Hatır Taşıması İndirimi: Ne Zaman Yapılır, Ne Zaman Yapılamaz?
- Hatır taşıması 2918 sayılı KTK m.87/1‘de düzenlenmiştir; sorumluluk genel hükümlere tabi olur.
- Menfaat karşılığı olmadığından TBK m.51 uyarınca tazminattan uygun bir indirim yapılır.
- Şart: zarar görenin karşılıksız taşınmış olması ve taşımanın taşınanın yararına olması.
- Taşımada işletenin çıkarı veya yararı varsa hatır taşımasından söz edilemez.
- Yakın akrabaların taşınması ahlaki ödevin ifasıdır; indirim yapılamaz.
- Yerleşik uygulamaya göre indirim oranı %20’yi geçemez.
- Hatır savunması defi niteliğindedir; ileri sürülmemişse resen dikkate alınamaz.
Arkadaşınızın aracında yolcuyken kaza geçirdiniz. Sigorta şirketi tazminattan kesinti yapmak istiyor.
Bu kesintinin adı hatır taşıması indirimidir — ve çoğu dosyada yanlış uygulanır.
Kanuni dayanak
KTK m.87/1: “Yaralanan veya ölen kişi, hatır için karşılıksız taşınmakta ise veya motorlu araç, yaralanan veya ölen kişiye hatır için karşılıksız verilmiş bulunuyorsa, işletenin veya araç işleticisinin bağlı olduğu teşebbüs sahibinin sorumluluğu ve motorlu aracın maliki ile işleteni arasındaki ilişkide araca gelen zararlardan dolayı sorumluluk genel hükümlere tabidir.”
Yani hatır taşımasında tehlike sorumluluğu değil, genel hükümler uygulanır ve TBK m.51 (eski BK m.43) uyarınca tazminattan uygun bir indirim yapılması öğretide ve Yargıtay içtihatlarında benimsenmiş ve yerleşmiş bulunmaktadır.
İki şart
| Şart | Açıklama |
|---|---|
| Karşılıksızlık | Yaralanan ya da ölen ücretsiz taşınmış olmalı |
| Taşınanın yararı | Taşıma taşınanın çıkarına olmalı |
Bu nedenle değerlendirmede belirleyici soru şudur: taşıma kimin çıkar ve yararınadır? Yarar ekonomik olabileceği gibi ahlaki ya da ortak toplumsal değerleri de ilgilendirebilir. Ancak taşımada işletenin veya eylemlerinden sorumlu olduğu kişilerin bir çıkarı veya yararı bulunuyorsa hatır taşımasından söz edilemez.
Beş kritik sınır
1 · Yakın akraba: ahlaki ödev
Yakın akrabaların taşınması ahlaki bir ödevin ifası kapsamındadır ve belirlenen tazminattan hatır taşıması indirimi yapılamaz.
2 · Oran: %20 tavanı
Yerleşik uygulamaya göre hatır taşıması indirim oranı %20’yi geçemez. 1/3 (%33) gibi oranlar bozma sebebidir.
3 · Defi niteliği
Hatır taşıması savunması defi niteliğindedir; davalı bunu yargılama boyunca ileri sürmemişse mahkemece resen dikkate alınamaz.
4 · Sadece taşıyan yararlanır
Kanun koyucu indirim imkânını yalnızca hatır için taşıyan işleten ve sürücüye tanımıştır. İki taraflı kazalarda diğer aracın işleteni, tehlike esasına göre zarardan sorumlu olup hatır ilişkisine dayanarak indirim isteyemez.
5 · Müterafik kusurdan farklı
Hatır taşıması indirimi, zarar görenin kendi kusuru nedeniyle yapılan müterafik kusur indiriminden ayrıdır. Yolcunun kusuru bulunmasa da hatır indirimi gündeme gelebilir; ikisi karıştırılmamalıdır.
Gerekçe zorunluluğu
Hâkim tazminattan mutlaka indirim yapmak zorunda değildir; ancak indirim yapmama kararının dahi gerekçesini kararında tartışması ve nedenlerini göstermesi gerekir. Savunma ileri sürülmüşse hiç tartışılmadan hüküm kurulması bozma sebebidir.
Ne yapmalı?
- Taşımanın kimin yararına yapıldığını somut olarak ortaya koyun.
- Akrabalık bağını nüfus kaydıyla belgeleyin; ahlaki ödev savunmasını kurun.
- Sürücünün kendi çıkarını gösteren delilleri (işe gidiş, kendi işi) sunun.
- Yakıt paylaşımı gibi karşılık unsurlarını dosyaya getirin.
- İndirim oranı %20’yi aşıyorsa derhal itiraz edin.
- Karşı taraf hatır savunmasını ileri sürmediyse resen indirim yapılamayacağını belirtin.
- İki araçlı kazada diğer aracın sigortacısının indirim talebine karşı çıkın.
