Çocuğun Yurt Dışına Çıkışı Nasıl Engellenir? Çıkış Yasağı ve Lahey Sözleşmesi Başvurusu
- Talep, aile mahkemesinden ihtiyati tedbir yoluyla istenir (HMK m.389 vd.).
- Dava açılmadan da istenebilir; bu hâlde 2 hafta içinde esas dava açılmazsa tedbir kalkar.
- Mahkeme soyut endişeyle değil, somut ve yaklaşan tehlikeyle tedbire karar verir.
- Karar çıkınca ilgili kurumlara bildirildiğini teyit edin — çıkışların çoğu bildirim gecikmesinden gerçekleşir.
- Çocuk çıkarılmışsa: 1980 Lahey Sözleşmesi kapsamında Adalet Bakanlığı’na iade başvurusu.
- Lahey’de 1 yıllık süre kritiktir; ayrıca TCK m.234 uyarınca savcılığa şikâyet edilir.
Kısa cevap: Çocuğun yurt dışına çıkış yasağı aile mahkemesinden ihtiyati tedbir yoluyla istenir (HMK m.389 vd.) ve dava açılmadan da istenebilir; bu hâlde 2 hafta içinde esas dava açılmazsa tedbir kalkar. Çocuk çıkarılmışsa 1980 Lahey Sözleşmesi kapsamında Adalet Bakanlığı’na iade başvurusu yapılır ve Lahey’de 1 yıllık süre kritiktir.
Boşanma sürecinde ya da sonrasında en çok korkulan senaryolardan biri, çocuğun diğer ebeveyn tarafından izinsiz yurt dışına çıkarılmasıdır. Çocuk bir kez yurt dışına çıktığında geri getirme süreci uzun, masraflı ve belirsizdir.
Bu nedenle asıl mesele, çıkış gerçekleşmeden önleyici tedbir almaktır. Aşağıda önce tedbir alma usulü, sonra çıkış gerçekleşmişse izlenecek yol ele alınmaktadır.
Çocuk yurt dışına kimin izniyle çıkabilir?
| Velayet durumu | Kural |
|---|---|
| Ortak velayet | Her iki ebeveynin rızası gerekir |
| Velayet tek ebeveynde | Velayet sahibi kural olarak yerleşim yerini ve seyahati belirler |
| Yurt dışına yerleşme | Diğer ebeveynin kişisel ilişki hakkını fiilen ortadan kaldırıyorsa mahkeme izni gerekir |
| Tedbir kararı varsa | Velayet kimde olursa olsun çıkış yapılamaz |
Velayet tek ebeveynde olsa bile bu yetki sınırsız değildir. Kalıcı yurt dışı yerleşimi, diğer ebeveynin kişisel ilişki hakkını fiilen ortadan kaldırdığı için mahkemeden izin alınmasını gerektirir. İzin alınmadan yapılan kalıcı taşınma, velayetin değiştirilmesi sebebi oluşturabilir.
Yurt dışına çıkış yasağı nasıl alınır?
Talep, aile mahkemesinden ihtiyati tedbir yoluyla istenir (HMK m.389 vd.).
- Derdest dava içinde talep. Boşanma, velayet ya da kişisel ilişkinin düzenlenmesi davası görülüyorsa, dava içinde tedbir talep edilir. En hızlı yol budur.
- Dava açılmadan talep. Acil hâllerde dava açılmadan da tedbir istenebilir. Bu hâlde iki hafta içinde esas dava açılmazsa tedbir kendiliğinden kalkar — bu süre mutlaka takvime işlenmelidir.
- Somut risk gösterilmelidir. Mahkeme soyut endişeyle değil, yaklaşan ve gerçek bir tehlikeyle tedbire karar verir.
- Teminat. Mahkeme tedbir için teminat isteyebilir; ancak çocuğun üstün yararını ilgilendiren tedbirlerde teminattan muafiyet talep edilebilir.
Riski gösteren somut olgular
| Olgu | Nasıl belgelenir |
|---|---|
| Diğer ebeveynin yurt dışında yerleşik olması, çifte vatandaşlık veya oturma izni | Nüfus kaydı, vatandaşlık belgesi, yazışmalar |
| Çocuğa yeni pasaport çıkarılması veya başvuru yapılması | Pasaport kaydı sorgusu, e-Devlet çıktısı |
| Bilet alımı, yurt dışında ev veya iş sözleşmesi, okul kaydı | Rezervasyon, sözleşme, yazışma ekran görüntüleri |
| Yurt dışına yerleşme niyetini gösteren beyanlar | Mesaj, e-posta, sosyal medya paylaşımı (tarihli ekran görüntüsü) |
| Ülkedeki bağların zayıflaması | Taşınmaz satışı, işten ayrılma, eşya nakli, abonelik iptalleri |
| Daha önce çocuğu haber vermeden götürme girişimi | Müdürlük tutanağı, kolluk kaydı, savcılık dosyası |
Bu olguların belgeyle sunulması, talebin kabulünde belirleyicidir. Yalnızca “götürebilir” endişesi tedbire yeterli görülmez.
