İmar Para Cezası Nasıl İptal Ettirilir? İptal Sebepleri ve Bir Aylık Süre (İmar K. m.42)
- İmar K. m.42/2: ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapıya, inşaat alanı üzerinden metrekare başına hesaplanan idari para cezası.
- İmar K. m.42/3: m.32‘deki yükümlülüğü bir ay içinde yerine getirmeme fiilinin cezasıdır.
- 42/3 için bir aylık sürenin dolması beklenmelidir; süre dolmadan verilen ceza iptal edilir.
- Sürenin sonunda ikinci bir tespit yapılması gerekmez; yükümlülük ilgiliye geçer.
- Yapı tatil tutanağı, aykırılığı somut ve ayrıntılı biçimde ortaya koymalıdır.
- Tutanaktaki alan ile hesap raporundaki alan çelişiyorsa ceza hukuka aykırıdır.
- Cezaların şahsiliği: yapı sahibi olmayana ceza verilemez.
Kısa cevap: İmar Kanunu m.42/2, ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapıya inşaat alanı üzerinden metrekare başına hesaplanan idari para cezasıdır; m.42/3 ise m.32’deki yükümlülüğü bir ay içinde yerine getirmeme fiilinin cezasıdır ve süre dolmadan verilen ceza iptal edilir. Yapı tatil tutanağı aykırılığı somut ve ayrıntılı biçimde ortaya koymalıdır.
İmar para cezaları, tutarları nedeniyle çoğu kez yıkım kararından daha ağır sonuç doğurur.
Buna karşılık iptal sebepleri, büyük ölçüde usule ilişkindir.
İki ayrı ceza
| m.42/2 | m.42/3 | |
|---|---|---|
| Cezalandırılan fiil | Ruhsatsız / ruhsata aykırı yapı yapmak | m.32‘deki yükümlülüğü yerine getirmemek |
| Hesap | Yapı sınıfı ve m² üzerinden | Maktu |
| Süre şartı | Yok | Bir ay dolmalı |
| Muhatap | Yapı sahibi, müteahhit, fenni mesul | Yükümlülüğü yerine getirmeyen |
Bir aylık süre kuralı
Ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapının mühürlenerek durdurulmasından itibaren, yapı sahibine ya da müteahhide yükümlülüklerini yerine getirmek üzere bir ayı geçmemek koşuluyla süre verilmişse o süre; süre verilmemişse tespit tarihinden itibaren bir aylık süre dolmadan m.42/3 uyarınca ceza verilemez.
Buna karşılık, sürenin bitiminde idarenin aykırılıkların giderilip giderilmediği yolunda yeni, ikinci bir tespit yapması gerekmez; bu süre içinde aykırılıkları giderme ve mümkünse ruhsata bağlama yükümlülüğü tamamen ilgililere geçer.
Yapı tatil tutanağının niteliği
Para cezasına dayanak olan ve yapının mühürlenmesine yol açan m.32 uyarınca düzenlenen tutanak; ruhsat alınmadan yapıya başlanıldığını veya ruhsat ve eklerine ya da projelerine ve ilgili mevzuatına aykırı yapı yapıldığını ortaya koyacak şekilde düzenlenmelidir.
- Somut ve ayrıntılı tespit bulunmalıdır.
- Yapı sahibinin nasıl bir aykırılık yaptığı net biçimde gösterilmelidir.
- Aykırılıktan etkilenen alan miktarı tutanakta yer almalıdır.
Sık görülen iptal sebepleri
- Tutanakta somut ve ayrıntılı tespit yokluğu
- Tutanaktaki alan ile hesap raporundaki alan çelişkisi
- Bir aylık süre beklenmeden 42/3 cezası verilmesi
- Encümen kararında hangi fıkraya dayanıldığının gösterilmemesi
- Yapı sahibi olmayana ceza verilmesi (cezaların şahsiliği)
- Cezanın farklı bir kanuna dayalı tutanağa bağlanması
Ne yapmalı?
- Yapı tatil tutanağının tarihini ve içeriğini tam olarak inceleyin.
