Çocuğun Yurt Dışına Çıkışının Engellenmesi ve Lahey Başvurusu

Boşanma sürecinde ya da sonrasında en çok korkulan senaryolardan biri, çocuğun diğer ebeveyn tarafından izinsiz yurt dışına çıkarılmasıdır. Çocuk bir kez yurt dışına çıktığında geri getirme süreci uzun, masraflı ve belirsizdir. Bu nedenle asıl mesele, çıkış gerçekleşmeden önleyici tedbir almaktır.

Çocuk yurt dışına kimin izniyle çıkabilir?

Velayet ortak kullanılıyorsa çocuğun yurt dışına çıkarılması her iki ebeveynin rızasını gerektirir. Velayet tek ebeveyndeyse, velayet hakkı sahibi kural olarak çocuğun yerleşim yerini ve seyahatini belirleme yetkisine sahiptir — ancak bu yetki sınırsız değildir. Yurt dışına yerleşme, diğer ebeveynin kişisel ilişki hakkını fiilen ortadan kaldırıyorsa, mahkemeden izin alınması gerekir.

Yurt dışına çıkış yasağı nasıl alınır?

Talep, aile mahkemesinden ihtiyati tedbir yoluyla istenir (HMK m.389 vd.). Uygulanacak yol:

1. Derdest dava içinde talep. Boşanma, velayet ya da kişisel ilişkinin düzenlenmesi davası görülüyorsa, dava içinde tedbir talep edilir.
2. Dava açılmadan talep. Acil hâllerde dava açılmadan da tedbir istenebilir; bu hâlde iki hafta içinde esas dava açılmazsa tedbir kendiliğinden kalkar.
3. Somut risk gösterilmelidir. Mahkeme soyut endişeyle değil, yaklaşan ve gerçek bir tehlikeyle tedbire karar verir.

Riski gösteren somut olgular

• Diğer ebeveynin yurt dışında yerleşik olması, çifte vatandaşlığı veya oturma izni bulunması
• Çocuğa yeni pasaport çıkarılması ya da pasaport başvurusu yapılması
• Bilet alımı, ev veya iş sözleşmesi, okul kaydı gibi taşınma hazırlıkları
• Yurt dışına yerleşme niyetini gösteren yazışmalar
• Ülkedeki bağlarının zayıflaması: taşınmazların satılması, işten ayrılma, eşya nakli
• Daha önce çocuğu haber vermeden götürme girişimi

Bu olguların belgeyle sunulması, talebin kabulünde belirleyicidir.

Tedbir kararı nasıl uygulanır?

Karar verildiğinde mahkeme, çocuğun yurt dışına çıkışının engellenmesi için İçişleri Bakanlığı ve Emniyet Genel Müdürlüğü’ne bildirimde bulunulmasına karar verir; kayıt sınır kapılarına işlenir. Ayrıca:

• Çocuğun pasaportunun teslimi veya yenilenmemesi yönünde tedbir istenebilir.
• Pasaport işlemleri için diğer ebeveynin muvafakat veremeyeceği yönünde şerh talep edilebilir.
• Kişisel ilişki günlerinde teslim yerinin müdürlük nezaretinde belirlenmesi istenebilir.

Kararın alınmasıyla yetinilmemeli, ilgili kurumlara tebliğ edildiği teyit edilmelidir. Uygulamada çıkışların büyük bölümü, karar alınmış olmasına rağmen bildirimin gecikmesi yüzünden gerçekleşir.

Çocuk çıkarıldıysa: Lahey Sözleşmesi

Çocuk yurt dışına çıkarılmışsa, taraf devletler bakımından 1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yönlerine Dair Lahey Sözleşmesi ve uygulama kanunu olan 5717 sayılı Kanun devreye girer. Öne çıkan noktalar:

1. Merkezî makam Adalet Bakanlığı’dır. Başvuru Bakanlık aracılığıyla, çocuğun götürüldüğü ülkenin merkezî makamına iletilir.
2. Amaç çocuğun mutat meskenine iadesidir — velayetin kime verileceğini o ülke mahkemesi karara bağlamaz; yalnızca iade talebi incelenir.
3. Bir yıllık süre önemlidir. Götürülmeden itibaren bir yıl içinde yapılan başvurularda iade kural olarak kabul edilir; bir yıl geçmiş ve çocuk yeni çevresine uyum sağlamışsa iade reddedilebilir.
4. Sözleşmeye taraf olmayan ülkelerde ise ikili adli yardım anlaşmaları ve o ülke iç hukuku uygulanır; süreç çok daha ağırdır.

Cezai boyut

Velayet hakkı elinden alınmış olan ya da velayet kendisine verilmemiş olan ebeveynin çocuğu kaçırması veya alıkoyması, TCK m.234 kapsamında çocuğun kaçırılması ve alıkonulması suçunu oluşturur. Şikâyet, cumhuriyet başsavcılığına yapılır. Ceza soruşturması, hukuk mahkemesindeki iade sürecinden bağımsız yürür.

Ne yapılmalı?

1. Riski fark ettiğiniz anda beklemeden aile mahkemesinden tedbir isteyin; bir hafta bile belirleyici olabilir.
2. Riski gösteren belgeleri (bilet, ilan, yazışma, pasaport başvurusu) ekran görüntüsü ve tarihiyle toplayın.
3. Karar çıkınca kurumlara bildirim yapıldığını yazılı olarak teyit ettirin.
4. Çocuğun pasaport ve kimlik belgelerinin nerede olduğunu bilin.
5. Çıkış gerçekleşmişse aynı gün hem Adalet Bakanlığı’na Lahey başvurusu hem savcılığa şikâyet yolunu birlikte işletin.

Teslim ve kişisel ilişki kararlarının icrası için çocuk teslimi ve icrası yazımıza, velayet talebi için velayet davası dilekçesi örneğimize bakabilirsiniz. Alan bilgisi: Aile Hukuku.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez.