Evlat Edinme Şartları: Kimler Evlat Edinebilir?
Kısa cevap: Evlat edinme, mahkeme kararıyla kurulur (TMK m.315). Küçüğü, eşler ancak birlikte evlat edinebilir; evli olmayan kişi otuz yaşını doldurmuşsa tek başına evlat edinebilir (m.306, 307). Evlat edinilen, evlat edinenden en az onsekiz yaş küçük olmalıdır (m.308). Küçüğün evlat edinilebilmesi, evlat edinen tarafından bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olmasına bağlıdır; ayrıca evlat edinme küçüğün yararına olmalı ve ana ve babanın rızası alınmalıdır (m.305, 309). Kanunda evlat edinen için üst yaş sınırı yoktur.
Evlat Edinme Nedir, Sonuçları Nelerdir?
Çocuk ile baba arasındaki soybağı ana ile evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulur; soybağı ayrıca evlat edinme yoluyla da kurulur (TMK m.282). Evlat edinme kararıyla ana ve babaya ait haklar ve yükümlülükler evlat edinene geçer, evlatlık evlat edinenin mirasçısı olur; evlatlık küçükse evlat edinenin soyadını alır. Evlat edinen isterse çocuğa yeni bir ad verebilir; ergin evlatlık, evlat edinilme sırasında dilerse evlat edinenin soyadını alabilir (m.314). Evlatlığın kendi ailesindeki mirasçılığı devam eder (m.500).
Küçüğün Evlat Edinilmesi: Şartlar (TMK m.305-312)
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Bakım ve eğitim | Evlat edinen tarafından bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olmak | m.305/1 |
| Küçüğün yararı | Evlat edinme her hâlde küçüğün yararına olmalı; evlat edinenin diğer çocuklarının yararları hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemeli | m.305/2 |
| Eşler | Eşler ancak birlikte evlat edinebilir; en az beş yıldan beri evli olmaları veya otuz yaşını doldurmuş bulunmaları gerekir. Evli olmayanlar birlikte evlat edinemez | m.306/1-2 |
| Eşin çocuğu | Eşlerden biri, en az iki yıldan beri evli olmaları veya kendisinin otuz yaşını doldurmuş bulunması koşuluyla diğerinin çocuğunu evlat edinebilir | m.306/3 |
| Tek başına evlat edinme | Evli olmayan kişi otuz yaşını doldurmuşsa tek başına evlat edinebilir. Otuz yaşını doldurmuş eş, diğer eşin ayırt etme gücünden sürekli yoksunluğu, iki yılı aşkın süreden beri nerede olduğunun bilinmemesi veya mahkeme kararıyla iki yılı aşkın süreden beri ayrı yaşamaları yüzünden birlikte evlat edinmenin mümkün olmadığını ispat ederse tek başına evlat edinebilir | m.307 |
| Yaş farkı | Evlat edinilen, evlat edinenden en az onsekiz yaş küçük olmalı | m.308/1 |
| Küçüğün rızası | Ayırt etme gücüne sahip küçük, rızası olmadıkça evlat edinilemez; vesayet altındaki küçük, vesayet dairelerinin izniyle evlat edinilebilir | m.308/2-3 |
| Ana ve babanın rızası | Evlat edinme, küçüğün ana ve babasının rızasını gerektirir. Rıza, küçüğün veya ana ve babasının oturdukları yer mahkemesinde sözlü veya yazılı olarak açıklanarak tutanağa geçirilir; evlat edinenlerin adları belirtilmemiş olsa dahi geçerlidir | m.309 |
| Rızanın zamanı | Rıza, küçüğün doğumunun üzerinden altı hafta geçmeden önce verilemez; tutanağa geçirilme tarihinden başlayarak altı hafta içinde aynı usulle geri alınabilir. Geri almadan sonra yeniden verilen rıza kesindir | m.310 |
| Rıza aranmayan hâller | Ana veya babadan birinin kim olduğu veya uzun süreden beri nerede oturduğu bilinmiyorsa ya da ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksunsa veya küçüğe karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmiyorsa onun rızası aranmaz | m.311 |
Ana ve babanın rızası küçüğün küçük olması, yani ergin olmaması nedeniyle aranır; küçüğün ayırt etme gücüne sahip olup olmaması bu rızanın gerekliliğini ortadan kaldırmaz. Küçüğün kendi rızası ise ayırt etme gücüne sahip olması hâlinde ayrıca aranır (m.308/2). Küçük gelecekte evlat edinilmek amacıyla bir kuruma yerleştirilir ve ana ve babadan birinin rızası eksik olursa, evlat edinenin veya evlat edinmede aracılık yapan kurumun istemi üzerine, kural olarak küçüğün yerleştirilmesinden önce, küçüğün oturduğu yer mahkemesi bu rızanın aranıp aranmamasına karar verir (m.312).
