Manevi Tazminat Miktarı Nasıl Belirlenir? TBK m.56 Ölçütleri
- TBK m.56: hâkimin özel hâlleri göz önünde tutarak hükmedeceği tutar adalete uygun olmalıdır.
- Manevi tazminat ceza değildir; malvarlığı zararının karşılanmasını da amaç edinmemiştir.
- İşlevi manevi huzur doğurmak ve ruhi ızdırabı dindirmektir — bu yüzden sınırı amacına göre belirlenir.
- Miktar, tatmin duygusunun etkisine ulaşmak için gerekli olan kadar olmalıdır.
- Zarar gören zenginleşmemeli, zarar sorumlusu da fakirleşmemelidir.
- Hâkim, takdirine etkili nedenleri karar yerinde objektif ölçülere göre göstermek zorundadır.
- Manevi tazminatta kusur şart değildir; ancak takdirde etkili olur.
Kısa cevap: TBK m.56’ya göre hâkimin özel hâlleri göz önünde tutarak hükmedeceği tutar adalete uygun olmalıdır; manevi tazminat ceza değildir ve malvarlığı zararının karşılanmasını da amaç edinmemiştir. İşlevi manevi huzur doğurmak ve ruhi ızdırabı dindirmektir; zarar gören zenginleşmemeli, zarar sorumlusu da fakirleşmemelidir.
Manevi tazminatta en sık sorulan soru şudur: “Ne kadar alırım?”
Kanun bir çarpım tablosu vermez. Bunun yerine hâkime takdir yetkisi tanır — ama bu yetkinin denetlenen ölçütleri vardır.
Hukuki niteliği
Yerleşik tanım şudur: hükmedilecek para, zarara uğrayanda manevi huzuru doğurmayı gerçekleştirecek, tazminata benzer bir fonksiyonu olan özgün bir nitelik taşır. Bir ceza olmadığı gibi, mamelek hukukuna ilişkin zararın karşılanmasını da amaç edinmemiştir. O hâlde bu tazminatın sınırı onun amacına göre belirlenmelidir.
Bu para aslında ne tazminat ne de cezadır: malvarlığına ilişkin zararın karşılanmasını amaçlamadığı gibi, kusurlu olana yalnızca hukukun ihlalinden dolayı yapılan bir kötülük de değildir. Aksine zarara uğrayanda bir huzur duygusu uyandırmayı ve ruhi ızdırabın dindirilmesini amaç edinir.
Ölçütler
| Ölçüt | Etkisi |
|---|---|
| Ülkenin ekonomik koşulları | Genel düzeyi belirler |
| Tarafların sosyal ve ekonomik durumu | İki yönlü denge |
| Paranın satın alma gücü | Reel değer |
| Tarafların kusur durumu | Artırır / azaltır |
| Olayın ağırlığı ve oluş şekli | Belirleyici |
| Olay tarihi | Zaman etkisi |
| Maluliyet oranı | Beden gücü kaybında |
22.06.1966 günlü ve 7/7 sayılı Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı‘nın gerekçesinde, takdir olunacak manevi tazminatın tutarını etkileyecek özel hâl ve şartlar açıkça gösterilmiştir. Bunlar her olaya göre değişebileceğinden hâkim, takdir hakkını kullanırken ona etkili olan nedenleri de karar yerinde objektif ölçülere göre isabetli bir biçimde göstermelidir.
Hakkaniyet kuralı
TMK m.4: kanunun takdir yetkisi tanıdığı hâllerde hâkim, hukuka ve hakkaniyete göre karar verir. Manevi tazminat zenginleşme aracı olmamakla beraber, hüküm kurulurken olay sebebiyle duyulan acı ve elemin kısmen de olsa giderilmesi amaçlanmalı; tarafların sosyal ve ekonomik durumları ile olayın meydana geliş şekli birlikte gözetilmelidir.
Denetim iki yönlüdür. Yargıtay, hem “bir miktar fazla” bulduğu tazminatları hem “az” ya da “çok az” bulduğu tazminatları bozmaktadır. Yani düşük takdir de, yüksek takdir de bozma sebebidir.
