Soybağının Reddi Davası
Kısa cevap: Evlilik devam ederken veya evliliğin sona ermesinden başlayarak üç yüz gün içinde doğan çocuğun babası kocadır (TMK m.285). Bu babalık karinesi ancak soybağının reddi davasıyla çürütülebilir. Davayı koca, ana veya çocuk açabilir; dava, dava açma hakkına sahip diğer kişilere karşı açılır (m.286). Koca, doğumu ve baba olmadığını veya ananın gebe kaldığı sırada başka bir erkekle cinsel ilişkide bulunduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl içinde; ana doğumdan, çocuk ergin olduğu tarihten başlayarak en geç bir yıl içinde dava açmak zorundadır (m.289).
Babalık Karinesi (TMK m.285)
Çocuk ile ana arasında soybağı doğumla; çocuk ile baba arasında soybağı ana ile evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulur; soybağı ayrıca evlat edinme yoluyla da kurulur (m.282). Evlilik devam ederken veya evliliğin sona ermesinden başlayarak üç yüz gün içinde doğan çocuğun babası kocadır (m.285). Bu kural kocanın gerçekten biyolojik baba olup olmadığına bakmaz; nüfus kaydındaki babalık, karine çürütülene kadar hukuken geçerlidir.
Davayı Kimler Açabilir?
TMK m.286, 7/11/2024 tarihli ve 7531 sayılı Kanun’la değiştirilmiştir. Yürürlükteki metne göre koca, ana veya çocuk soybağının reddi davasını açarak babalık karinesini çürütebilir; dava, dava açma hakkına sahip diğer kişilere karşı açılır. Eski metinde dava hakkı yalnızca koca ve çocuğa tanınmıştı; ana bu değişiklikle dava açabilecekler arasına girmiştir.
| Davacı | Davalılar | Süre | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Koca | Ana ve çocuk | Doğumu ve baba olmadığını veya ananın gebe kaldığı sırada başka bir erkekle cinsel ilişkide bulunduğunu öğrendiği tarihten bir yıl | TMK m.286, 289 |
| Ana | Koca ve çocuk | Doğumdan başlayarak en geç bir yıl | TMK m.286, 289 |
| Çocuk | Ana ve koca | Ergin olduğu tarihten başlayarak en geç bir yıl | TMK m.286, 289 |
| Ergin olmayan çocuğa atanan kayyım | Ana ve koca | Atama kararının kendisine tebliğinden başlayarak bir yıl | TMK m.291 |
| Baba olduğunu iddia eden kişi, kocanın altsoyu, anası veya babası | Ana ve çocuk | Yalnızca koca dava açma süresi geçmeden ölmüş, gaipliğine karar verilmiş ya da sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybetmişse; doğumu ve bu durumu öğrenmelerinden başlayarak bir yıl | TMK m.291 |
Baba olduğunu iddia eden kişi, koca hayattayken ve ayırt etme gücüne sahipken soybağının reddi davası açamaz; m.291’deki dava hakkı bu üç olaya bağlıdır.
Hak Düşürücü Süreler (TMK m.289)
- Koca: Doğumu ve baba olmadığını veya ananın gebe kaldığı sırada başka bir erkek ile cinsel ilişkide bulunduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl.
- Ana: Doğumdan başlayarak en geç bir yıl.
- Çocuk: Ergin olduğu tarihten başlayarak en geç bir yıl.
- Haklı sebep: Gecikme haklı bir sebebe dayanıyorsa, bir yıllık süre bu sebebin ortadan kalktığı tarihte işlemeye başlar.
Bu süreler hak düşürücüdür; mahkeme süreyi kendiliğinden gözetir. Maddenin eski metninde koca için ayrıca “her hâlde doğumun üzerinden beş yıl” şeklinde bir üst sınır vardı; bu ibare Anayasa Mahkemesi’nin 25.06.2009 tarihli, E.2008/30, K.2009/96 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. Bu nedenle bugün kocanın davası için doğumdan itibaren işleyen mutlak bir beş yıllık süre yoktur; belirleyici olan öğrenme tarihidir. Kayyım için m.291’de öngörülen üst süre de Anayasa Mahkemesi’nin 10.10.2013 tarihli, E.2013/62, K.2013/115 sayılı kararıyla iptal edilmiştir.
Yargıtay, “öğrenme”nin şüphe veya söylentiyle gerçekleşmediğini kabul eder: yargılama dışında yaptırılan babalık (DNA) testi, sürenin başlangıcında esas alınır (aşağıdaki kararlar). Ancak bu, sürenin sınırsız uzayacağı anlamına gelmez; çocuğun kendisinden olmadığını kesin olarak öğrenen koca bir yıl içinde dava açmalıdır.