Erginlerin ve Kısıtlıların Evlat Edinilmesi (TMK m.313)
Ergin veya kısıtlı, evlat edinenin altsoyunun açık muvafakatiyle şu hâllerde evlat edinilebilir:
- Bedensel veya zihinsel engeli sebebiyle sürekli olarak yardıma muhtaç ve evlat edinen tarafından en az beş yıldan beri bakılıp gözetilmekte ise,
- Evlat edinen tarafından, küçükken en az beş yıl süreyle bakılıp gözetilmiş ve eğitilmiş ise,
- Diğer haklı sebepler mevcut ve evlat edinilen, en az beş yıldan beri evlat edinen ile aile hâlinde birlikte yaşamakta ise.
Evli bir kimse ancak eşinin rızasıyla evlat edinilebilir. Bunlar dışında küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin hükümler kıyas yoluyla uygulanır; dolayısıyla yaş farkı, eşlerin birlikte evlat edinmesi gibi şartlar erginler için de geçerlidir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, ergin evlat edinmenin istisna olduğunu, şartlarının emredici ve sınırlı sayıda bulunduğunu belirtmektedir (aşağıdaki karar bloğuna bakınız).
Kimler Evlat Edinebilir?
- Evli çiftler: Birlikte; en az beş yıldır evli olmak veya otuz yaşını doldurmuş olmak yeterlidir (m.306/2).
- Bekâr, boşanmış veya dul kişi: Otuz yaşını doldurmuşsa tek başına evlat edinebilir (m.307/1).
- Eşinin çocuğunu evlat edinmek isteyen eş: En az iki yıldır evli olmak veya kendisi otuz yaşını doldurmuş olmak yeterlidir (m.306/3). Yargıtay, bu durumu birlikte evlat edinme kuralının kapsamında değerlendirir.
- Elli yaşında biri: Kanunda evlat edinen için üst yaş sınırı yoktur; ancak evlat edinilen evlat edinenden en az onsekiz yaş küçük olmalıdır. Elli yaşındaki kişi bu nedenle en fazla otuz iki yaşındaki birini evlat edinebilir (m.308/1).
Başvuru ve Dava Nasıl İşler?
Evlat edinme kararı, evlat edinenin oturma yeri; birlikte evlat edinmede eşlerden birinin oturma yeri mahkemesince verilir ve mahkeme kararıyla birlikte evlatlık ilişkisi kurulmuş olur (TMK m.315). Aile hukukundan doğan davalara aile mahkemesi bakar (4787 sayılı Kanun m.4). Kurum aracılığıyla evlat edinmede başvuru Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’na bağlı il müdürlüğüne yapılır; bu yolda sosyal inceleme ve bakım dönemi, mahkemenin kararını vermesi için gereken bir yıllık bakım şartıyla (m.305) birlikte işler. Küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin aracılık faaliyeti yalnızca yetkili kurum ve kuruluşlarca yürütülebilir (m.320). Yargıtay 18. Hukuk Dairesi, Bakanlığın aracılık faaliyetinin evlat edinme kararı verilebilmesi için zorunlu olmadığını, bunun yalnızca bakanlığa bağlı kurum ve kuruluşlarda kalan küçükler bakımından söz konusu olduğunu belirtmiştir (aşağıdaki karar bloğuna bakınız).
