Miras Sebebiyle İstihkak Davası (TMK 637): Adi İstihkaktan Farkı

• Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, E.2017/5151, K.2018/95, 09.01.2018
  Mirasçılığa itiraz yoksa zamanaşımı işlemez. Davacılar mirasbırakanın kardeşleri, davalı ise sağ kalan eşiydi; davacılar, davalının müşterek banka hesabından çektiği paradan paylarına düşen bedeli istemişti. Yerel mahkeme davayı miras sebebiyle istihkak sayarak, TMK m.637 uyarınca öğrenmeden itibaren bir yıllık sürenin geçtiği gerekçesiyle zamanaşımından reddetmişti. Daire ölçütü uyguladı: “Terekeyi veya bazı tereke mallarını elinde bulunduran kimseye karşı dava açan yasal veya atanmış mirasçının mirasçılıkta üstün hak iddiası bulunmuyorsa, açılan dava adi istihkak davasıdır. TMK 639 maddesinde yazılı zamanaşımı süresinin adi istihkak davasında uygulanma olanağı bulunmamaktadır. Mal mevcut olduğu sürece zamanaşımı yoktur.” Somut olayda davalı, davacıların mirasçılık sıfatına itiraz etmemişti; taraflar arasında bu konuda uyuşmazlık bulunmadığından miras sebebiyle istihkak davasından söz edilemezdi. Bu nedenle mahkemenin esas hakkında inceleme yaparak karar vermesi gerekirken zamanaşımından ret kararı vermesi isabetsiz bulundu.
• Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, E.2019/3156, K.2019/8389, 09.12.2019
  Gerçekten miras sebebiyle istihkaksa bir yıllık süre işler. Daire, TMK m.639‘u aynen aktardı ve uyguladı: “miras sebebiyle istihkak davasında terekeden doğan alacak istemi öğrenildiği tarihten itibaren 1 yıl içerisinde zamanaşımına uğrar.” Somut olayda mirasçıların açtıkları miras sebebiyle istihkak davası ile miras paylarına yönelik işlem yapıldığından haberdar oldukları kabul edilerek asıl davanın açıldığı 02.06.2009 tarihi esas alındı; birleşen davanın açıldığı 11.12.2012 tarihi ile arasında bir yılı aşkın süre geçtiğinden, davalı vekilinin birleşen davaya yönelik zamanaşımı itirazının kabulü gerekiyordu. Yerel mahkeme ise birleşen davada uygulanması gerekmeyen TMK m.571‘deki hak düşürücü süreye dayanmıştı. Daire, davanın reddi sonucu itibarıyla doğru olduğundan hükmün gerekçesini ve hüküm sonucunu düzelterek onadı. Karar, sürenin başlangıcının miras payına yönelik işlemden haberdar olma anı olduğunu göstermesi bakımından önemlidir.
• Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, E.2020/1849, K.2021/5424, 23.06.2021
  Gaiplik ve geri verme yükümlülüğünde m.639’a atıf. Davacılar, mirasçılık belgesiyle mirasçı olduklarını tespit ettirdikten sonra TMK m.588/3 uyarınca dava açarak taşınmazlardaki Hazine adına tescil edilen hisselerin iptali ile adlarına tescilini sağlamış, sonrasında taşınmazlardan geçmişe yönelik elde edilmiş tüm gelirlerin kendilerine ödenmesini istemişlerdi. Daire, iki hükmü birlikte ele aldı. TMK m.585: “Gaip ortaya çıkarsa veya üstün hak sahibi olduklarını ileri sürenler bu sıfatlarını ispat ederlerse, tereke mallarını teslim almış olanlar, aldıkları malları zilyetlik kuralları uyarınca geri vermekle yükümlüdürler. İyiniyetli olanların üstün hak sahiplerine geri verme yükümlülükleri, miras sebebiyle istihkak davasına ilişkin zamanaşımı süresine tâbidir.” TMK m.639 ise bir yıl, her hâlde on yıl; iyiniyetli olmayanlara karşı yirmi yıl sürelerini öngörür. Karar, gaipliğe bağlı tereke tasfiyelerinde geri verme yükümlülüğünün iyiniyet ölçütüne göre farklı sürelere tabi olduğunu ortaya koyar.
• Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, E.2019/6484, K.2020/1593, 19.02.2020
  Kayyım yönetimindeki gelirler ve m.585-639 ilişkisi. Taşınmazın maliki gaip olduğundan sulh hukuk mahkemesi kararıyla defterdar kayyım olarak atanmış; kayyım hesap cetveline göre uzun yıllar boyunca kira ve ecrimisil geliri elde edilmişti. Sonradan açılan davada taşınmazın tapu kaydı iptal edilerek davacı vakıf adına tesciline karar verilmiş ve karar kesinleşmişti. Daire, iki hükmü birlikte değerlendirdi: TMK m.585 uyarınca gaip ortaya çıkarsa veya üstün hak sahibi olduklarını ileri sürenler bu sıfatlarını ispat ederlerse, tereke mallarını teslim almış olanlar aldıkları malları zilyetlik kuralları uyarınca geri vermekle yükümlüdür ve iyiniyetli olanların geri verme yükümlülüğü, miras sebebiyle istihkak davasına ilişkin zamanaşımı süresine tabidir; atıf yapılan m.639 ise bir yıl ve her hâlde on yıl sürelerini öngörür. Karar, gaipliğe bağlı olarak üçüncü kişilerin elinde kalan tereke değerlerinin iadesinde iyiniyet ölçütünün ve m.639 sürelerinin belirleyici olduğunu göstermesi bakımından değerlidir.

Kararlar Yargı PRO içtihat veri tabanından derlenmiştir. Miras sebebiyle istihkak davası, 4721 sayılı TMK m.637‘de düzenlenmiştir: yasal veya atanmış mirasçı, terekeyi veya bazı tereke mallarını elinde bulunduran kimseye karşı mirasçılıktaki üstün hakkını ileri sürerek bu davayı açabilir ve hâkim bu davada mirasçılık sıfatıyla ilgili uyuşmazlıkları da çözer. Davanın ayırt edici unsuru, adından da anlaşılacağı üzere mirasçılıkta üstün hak iddiasıdır. Yargıtay bu unsuru sıkı biçimde arar ve bulunmadığı hâllerde davayı yeniden nitelendirir: “Terekeyi veya bazı tereke mallarını elinde bulunduran kimseye karşı dava açan yasal veya atanmış mirasçının mirasçılıkta üstün hak iddiası bulunmuyorsa, açılan dava adi istihkak davasıdır.” Bu nitelendirmenin sonucu, uygulamada davaların kaderini belirleyen bir farklılıktır: TMK m.639’da yazılı zamanaşımı süresinin adi istihkak davasında uygulanma olanağı bulunmaz ve mal mevcut olduğu sürece zamanaşımı yoktur. Somut ölçüt ise davalının tutumudur: davalı, davacının mirasçılık sıfatına itiraz etmemişse ve taraflar arasında mirasçılık sıfatı üzerinde uyuşmazlık bulunmuyorsa, miras sebebiyle istihkak davasından söz edilemez; mirasçılar arasındaki bu tür uyuşmazlıklar adi istihkak sayılır ve zamanaşımı itirazı dinlenmez. Bu nedenle zamanaşımından ret kararları, çoğu kez esasa girilmesi gerektiği gerekçesiyle bozulmaktadır. Gerçekten miras sebebiyle istihkak söz konusu olduğunda ise TMK m.639 devreye girer: dava, davacının kendisinin mirasçı olduğunu ve iyiniyetli davalının terekeyi veya tereke malını elinde bulundurduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde mirasbırakanın ölümünün veya vasiyetnamenin açılmasının üzerinden on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar; iyiniyetli olmayanlara karşı zamanaşımı süresi yirmi yıldır. Bir yıllık sürenin başlangıcı, uygulamada mirasçının miras payına yönelik işlem yapıldığından haberdar olduğu an olarak belirlenmektedir; nitekim asıl dava tarihi ile birleşen dava tarihi arasında bir yılı aşkın süre geçtiği bir dosyada zamanaşımı itirazının kabulü gerektiği kabul edilmiştir. Kurumun bir başka görünümü, gaiplik ve tereke tasfiyesiyle ilgilidir: TMK m.585 uyarınca gaip ortaya çıkar ya da üstün hak sahibi olduklarını ileri sürenler bu sıfatlarını ispat ederse, tereke mallarını teslim almış olanlar aldıkları malları zilyetlik kuralları uyarınca geri vermekle yükümlüdür ve iyiniyetli olanların geri verme yükümlülüğü, miras sebebiyle istihkak davasına ilişkin zamanaşımı süresine tabidir — yani m.639’a atıf yapılır. Nihayet uygulamada sık karşılaşılan bir senaryo, mirasçılık sıfatının ketmedilmesidir: mirasçılardan bir kısmının, diğerlerini göstermeyen bir mirasçılık belgesi çıkartarak tereke malını üçüncü kişiye satması ya da bağışlaması. Bu hâlde gerçek mirasçıların tasarrufta iradeleri bulunmadığından, aynen iade mümkün olmasa bile taşınmazın dava tarihindeki değeri üzerinden miras payları oranında tazminata hükmedilmesi gerekir; mirasçılık belgesi iptal ettirilip yenisi alınmış olması bu talebi destekler. Uygulamada dikkat edilmesi gereken bir başka ayrıntı da, tereke malının kayıt maliki ile gerçek pay durumu arasındaki ilişkidir: taşınmaz doğrudan mirasbırakan adına kayıtlı olmasa bile, aradaki bir başka murisin payı üzerinden davacıların miras hissesi bulunabileceği gözetilmelidir.