İspat: Ne Zaman Ana Rahmine Düşüldüğü Önemlidir
- Evlilik içinde ana rahmine düşme (m.287): Davacı, kocanın baba olmadığını ispat etmek zorundadır. Evlenmeden başlayarak en az yüz seksen gün geçtikten sonra ve evliliğin sona ermesinden başlayarak en fazla üç yüz gün içinde doğan çocuk evlilik içinde ana rahmine düşmüş sayılır.
- Evlenmeden önce veya ayrı yaşama sırasında ana rahmine düşme (m.288): Davacının başka bir kanıt getirmesi gerekmez. Ancak gebe kalma döneminde kocanın karısı ile cinsel ilişkide bulunduğu konusunda inandırıcı kanıtlar varsa, kocanın babalığına ilişkin karine geçerliliğini korur.
Uygulamada belirleyici delil DNA incelemesidir. Soybağına ilişkin davalarda hâkim maddî olguları resen araştırır ve kanıtları serbestçe takdir eder; taraflar ve üçüncü kişiler, soybağının belirlenmesi için zorunlu olan ve sağlıkları yönünden tehlike yaratmayan araştırma ve incelemelere rıza göstermekle yükümlüdür; davalı incelemeye rıza göstermezse hâkim, durum ve koşullara göre bundan beklenen sonucu onun aleyhine doğmuş sayabilir (TMK m.284). HMK m.292’ye göre herkes soybağının tespiti amacıyla vücudundan kan veya doku alınmasına katlanmak zorundadır; haklı bir sebep olmaksızın buna uyulmazsa hâkim incelemenin zor kullanılarak yapılmasına karar verir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Soybağına ilişkin davalar aile mahkemesinde görülür (4787 sayılı Kanun m.4); aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu davalara Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar (m.2). Yetkili mahkeme, taraflardan birinin dava veya doğum sırasındaki yerleşim yeri mahkemesidir (TMK m.283).
Davanın Sonuçları
Dava kabul edilirse çocuk ile koca arasındaki soybağı ortadan kalkar ve çocuk, baba yönünden soybağı bulunmayan çocuk statüsüne girer. Koca ile çocuk arasındaki nafaka ve miras ilişkisi de bu soybağına bağlı olduğu için sona erer. Çocuk ile gerçek baba arasında soybağı ise kendiliğinden kurulmaz; bunun için tanıma veya babalık davası gerekir. Yargıtay, bir başka erkekle soybağı geçersiz kılınmadıkça babalık davasının dinlenemeyeceğini kabul etmektedir (aşağıdaki 24.06.2020 tarihli karar). Ayrıntı için babalık davası ve tanıma yoluyla soybağı kurulması yazılarına bakabilirsiniz.
- Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, E.2018/1310, K.2018/9410, 15.03.2018 Karineyi çürütmenin tek yolu. Daire; TMK m.285’teki babalık karinesine dayalı olarak hukuken kurulmuş soybağı ilişkisinin ancak soybağının reddi ile ortadan kalkabileceğini belirtir. Maddenin 7531 sayılı Kanun’la değişmeden önceki metnine göre m.286 uyarınca koca, çocuk ve anne aleyhine açacağı dava ile karineyi çürütebilir; m.289 uyarınca dava, doğumu ve baba olmadığını veya ananın gebe kaldığı sırada başka bir erkekle cinsel ilişkide bulunduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl içinde açılmalıdır. Kararda Anayasa Mahkemesinin 25.06.2009 tarihli, E.2008/30, K.2009/96 sayılı kararına atıfla “kişinin genetik-biyolojik kökeni kendisine ait olmayan çocuğu reddetme hakkı en temel haklarından birisidir” denilir.
- Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, E.2020/2220, K.2020/6984, 10.11.2020 Şüphe “öğrenme” değildir. Daire; hak düşürücü sürenin başlangıcı bakımından belirleyici olan “öğrenme”nin ne zaman gerçekleştiği üzerinde durulması gerektiğini belirtir ve ölçütü net koyar: “annenin iffetsiz yaşam sürüdüğü veya çocuğun kendisinden olmadığı yönündeki şüphe veya söylenti öğrenme açısından yeterli kabul edilemeyecektir.” Yerleşik uygulamada yargılama dışında elde edilmiş babalık (DNA) raporu esas alınır; süre, öğrenmenin bu testle gerçekleştiği anda işlemeye başlar.
- Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, E.2017/2970, K.2017/14482, 02.11.2017 Doğumu öğrenmek süreyi başlatmaz. Yerel mahkeme davayı hak düşürücü süreden reddetmişti. Daire; TMK m.289’daki dava açma hakkının “murisin çocuğun varlığını öğrenmesi değil çocuğun kendisinden olmadığını öğrendiği veya ananın gebe kaldığı sırada başka bir erkek ile cinsel ilişkide bulunduğunu öğrendiği tarihten” başlayarak bir yıl sonra düştüğünü belirtti. Kararın gerekçesinde gösterilen delillerin çocuğun doğumuna ilişkin olduğu saptanarak; delillerin toplanıp DNA incelemesi yaptırılması ve sonucuna göre karar verilmesi gerektiğine hükmedildi.
- Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, E.2020/1467, K.2020/3892, 24.06.2020 Sıralama: önce ret, sonra babalık. Daire; soybağına ilişkin davaların kamu düzenini yakından ilgilendirdiğini, çocuğun açacağı babalık davasındaki hak düşürücü süre Anayasa Mahkemesince iptal edilmiş olsa da soybağının reddi davası yönünden hak düşürücü sürenin varlığını koruduğunu belirtir. m.291 uyarınca koca dava açma süresi geçmeden ölür, gaipliğine karar verilir veya sürekli ayırt etme gücünü kaybederse, altsoyu doğumu ve kocanın ölümünü öğrenmelerinden itibaren bir yıl içinde dava açabilir. Ayrıca: “Babalığın hükmen tespiti davası açan kişinin bir başka erkekle soybağı ilişkisi geçersiz kılınmadıkça babalık davasının dinlenmesi mümkün değildir”; iki talep varsa babalık davası ayrılıp soybağının reddinin sonucu beklenmelidir.
Dava Dilekçesinde Bulunması Gerekenler
- Mahkeme: [Yer] Aile Mahkemesi (yetki: TMK m.283).
- Davacı ve davalılar: m.286’ya göre dava açma hakkına sahip diğer kişiler davalı gösterilir; çocuk ergin değilse kayyım atanması istenir.
- Olaylar: evlenme ve doğum tarihleri, baba olmadığının veya m.289’daki durumun ne zaman ve nasıl öğrenildiği (sürenin başlangıcı bu tarihtir).
- Deliller: nüfus kayıtları, varsa yargılama dışı DNA raporu, tanıklar; DNA incelemesi yapılması talebi (TMK m.284, HMK m.292).
- Hukuki sebepler: TMK m.282-291, HMK m.292, 4787 sayılı Kanun m.4.
- Talep: davacı ile çocuk arasındaki soybağının reddine ve kararın nüfus kaydına işlenmesine karar verilmesi.
Ayrıntılı örnekler için soybağının reddi dava dilekçesi örneği ve soybağının reddi davası ve dilekçe örneği yazılarına bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Anne soybağının reddi davası açabilir mi?
Evet. 7531 sayılı Kanun’la değişen TMK m.286’ya göre ana da soybağının reddi davası açabilir. Ananın dava açma süresi doğumdan başlayarak en geç bir yıldır (m.289).
Çocuğun kendisinden olmadığını yıllar sonra öğrenen koca dava açabilir mi?
Kocanın süresi doğumdan değil, doğumu ve baba olmadığını öğrendiği tarihten işler (m.289). Doğumdan itibaren işleyen beş yıllık üst sınır Anayasa Mahkemesince iptal edildiğinden, öğrenmeden itibaren bir yıl içinde açılan dava süresindedir. Yargıtay, şüphe veya söylentiyi öğrenme saymamaktadır.
Gerçek baba soybağının reddi davası açabilir mi?
Yalnızca koca dava açma süresi geçmeden ölmüş, gaipliğine karar verilmiş ya da sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybetmişse açabilir; süre, doğumu ve bu durumu öğrenmesinden başlayarak bir yıldır (m.291).
DNA testine gelmeyen taraf ne olur?
Taraflar ve üçüncü kişiler, sağlıkları yönünden tehlike yaratmayan incelemelere rıza göstermekle yükümlüdür (TMK m.284). Haklı bir sebep olmaksızın kan veya doku alınmasına katlanmayan kişi hakkında hâkim, incelemenin zor kullanılarak yapılmasına karar verir (HMK m.292). Bu konudaki uygulama için babalık davası yazısına bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m.282-291
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m.292
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun, m.4
LegaPro Hukuk Bürosu ile iletişime geçebilirsiniz.