Kusur ve manevi tazminat
TBK m.56‘da düzenlenen manevi tazminatta kusurun gerekmediği, ancak takdirde etkili olabileceği 7/7 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararında açıkça vurgulanmıştır. Kusursuz sorumluluk hâllerinde de manevi tazminata hükmedilebilir; kusurun ağırlığı miktarı etkiler.
Ne yapmalı?
- Dilekçede her ölçütü ayrı başlık altında somutlaştırın; genel ifade yeterli değildir.
- Maluliyet oranını ve süregelen tedavi yükünü belgeleyin.
- Karşı tarafın kusur derecesini ceza dosyası ve kusur raporuyla ortaya koyun.
- Tarafların sosyal ve ekonomik durumunun araştırılmasını talep edin.
- Olayın oluş şeklini — ağırlaştırıcı ayrıntılarıyla — anlatın.
- Karar gerekçesinde ölçütler gösterilmemişse bunu temyiz sebebi yapın.
- Miktarı abartmayın; zenginleşme görüntüsü bozma sebebidir.
- Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E.2021/14726, K.2023/8666, 06.07.2023 Ölçütlerin tam listesi ve kask savunmasının reddi. Trafik kazasından doğan tazminat davasında Daire önce esasa ilişkin itirazları reddetti: kazanın davalı sürücünün aracıyla davacılara çarpması şeklinde gerçekleştiği kaza tespit tutanağı ve ceza dava dosyasıyla sabitti, maluliyet raporu kaza tarihinde yürürlükteki yönetmeliğe uygundu ve kaza sonucu oluşan araz ile kask takılmaması arasında illiyet bağı bulunmuyordu. Manevi tazminat yönünden ise ölçütleri tek tek saydı: hükmedilecek para “zarara uğrayanda manevi huzuru doğurmayı gerçekleştirecek tazminata benzer bir fonksiyonu olan özgün bir nitelik” taşır; “Bir ceza olmadığı gibi, mamelek hukukuna ilişkin zararın karşılanmasını da amaç edinmemiştir.” Takdir edilecek miktar “mevcut halde elde edilmek istenilen tatmin duygusunun etkisine ulaşmak için gerekli olan kadar” olmalıdır. Hâkimin takdir hakkını kullanırken ülkenin ekonomik koşulları, tarafların sosyal ve ekonomik durumları, paranın satın alma gücü, tarafların kusur durumu, olayın ağırlığı ve olay tarihi gibi özellikleri göz önünde tutması gerektiği vurgulandı.
- Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E.2023/12754, K.2024/1627, 15.02.2024 “Çok az” takdir de bozma sebebidir. Daire, TBK m.56 çerçevesindeki yerleşik ilkeleri tekrarladıktan sonra Hukuk Genel Kurulunun 23.06.2004 tarihli, 13/291-370 sayılı kararına atıfla, hâkimin takdir hakkını kullanırken ülkenin ekonomik koşulları, tarafların sosyal ve ekonomik durumları, paranın satın alma gücü, tarafların kusur durumu, olayın ağırlığı ve olay tarihi gibi özellikleri gözetmesi gerektiğini belirtti. Ardından hakkaniyet boyutunu ekledi: manevi tazminat zenginleşme aracı olmamakla beraber, hüküm kurulurken olay sebebiyle duyulan acı ve elemin kısmen de olsa giderilmesi amaçlanmalı ve tarafların sosyal ve ekonomik durumları ile olayın meydana geliş şekli de gözetilerek hak ve nesafet kuralları çerçevesinde sonuca varılmalıdır; zira TMK m.4 uyarınca kanunun takdir hakkı verdiği hâllerde hâkim hak ve nesafete göre hükmeder. Somut olayda, olayın oluş şekli dikkate alındığında davacı yararına takdir olunan manevi tazminatın “çok az” olduğu görülerek karar bozuldu.