Başvuru için istenen belgeler ve usul adımları idari mevzuata göre değiştiğinden, başvurudan önce il müdürlüğünden güncel bilgi alınması gerekir. Sürecin ne kadar süreceği başvuru yoğunluğuna, sosyal inceleme ve bakım dönemine ve mahkemenin iş yüküne bağlı olduğu için önceden kesin bir süre söylenemez.
Yabancı Unsurlu Evlat Edinme
Milletlerarası özel hukukta evlat edinme ehliyeti ve şartları, taraflardan her birinin evlat edinme anındaki millî hukukuna tâbidir; evlat edinmeye ve edinilmeye diğer eşin rızası konusunda eşlerin millî hukukları birlikte uygulanır, evlat edinmenin hükümleri ise evlat edinenin millî hukukuna, eşlerin birlikte evlat edinmesi hâlinde evlenmenin genel hükümlerini düzenleyen hukuka tâbidir (5718 sayılı Kanun m.18). Yurt dışından çocuk evlat edinme ve yabancı ülkede verilmiş evlat edinme kararının Türkiye’de tanınması, ilgili ülkeye ve işlemin türüne göre değiştiğinden, başvurudan önce Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’ndan ve gerekirse hukuki destekle güncel şartlar öğrenilmelidir. Tanıma ve tenfiz için yabancı mahkeme ilamının tanınması ve tenfizi yazısına bakabilirsiniz.
Koruyucu Aile ile Evlat Edinme Farkı
Koruyucu aile, çocuğa geçici bakım sağlayan bir koruma modelidir; soybağı kurmaz ve çocuk koruyucu ailenin mirasçısı olmaz. Evlat edinme ise mahkeme kararıyla kalıcı bir hukuki bağ kurar: ana ve babaya ait haklar ve yükümlülükler evlat edinene geçer ve evlatlık evlat edinenin mirasçısı olur (TMK m.314).
- Yargıtay 18. Hukuk Dairesi, E.2014/10804, K.2014/13834, 02.10.2014 Bakanlık aracılığı zorunlu değil. Davacılar küçüğü evlat edinmek istemiş, küçüğün annesi davayı kabul etmiş ve küçüğe davacıların baktığını belirtmişti. İlk derece mahkemesi, davacılar TMK m.320’de belirtilen ilgili kuruma başvurmadığından dava şartı yokluğundan davayı reddetmişti. Daire, kararda TMK m.305 (bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olma), m.306, m.309 (ana ve babanın rızası), m.311 (rızanın aranmadığı hâller), m.312 ve m.320’yi sıralayarak “evlat edinme kararı verilebilmesi için Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının zorunlu olarak aracılık faaliyeti yapması gerekmediği, bunun ancak bakanlığa bağlı kurum ve kuruluşlarda kalan küçükler bakımından söz konusu olduğu” sonucuna varmış ve işin esasının incelenmesi için ret hükmünü bozmuştur.
- Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, E.2017/8301, K.2019/111, 08.01.2019 Eşin çocuğunu evlat edinme birlikte evlat edinme kapsamındadır. Davacı, eşinin önceki evliliğinden olan çocuğu evlat edinmek ve nüfus kaydındaki baba hanesine kendi adının yazılmasını istemişti. Daire; küçüklerin evlat edinilmesinin TMK m.305-312’de düzenlendiğini, “eşlerin ancak birlikte evlat edinebilecekleri” kuralının mülga 743 sayılı Kanun’dan farklı olarak getirildiğini, eşlerden birinin diğerinin çocuğunu evlat edinmesinin (m.306/3) bu kural kapsamında değerlendirildiğini belirtmiştir. Birlikte evlat edinilen ve ayırt etme gücüne sahip olmayan küçüğün nüfus kaydına evlat edinenlerin adlarının yazılması TMK m.314/4’ün kanuni sonucudur ve mahkemenin ayrıca karar vermesini gerektirmez. Daire, hükmün gerekçesini düzelterek onamıştır.