- Tutanakta hangi imalatın aykırı sayıldığına bakın; genel ifadelere itiraz edin.
- Tutanaktaki m² ile hesap cetvelindeki m²‘yi karşılaştırın.
- Encümen kararının hangi fıkraya dayandığını sorgulayın.
- 42/3 için bir ayın dolup dolmadığını gün gün hesaplayın.
- Yapı sahibi olmadığınızı tapu ve sözleşmelerle gösterin.
- Dava süresi kısadır; tebliğden itibaren derhal harekete geçin.
- Danıştay 6. Dairesi, E.2023/3715, K.2025/4699, 07.10.2025 Tutanakta somut tespit yoksa ceza ayakta kalmaz. Kararda iki ayrı iptal sebebi bir arada bulunur. Birincisi şahsiliktir: yapı sahibi olmayan davacı adına uygulanan para cezasında cezaların şahsiliği ilkesi bakımından hukuka uyarlık bulunmadığı saptanmıştır. İkincisi tutanağın niteliğidir: m.42 uyarınca uygulanacak para cezasına dayanak oluşturan ve yapının mühürlenerek durdurulmasına yol açan m.32 uyarınca düzenlenen yapı tatil tutanağının, ruhsat alınmadan yapıya başlanıldığını veya ruhsat ve eklerine ya da projelerine ve ilgili mevzuatına aykırı yapı yapıldığını ortaya koyacak şekilde düzenlenmesi gerekir. Somut olayda tutanakta “ruhsatsız veya ruhsat ve eklerine aykırı imalat yapıldığına ilişkin somut ve ayrıntılı tespitlere yer verilmediği, yapı sahibinin nasıl bir aykırılık yaptığının net bir şekilde ortaya konulmadığı” belirlendi. Bölge idare mahkemesi ayrıca bir çelişki tespit etti: tutanakta aykırı alan 87,57 m² gösterilmişken, encümen kararı ve hesaplama raporunda ceza 400,08 m² üzerinden hesaplanmıştı; bu hâliyle tutanağın para cezası uygulanmasına elverişli bulunmadığı sonucuna varıldı.
- Danıştay 6. Dairesi, E.2020/1230, K.2020/12678, 10.12.2020 Bir ay dolmadan 42/3 cezası verilemez. Bodrum kattaki hafriyatın alınarak katın açığa çıkarıldığı ve projede olmayan kapı ve pencere açıldığı yapı tatil tutanağıyla tespit edilerek yapı mühürlenmişti. Mahkeme, bu imalatların ruhsat gerektirdiğini belirterek tutanakta ve buna dayalı m.42/2 cezasında hukuka aykırılık görmedi. Ancak m.42/3 yönünden farklı sonuca vardı: bu fıkra uyarınca ceza verilebilmesi için yapı sahibinin m.32’deki mükellefiyetlerini yerine getirmemiş olması gerekir; bu nedenle mühürlemeden itibaren yapı sahibine ya da müteahhide bir ayı geçmemek koşuluyla süre verilmişse o sürenin, süre verilmemişse tespit tarihinden itibaren bir aylık sürenin sonunda ceza verilebilir. Somut olayda tespitten sonra bir aylık sürenin dolması beklenilmeksizin ceza verildiğinden, işlemin bu kısmında hukuka uyarlık bulunmadığı sonucuna varılarak m.42/2 cezası yönünden dava reddedilmiş, m.42/3 cezası ise iptal edilmiştir.