- Yargıtay 21. Hukuk Dairesi, E.2018/3493, K.2019/3250, 30.04.2019 Kusur şart değil; maluliyet ve ileride duyulacak elem de gözetilir. Yer altı maden ocağında çalışırken iş kazası geçirerek vefat eden işçinin yakınlarının açtığı davada Daire, 22.06.1966 tarih ve 1966/7 E., 1966/7 K. sayılı İçtihadı Birleştirme Kararına atıfla manevi tazminatta kusurun gerekmediğini, ancak takdirde etkili olabileceğini vurguladı. Bu paranın “aslında ne tazminat ne de cezadır”; malvarlığına ilişkin zararın karşılanmasını amaçlamadığı gibi kusurluya yapılan bir kötülük de değildir, aksine zarara uğrayanda bir huzur duygusu uyandırmayı ve ruhi ızdırabın dindirilmesini amaç edinir. Daire, hâkimin TMK m.4 gereğince hak ve nesafete göre takdir yaparken somut olayın özelliğini, zarar görenin ekonomik ve sosyal durumunu, paranın alım gücünü, maluliyet oranını, beden gücü kaybı nedeniyle duyulan ve ileride duyulacak elem ve ızdırabı gözetmesi gerektiğini belirtti. Dosyada müteveffanın kusurunun bulunmadığı saptanmıştı.
- Yargıtay 17. Hukuk Dairesi, E.2015/11246, K.2017/11294, 04.12.2017 Fazla takdir de bozulur: iki yönlü denge. Trafik kazasından kaynaklanan manevi tazminat isteminde Daire, TBK m.56 ilkelerini aktarırken dengenin iki tarafını da açıkça belirtti: “Zarar görenin zenginleşmemesi, zarar sorumlusunun da fakirleşmemesi gerekmektedir.” Takdir edilecek miktar tatmin duygusunun etkisine ulaşmak için gerekli olan kadar olmalı; hâkim takdir hakkını kullanırken ona etkili olan nedenleri de karar yerinde objektif ölçülere göre isabetli bir biçimde göstermelidir. Manevi tazminat zenginleşme aracı olmamakla beraber, hüküm kurulurken duyulan acı ve elemin kısmen de olsa giderilmesi amaçlanmalı, tarafların sosyal ve ekonomik durumları ile olayın meydana geliş şekli gözetilerek hak ve nesafet kuralları çerçevesinde sonuca varılmalıdır. Somut olayda Daire, davacı lehine takdir olunan manevi tazminatın “bir miktar fazla” olduğunu görerek, hakkaniyete uygun bir tazminata hükmedilmek üzere kararı bozdu.
Manevi tazminat için kusur şart mı?
Hayır. 22.06.1966 tarih ve 7/7 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararında, TBK m.56’da düzenlenen manevi tazminatta kusurun gerekmediği, ancak takdirde etkili olabileceği açıkça vurgulanmıştır. Bu nedenle kusursuz sorumluluk hâllerinde de manevi tazminata hükmedilebilir. Kusurun varlığı ve ağırlığı, sorumluluğun doğması için değil, miktarın belirlenmesinde rol oynar.
Hakim istediği miktara hükmedebilir mi?
Hayır. Takdir yetkisi vardır ama denetlenir. Hâkim, takdirine etkili olan nedenleri karar yerinde objektif ölçülere göre isabetli bir biçimde göstermek zorundadır. Ülkenin ekonomik koşulları, tarafların sosyal ve ekonomik durumları, paranın satın alma gücü, kusur durumu, olayın ağırlığı ve olay tarihi gibi ölçütler gözetilmelidir. Bu ölçütler gösterilmeden verilen kararlar temyizde bozulmaktadır.
Tazminat düşük çıkarsa itiraz edebilir miyim?
Evet. Yargıtay denetimi çift yönlüdür; takdir olunan tazminatı “az” ya da “çok az” bulduğu kararları da bozmaktadır. Bir dosyada olayın oluş şekli dikkate alındığında davacı yararına takdir olunan manevi tazminatın çok az olduğu görülerek, hakkaniyete uygun manevi tazminata karar verilmek üzere karar bozulmuştur. Bu nedenle düşük takdir, gerekçelendirilmek kaydıyla ciddi bir kanun yolu sebebidir.
