
Bu hâlde davanın hukukî yarar yokluğundan reddi gerekir; hukukî yarar tamamlanabilir bir eksiklik değildir.
Zorunlu arabuluculuk da dava şartı mı?
Evet, ilgili kanunlarda öngörüldüğü ölçüde. HMK m. 114/2 diğer kanunlardaki dava şartlarını saklı tutar. Ayrıntı için iş davalarında arabuluculuk ve tüketici davalarında arabuluculuk şartı yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kesin hüküm neden dava şartıdır?
Aynı davanın daha önce kesin hükme bağlanmamış olması aranır. Bu, çelişkili kararların önlenmesine hizmet eder; ayrıntı için kesin hüküm ve etkisi yazımıza bakabilirsiniz.
Usulden ret kararı kesin hüküm oluşturur mu?
Hayır. Usulden ret esası çözmez; eksiklik giderildikten sonra aynı talep için yeniden dava açılabilir.
Dava şartı eksikliğini karşı taraf ne zaman ileri sürebilir?
Her zaman. Dava şartları kamu düzenine ilişkin olduğundan noksanlık yargılamanın her aşamasında ileri sürülebilir ve mahkemece resen gözetilir.
İlgili mevzuat
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 114 — Dava şartları
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 115 — Dava şartlarının incelenmesi
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 116-117 — İlk itirazlar
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 94 — Kesin süre
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 303 — Kesin hüküm
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 331 — Davanın konusuz kalmasında yargılama giderleri
- 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu m. 97 — Sigortacıya başvuru zorunluluğu
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 3 — Zorunlu arabuluculuk
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 4 — Kuruma başvuru zorunluluğu
- 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m. 73/A — Tüketici davalarında arabuluculuk
Konuyla bağlantılı diğer yazılarımız: kesin hüküm ve etkisi, belirsiz alacak davası ve kısmi dava, trafik sigortasında zamanaşımı ve başvuru şartı, iş davalarında arabuluculuk, tüketici davalarında arabuluculuk şartı.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut dosyada sonuç, eksik olan şartın niteliğine ve tamamlanabilir olup olmadığına göre değişir. Dava açmadan önce yapılacak kısa bir dava şartı denetimi, aylar süren bir usulden ret sürecini baştan önler.