- Yargıtay 17. Hukuk Dairesi, E.2015/6713, K.2018/781, 12.02.2018 Anne-oğul taşımasında indirim yapılamaz. Destekten yoksun kalma davasında mahkeme, kazanın sürücünün araç kullanımı nedeniyle meydana geldiği gerekçesiyle hakkaniyet gereği tazminattan 1/3 oranında indirim yapmıştı. Daire, sigortalı araçtaki yolcu müteveffanın sürücünün annesi olduğunu saptadı ve kuralı koydu: “Yakın akrabaların taşınması ahlaki bir ödevin ifası kapsamında olup, belirlenen tazminattan hatır taşıması indirimi yapılamaz.” Sürücü ile ölen annesi arasındaki bu taşımada hatır taşıması bulunmadığından, indirim yapılmaksızın tazminat belirlenmesi gerekirken eksik tazminata hükmedilmesi isabetsiz bulundu. Daire ayrıca ikinci bir hatayı da gösterdi: “Kabule göre, hatır taşıması indirimi Daire uygulamamıza göre %20 olması gerektiği gibi davacı lehine hesaplanan tazminattan yapılan indirimin oranı da yüksek olup 1/3 oranında indirim yapılması isabetli görülmemiştir.” Hüküm oybirliğiyle bozuldu.
- Yargıtay 17. Hukuk Dairesi, E.2016/1982, K.2018/11380, 28.11.2018 Hatır savunması defidir; resen uygulanamaz. Trafik kazası sonucu ölüm nedeniyle açılan destekten yoksun kalma ve manevi tazminat davasında mahkeme, davacıların desteğinin araçta ücret vermeden parasız olarak taşındığı gerekçesiyle hükmedilen tazminattan %20 oranında hatır taşıması indirimi yapmıştı. Daire, hatır taşımasının genel çerçevesini — karşılıksızlık, taşınanın yararı, işletenin çıkarı varsa hatırdan söz edilemeyeceği — aktardıktan sonra usuli engeli ortaya koydu: ölen desteğin araçta hatır için taşındığına ilişkin itiraz yargılama aşamasında ileri sürülmemişti ve “davalının hatır taşımasına ilişkin savunmasını yargılama boyunca ileri sürmemesi bakımından defi niteliğindeki bu savunmanın resen dikkate alınamayacağına göre hesaplanan tazminattan resen %20 oranında hatır taşıması indirimi yapılması doğru olmayıp” hüküm bozuldu. Karar, indirimin usul kuralına bağlı olduğunu göstermesi bakımından belirleyicidir.
- Yargıtay 17. Hukuk Dairesi, E.2014/11378, K.2016/9470, 27.10.2016 Karşı aracın işleteni hatır indiriminden yararlanamaz. Daire, indirimin kişisel niteliğini vurguladı: “Hatır taşıması indirimi, bizzat hatır için taşınan kişinin ölmesi veya yaralanmasına ilişkin zararlar hakkında uygulanır. Kanun koyucu, indirim imkânını sadece hatır için taşıyan işleten ve sürücüye bahşetmiştir.” Buna göre iki taraflı kazalarda diğer aracın işleteni, tehlike esasına göre zarardan sorumlu olup, hatır ilişkisine yaslanarak mahkemeden tazminattan indirime gidilmesini talep edemez. Somut olayda davacının taşınması ile ilgisi bulunmayan davalı lehine indirime gidilerek karar verilmesi doğru görülmedi ve hüküm bu nedenle oybirliğiyle bozuldu. Uygulamada bu ölçüt, çok araçlı kazalarda karşı sigortacının indirim talebini doğrudan karşılar.
- Yargıtay 17. Hukuk Dairesi, E.2016/1705, K.2018/12032, 11.12.2018 %20 tavanı ve tartışma zorunluluğu. Daire, hatır taşımasının şartlarını sıraladı: hatır taşımasından ya da kullanmadan söz edebilmek için yaralanan ya da ölenin karşılıksız taşınmış olması gerekir; taşınan veya kullananın yararı söz konusuysa işletenin sorumluluğu genel hükümlere göre değerlendirilir ve ödenceden indirim yapılır. Değerlendirmede taşımanın kimin çıkar ve yararına olduğunun saptanması önemlidir; yarar ekonomik olabileceği gibi ortak toplumsal değerleri de ilgilendirebilir, ancak işletenin veya eylemlerinden sorumlu olduğu kişilerin bir çıkarı bulunması hâlinde hatır taşımasından söz edilemez. Daire iki kuralı ayrıca vurguladı: “Hakim tazminattan mutlaka indirme yapmak zorunda değilse de bunun dahi gerekçesini kararında tartışması ve nedenlerini göstermesi gerekir” ve “Dairemizin yerleşik uygulamasına göre hatır taşıması indirim oranı 20’yi geçemeyecektir.” Somut olayda ceza dosyasındaki ifadeden sürücü ile müteveffanın arkadaş oldukları anlaşıldığından, hatır indiriminin tartışılmadan karar verilmesi bozma sebebi sayıldı.
Hatır taşıması indirimi en fazla ne kadar olabilir?
Yargıtay 17. Hukuk Dairesinin yerleşik uygulamasına göre hatır taşıması indirim oranı %20’yi geçemez. Bir dosyada mahkemenin hakkaniyet gerekçesiyle yaptığı 1/3 oranındaki indirim, hem hatır taşıması bulunmadığı hem oranın yüksek olduğu gerekçesiyle bozulmuştur. Bu nedenle %20’yi aşan her indirim, tek başına kanun yolu sebebi oluşturur.