Manevi tazminat bir ceza mıdır?
Hayır. Yerleşik içtihada göre bu para ne tazminat ne de cezadır; malvarlığına ilişkin zararın karşılanmasını amaç edinmediği gibi, kusurlu olana yalnız hukukun ihlali nedeniyle yapılan bir kötülük de değildir. Amacı, zarara uğrayanda bir huzur duygusu uyandırmak ve ruhi ızdırabı dindirmektir. Tazminatın sınırı da bu amaca göre belirlenir; yani tatmin duygusuna ulaşmak için gerekli olan kadar olmalıdır.
Karşı tarafın zengin olması miktarı artırır mı?
Tek başına belirleyici değildir, ancak ölçütlerden biridir. Uygulamada “tarafların sosyal ve ekonomik durumları” birlikte gözetilir; denge iki yönlüdür: zarar gören zenginleşmemeli, zarar sorumlusu da fakirleşmemelidir. Bu nedenle davalının ödeme gücü kadar davacının durumu da değerlendirilir. Ayrıca ülkenin ekonomik koşulları ve paranın satın alma gücü de hesaba katılır.
Maluliyet oranı manevi tazminatı nasıl etkiler?
Bedensel zararlarda doğrudan etkiler. Yargıtay, hâkimin takdir yaparken somut olayın özelliğini, zarar görenin ekonomik ve sosyal durumunu, paranın alım gücünü, maluliyet oranını ve beden gücü kaybı nedeniyle duyulan ve ileride duyulacak elem ve ızdırabı gözetmesi gerektiğini belirtmektedir. Bu nedenle maluliyet raporunun olay tarihinde yürürlükte olan yönetmeliğe uygun biçimde alınmış olması ayrıca önemlidir.
Kask veya kemer takmamak tazminatı düşürür mü?
Ancak zararla arasında illiyet bağı varsa. Bir trafik kazası dosyasında Yargıtay, kaza sonucu oluşan araz ile kask takılmaması arasında illiyet bağı bulunmadığını belirterek davalının bu yöndeki itirazını yerinde görmemiştir. Yani koruyucu ekipmanın kullanılmamış olması, meydana gelen zarara katkısı somut olarak ortaya konulmadıkça kendiliğinden bir indirim sebebi değildir.
Talep ettiğim miktarı sonradan artırabilir miyim?
Adli yargıda, koşulları varsa ıslah yoluyla talep artırılabilir; kısmi dava olarak açılmışsa HMK m.109/4 uyarınca tahkikat sona erene kadar bir defaya mahsus talep artırımı yapılabilir. Manevi tazminatta ise talebin bölünmesi kural olarak kabul edilmediğinden, miktarın baştan doğru belirlenmesi önem taşır. Bu nedenle dava açılmadan önce ölçütlerin somut olaya uygulanması ve emsal takdirlerin incelenmesi yerinde olur.
- 6098 sayılı TBK m.56 — Manevi tazminat
- 6098 sayılı TBK m.58 — Kişilik hakkının zedelenmesi
- 4721 sayılı TMK m.4 — Hâkimin takdir yetkisi
- 4721 sayılı TMK m.24-25 — Kişiliğin korunması
- 22.06.1966 tarih ve 7/7 sayılı Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı
- 2918 sayılı KTK m.85, 90 — Trafik kazalarında sorumluluk
- 6100 sayılı HMK m.109 — Kısmi dava ve talep artırımı
Bağlantılı başlıklar için destekten yoksun kalma tazminatı, tazminat davası nedir, ölümlü trafik kazasında tazminat ve sağlık hizmetinde hizmet kusuru yazılarımıza bakabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olayın koşulları farklı sonuçlar doğurabilir.
Mevzuat değişebildiğinden, işlem yapmadan önce yürürlükteki metin doğrulanmalıdır.