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E.2017/2518, K.2021/1155, 05.10.2021 Ergin evlat edinme istisnadır; altsoyun açık muvafakati aranır. Evlatlık ilişkisinin kaldırılması davasında HGK; TMK’nın getirdiği önemli değişiklikleri sayar (evlat edinenin altsoyunun olmaması koşulunun kaldırılması, evlat edinme yaşının otuz beşten otuza indirilmesi, eşlerin ancak birlikte evlat edinebilecekleri kuralı) ve evlat edinmenin asli şartlarına ilişkin hükümlerin emredici ve sınırlı sayıda olduğunu belirtir. Evlat edinenin altsoyunun ayırt etme gücüne sahip ergin olması hâlinde bu kişinin bizzat kendisinin muvafakat etmesi gerektiğini, susmanın muvafakat sayılmayacağını ve altsoyun birden fazla olması hâlinde hepsinin açık muvafakatinin aranacağını, altsoyun evlat edinilmiş kişiyi de kapsadığını kabul etmiştir. Oy çokluğuyla direnme kararını bozmuştur; karşı oyda, evlatlığın altsoy sayılamayacağı görüşü yer almıştır.
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E.2017/1926, K.2020/1057, 23.12.2020 Ana ve babanın rızası: velayet ilişkisi ortadan kalkacağı için aranır. Dava, bir çocuk hakkında TMK m.311 ve 312 uyarınca ana ve baba rızasının aranmamasına karar verilmesi istemine ilişkindir. HGK gerekçesinde, “Evlat edinme kararı ile biyolojik anne ve babayla olan velayet ilişkisi ortadan kalkacağı için, anne ve babanın evlat edinmeye rıza vermesi gereklidir.” denilmiş; ana ve babanın rızasının, küçüğün küçük olması, yani ergin olmaması nedeniyle arandığı ve küçüğün ayırt etme gücüne sahip olup olmasının önemli olmadığı belirtilmiştir. Hukuk Genel Kurulu direnme kararını değişik gerekçeyle bozmuştur.
Sık Sorulan Sorular
Bekâr biri evlat edinebilir mi?
Evet. Evli olmayan kişi otuz yaşını doldurmuşsa tek başına evlat edinebilir (TMK m.307/1). Diğer şartlar (bir yıl bakım, yaş farkı, ana ve babanın rızası) aynen aranır.
Evli kişi tek başına evlat edinebilir mi?
Kural olarak hayır; eşler ancak birlikte evlat edinebilir. İstisnaen otuz yaşını doldurmuş eş, diğer eşin ayırt etme gücünden sürekli yoksun olması, iki yılı aşkın süreden beri nerede olduğunun bilinmemesi veya mahkeme kararıyla iki yılı aşkın süreden beri ayrı yaşaması yüzünden birlikte evlat edinmenin mümkün olmadığını ispat ederse tek başına evlat edinebilir (m.306, 307/2).
Yetişkin birini evlat edinmek mümkün mü?
Mümkündür, ancak istisnadır. m.313’teki üç hâlden biri bulunmalı ve evlat edinenin altsoyunun açık muvafakati alınmalıdır; yaş farkı gibi küçüklere ilişkin hükümler kıyasen uygulanır.
Biyolojik ana ve babanın rızası şart mı?
Evet; evlat edinme küçüğün ana ve babasının rızasını gerektirir (m.309). Ana veya babadan birinin kim olduğu veya nerede oturduğu uzun süredir bilinmiyorsa, ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksunsa ya da küçüğe karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmiyorsa onun rızası aranmaz (m.311).
Ana ve baba rızasını geri alabilir mi?
Rıza küçüğün doğumundan altı hafta geçmeden verilemez; tutanağa geçirilme tarihinden başlayarak altı hafta içinde aynı usulle geri alınabilir. Geri almadan sonra yeniden verilen rıza kesindir (m.310).
Kaynaklar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m.282, 305-315, 320 ve 500
- 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun, m.18
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun, m.4
LegaPro Hukuk Bürosu ile iletişime geçebilirsiniz.