Eşimin veya annemin aracındaysam indirim yapılır mı?
Hayır. Yargıtay, yakın akrabaların taşınmasının ahlaki bir ödevin ifası kapsamında olduğunu ve belirlenen tazminattan hatır taşıması indirimi yapılamayacağını belirtmiştir. Anne ile oğlu arasındaki taşımada indirim yapılması bozma sebebi sayılmış; eşin idaresindeki araçta bulunan davacı bakımından da taşımanın ahlaki görevin ifası niteliğinde olduğu, hatır taşıması sayılamayacağı kabul edilmiştir.
Sigorta şirketi indirimi kendiliğinden uygulayabilir mi?
Yargılamada savunma olarak ileri sürmemişse hayır. Yargıtay, hatır taşımasına ilişkin savunmanın defi niteliğinde olduğunu ve yargılama boyunca ileri sürülmemesi hâlinde resen dikkate alınamayacağını belirterek, mahkemece resen yapılan %20 oranındaki indirimi bozma sebebi saymıştır. Bu nedenle cevap dilekçesinde ileri sürülmemiş bir savunmaya dayalı indirime itiraz edilmelidir.
Karşı aracın sigortacısı da indirim isteyebilir mi?
Hayır. Yargıtay, kanun koyucunun indirim imkânını sadece hatır için taşıyan işleten ve sürücüye tanıdığını; iki taraflı kazalarda diğer aracın işletenin tehlike esasına göre zarardan sorumlu olduğunu ve hatır ilişkisine yaslanarak indirim talep edemeyeceğini belirtmiştir. Davacının taşınmasıyla ilgisi bulunmayan davalı lehine indirim yapılması bozma sebebidir.
Yakıt parası verdiysem hatır taşıması olur mu?
Hatır taşımasının ilk şartı karşılıksızlıktır. Yaralanan ya da ölenin karşılıksız taşınmış olması gerekir; bir menfaat karşılığı taşıma hâlinde indirim uygulanmaz. Bu nedenle yakıt masrafına katkı, ücret ya da başka bir karşılık ödendiğine ilişkin deliller — banka kaydı, mesajlaşma, tanık — dosyaya sunulmalıdır. Ayrıca taşımada işletenin bir çıkarı bulunması hâlinde de hatır taşımasından söz edilemez.
Hakim indirim yapmak zorunda mı?
Hayır. Yargıtay, hâkimin tazminattan mutlaka indirim yapmak zorunda olmadığını, ancak bunun dahi gerekçesini kararında tartışması ve nedenlerini göstermesi gerektiğini belirtmektedir. Savunma ileri sürülmüşse taşımanın hatır için olup olmadığı, tarafların yakınlığı, taşımanın kimin arzusu ve ne amaçla yapıldığı gibi olayın özel şartları araştırılmalıdır; tartışılmadan hüküm kurulması bozma sebebidir.
Hatır taşıması ile müterafik kusur aynı şey mi?
Hayır, ayrı kurumlardır. Müterafik kusur, zarar görenin kendi kusurunun zarara katkısı nedeniyle yapılan indirimdir; hatır taşıması ise taşımanın karşılıksız ve taşınanın yararına olmasına dayanır. Bir dosyada mahkeme, davacının müterafik kusuru bulunmadığı için bu yönden indirim yapmamış, ancak hatır taşıması nedeniyle %20 oranında indirim uygulamıştır. İkisinin ayrı ayrı tartışılması gerekir.
Arkadaşımın aracında yolcuydum; indirim kesin mi?
Kesin değildir. Arkadaşlık ilişkisi tek başına indirim sonucunu doğurmaz; taşımanın kimin çıkar ve yararına yapıldığı araştırılmalıdır. Yargıtay, ceza dosyasındaki ifadeden sürücü ile müteveffanın arkadaş oldukları anlaşıldığı bir olayda, hatır indiriminin tartışılmadan karar verilmesini bozma sebebi saymıştır. Yani mesele tartışılmalıdır; sonucu, işletenin bir çıkarının bulunup bulunmadığı belirler.
- 2918 sayılı KTK m.87/1 — Hatır için taşıma
- 2918 sayılı KTK m.85-86 — İşletenin sorumluluğu
- 6098 sayılı TBK m.51 — Tazminatın belirlenmesi ve indirim
- 6098 sayılı TBK m.52 — Tazminattan indirim sebepleri
- 6098 sayılı TBK m.53-54 — Ölüm ve bedensel zararlar
- 4721 sayılı TMK m.4 — Hâkimin takdir yetkisi
- 6100 sayılı HMK m.129 — Cevap dilekçesinin içeriği
Bağlantılı başlıklar için destekten yoksun kalma tazminatı, trafik sigortasında kapsam dışı haller ve manevi tazminatın belirlenmesi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olayın koşulları farklı sonuçlar doğurabilir.
Mevzuat değişebildiğinden, işlem yapmadan önce yürürlükteki metin doğrulanmalıdır.