- Danıştay 6. Dairesi, E.2019/18396, K.2020/13120, 17.12.2020 İkinci tespit gerekmez, ama bir aylık süre şarttır. Bölge idare mahkemesi, davacılara m.42’nin hangi fıkrasına dayanılarak ceza verildiğinin encümen kararında gösterilmediğini, aykırılığın 06.03.2015 tarihli yapı tatil tutanağıyla tespiti üzerine aykırılığın giderilmesi için süre verildiğine ve verilen süreye rağmen giderilmediğine ilişkin herhangi bir bilgi, belge ve tespit bulunmadığını saptayarak işlemi iptal etmişti. Davalı idare temyizinde, bir aylık sürede aykırılığın giderilmediğinin ikinci bir tespitle ortaya konulmasını gerektiren yasal bir düzenleme bulunmadığını ileri sürdü. Daire bu itirazı ilke düzeyinde haklı buldu: “Kanunda, para cezasının verilebilmesi için yasal sürenin bitimini takiben davalı idare tarafından yapıdaki imara aykırılıkların giderilip giderilmediği yolunda yeni, ikinci bir tespit yapılmasına gerek bulunmamakta olup, bu süre içerisinde imara aykırılıkların giderilerek, imkan varsa ruhsata bağlanması hususundaki mükellefiyet tamamı ile ilgililere geçmektedir.” Ne var ki somut olayda tutanakta ayrıca süre tanınmadığı hâlde, tutanağın düzenlendiği tarihten yalnızca on üç gün sonra encümen kararıyla m.42/3 cezası verilmişti; bir aylık süre tanınması şartı yerine getirilmediğinden cezada hukuka uyarlık görülmedi ve kararın bu kısmı yerinde bulundu.
- Danıştay 6. Dairesi, E.2022/375, K.2024/7071, 27.11.2024 42/2’nin hesap yapısı ve (ç) bendindeki ilave ceza. Daire, m.42/2‘yi ayrıntılı biçimde aktardı: ruhsat alınmaksızın veya ruhsata, ruhsat eki etüt ve projelere ya da imar mevzuatına aykırı yapılan yapının sahibine, yapı müteahhidine veya aykırılığı altı iş günü içinde idareye bildirmeyen ilgili fenni mesullere; yapının mülkiyet durumuna, bulunduğu alanın özelliğine, niteliğine ve sınıfına, yerleşmeye ve çevreye etkisine, can ve mal emniyetini tehdit edip etmediğine ve aykırılığın büyüklüğüne göre, bin Türk Lirasından az olmamak üzere hesaplanan idari para cezaları uygulanır. (a) bendi uyarınca ceza, Bakanlıkça belirlenen yapı sınıflarına ve gruplarına göre inşaat alanı üzerinden ve aykırılığın her bir metrekaresi için hesaplanır; tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında artırılır. (c) bendinde artırım sebepleri sayılmıştır. (ç) bendi ise aykırılığa konu alan ile arsa veya arazinin emlak vergisine esas asgari metrekare birim değerinin çarpımı kadar bir cezanın ayrıca ilave edileceğini; ancak cezanın tebliğinden itibaren bir ay içinde aykırılığın giderilmesi ve yapının mevzuata uygun hâle getirilmesi hâlinde bu ilave cezanın tahsil edilmeyeceğini öngörür. Somut olayda toplam ceza 8.285.125,90 TL olarak belirlenmişti.
Yapı tatil tutanağı gelir gelmez ceza kesilebilir mi?
İmar K. m.42/2 cezası bakımından süre şartı bulunmaz. Ancak m.42/3 cezası, m.32’deki yükümlülüğün yerine getirilmemesini cezalandırdığından bir aylık sürenin dolması gerekir. Mühürlemeden itibaren bir ayı geçmemek üzere süre verilmişse o sürenin, verilmemişse tespit tarihinden itibaren bir aylık sürenin sonu beklenmelidir; beklenmeden verilen ceza iptal edilir.
Bir ay sonunda idare yeniden tespit yapmalı mı?
Hayır. Danıştay, m.42/3’te para cezasının verilebilmesi için yasal sürenin bitimini takiben imara aykırılıkların giderilip giderilmediği yolunda yeni, ikinci bir tespit yapılması gerektiğine ilişkin bir koşula yer verilmediğini; bu süre içinde aykırılıkları giderme ve imkân varsa ruhsata bağlama mükellefiyetinin tamamen ilgililere geçtiğini belirtmektedir.
Bir ay içinde aykırılığı giderirsem ceza kalkar mı?
İki ayrı sonuç vardır. m.42/3 bakımından, bir aylık süre içinde ruhsat alınmış ya da aykırılık giderilmişse bu fıkraya göre ceza verilemez. m.42/2’nin (ç) bendi bakımından ise, bu bent uyarınca ilave edilen para cezası, cezanın ilgilisine tebliğinden itibaren bir ay içinde aykırılığın giderilmesi ve yapının mevzuata uygun hâle getirilmesi hâlinde tahsil edilmez.
Tutanakta ne yazması gerekir?
Ruhsat alınmadan yapıya başlanıldığını veya ruhsat ve eklerine ya da projelerine ve ilgili mevzuatına aykırı yapı yapıldığını ortaya koyacak somut ve ayrıntılı tespitler bulunmalıdır. Danıştay, yapı sahibinin nasıl bir aykırılık yaptığının net biçimde ortaya konulmadığı tutanaklara dayalı işlemleri hukuka aykırı bulmaktadır. Ayrıca aykırılıktan etkilenen alan miktarı da tutanakta yer almalıdır.
Tutanaktaki metrekare ile ceza hesabı farklıysa?
Bu bir iptal sebebidir. Bir dosyada tutanakta aykırı alanın 87,57 m² olduğu tespit edilmişken, encümen kararı ve hesaplama raporunda ceza 400,08 m² kabul edilerek hesaplanmıştı. Yargı, tutanak ile hesaplama raporu ve encümen kararı arasındaki bu çelişki nedeniyle tutanağın para cezası uygulanmasına elverişli bulunmadığı sonucuna varmıştır.
Yapı sahibi değilsem ceza ödemek zorunda mıyım?
Cezaların şahsiliği ilkesi gereği hayır. Danıştay, yapı sahibi olmayan kişi adına uygulanan para cezasında cezaların şahsiliği ilkesi bakımından hukuka uyarlık bulunmadığını belirtmiştir. Ancak ruhsatsız inşai faaliyetin kim tarafından gerçekleştirildiğinin tereddüde yer vermeyecek biçimde ortaya konulması gerekir; bu tespit yapılmışsa ceza ayakta kalabilir.
Encümen kararında fıkra yazılmamışsa ne olur?
Uygulamada bu bir iptal sebebi olarak kabul edilmektedir. Bölge idare mahkemesi kararlarında, davaya konu encümen kararında İmar Kanunu m.42/3’ün uygulandığı belirtilmeksizin bu fıkraya dayalı olarak para cezası verilmesinin mümkün olmadığı vurgulanmıştır. Bu nedenle savunmada, cezanın hangi fıkraya dayandığının kararda açıkça gösterilip gösterilmediği denetlenmelidir.
Ceza nasıl hesaplanır?
m.42/2-(a) uyarınca ceza, Bakanlıkça belirlenen yapı sınıflarına ve gruplarına göre yapının inşaat alanı üzerinden, mevzuata aykırılığın her bir metrekaresi için hesaplanır ve tutarlar her takvim yılı başında yeniden değerleme oranında artırılır. (c) bendinde artırım sebepleri sayılmıştır. (ç) bendi ise aykırılığa konu alan ile arsa veya arazinin emlak vergisine esas asgari metrekare birim değerinin çarpımı kadar ayrı bir ilave öngörür.
- 3194 sayılı İmar Kanunu m.42 — İdari para cezaları
- 3194 sayılı İmar Kanunu m.32 — Ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapılar
- 3194 sayılı İmar Kanunu m.21 — Yapı ruhsatı
- 5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.17 — İdari para cezası
- 2577 sayılı İYUK m.7 — Dava açma süresi
- 2960 sayılı Boğaziçi Kanunu m.12, 13, 18
- 213 sayılı VUK mük. m.298 — Yeniden değerleme oranı
Bağlantılı başlıklar için yapı tatil zaptının iptali, imar planının iptali davası ve imar affı ve imar barışı yazılarımıza bakabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olayın koşulları farklı sonuçlar doğurabilir.
Mevzuat değişebildiğinden, işlem yapmadan önce yürürlükteki metin doğrulanmalıdır.