Tedbir kararı nasıl uygulanır?
Karar verildiğinde mahkeme, çocuğun yurt dışına çıkışının engellenmesi için İçişleri Bakanlığı ve Emniyet Genel Müdürlüğü’ne bildirimde bulunulmasına karar verir; kayıt sınır kapılarına işlenir.
Ayrıca istenebilecek tamamlayıcı tedbirler:
- Çocuğun pasaportunun teslimi veya yenilenmemesi
- Pasaport işlemleri için diğer ebeveynin muvafakat veremeyeceği yönünde şerh
- Kişisel ilişki günlerinde teslim yerinin müdürlük nezaretinde belirlenmesi
- Çocuğun okul kaydının nakledilmemesi
Kararın alınmasıyla yetinmeyin. Uygulamada çıkışların büyük bölümü, karar alınmış olmasına rağmen bildirimin gecikmesi yüzünden gerçekleşir. Kararın ilgili kurumlara tebliğ edildiğini ve sisteme işlendiğini yazılı olarak teyit ettirin. Bu teyit alınana kadar risk sürer.
Çocuk çıkarıldıysa: Lahey Sözleşmesi
Çocuk yurt dışına çıkarılmışsa, taraf devletler bakımından 1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yönlerine Dair Lahey Sözleşmesi ve uygulama kanunu olan 5717 sayılı Kanun devreye girer.
| Konu | Kural |
|---|---|
| Merkezî makam | Adalet Bakanlığı |
| Amaç | Çocuğun mutat meskenine iadesi — velayet esası tartışılmaz |
| Kritik süre | Götürülmeden itibaren 1 yıl |
| 1 yıl içinde başvuru | İade kural olarak kabul edilir |
| 1 yıl geçmişse | Çocuk yeni çevresine uyum sağlamışsa iade reddedilebilir |
| Taraf olmayan ülkeler | İkili adli yardım anlaşmaları ve o ülke iç hukuku — süreç çok daha ağır |
İade talebinin reddedilebileceği istisnai hâller de vardır: çocuğun iadesinin onu fiziksel veya psikolojik tehlikeye maruz bırakması, ya da idrak çağındaki çocuğun iadeye karşı çıkması. Bu istisnalar dar yorumlanır.
Cezai boyut
Velayet hakkı elinden alınmış olan ya da velayet kendisine verilmemiş olan ebeveynin çocuğu kaçırması veya alıkoyması, TCK m.234 kapsamında çocuğun kaçırılması ve alıkonulması suçunu oluşturur.
Şikâyet, cumhuriyet başsavcılığına yapılır. Ceza soruşturması, hukuk mahkemesindeki iade sürecinden bağımsız yürür; biri diğerini beklemez. İki yol paralel işletilmelidir.
Örnek olay
Velayet annede, baba yurt dışında yerleşik ve çifte vatandaş. Baba, kişisel ilişki hafta sonunda çocuğu almak istiyor. Anne, babanın son üç ayda Türkiye’deki dairesini sattığını, işten ayrıldığını ve çocuk için pasaport başvurusu yaptığını öğreniyor.
- Anne, beklemeden aile mahkemesinden ihtiyati tedbir ister: yurt dışına çıkış yasağı, pasaportun teslimi, teslimin müdürlük nezaretinde yapılması.
- Riski belgeler: tapu satış kaydı, pasaport başvuru kaydı, işten ayrılış bildirimi.
- Karar çıkınca Emniyet’e bildirim yapıldığını yazılı teyit ettirir.
- Kişisel ilişki hakkını engellemez — kararda yazan biçimde, ancak tedbirli teslim yerinde kullandırır.
Anne kişisel ilişkiyi tümüyle engelleseydi, kendisi kusurlu duruma düşer ve velayet konumu zayıflardı. Doğru yol, ilişkiyi sürdürüp riski tedbirle yönetmektir.
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E.2015/3483, K.2017/447, 15.03.2017 Yasağın sınırını kesin biçimde çizer: “Davalı annenin müşterek çocuğu, yurtdışına kalıcı olarak götürme olasılığının bulunması, çocukla davalı babanın kişisel ilişki kurma hakkının tehlikeye düşecek olması, çocuğun süresiz veya uzun süreli olarak yurtdışına çıkışının engellenmesini gerektirmez.” Kararda ayrıca, kişisel ilişkiye engel olmanın yasal yaptırımının mevcut olduğu ve “bu yaptırım çocuğun yurtdışına çıkışının yasaklanması veya engellenmesi değildir” denilmektedir. Somut olayda mahkemenin dava açılışında tedbiren çıkış yasağı koyup, deliller toplandıktan sonra talep üzerine yasağı kaldırmasında usul ve yasaya aykırılık bulunmadığı belirtilmiştir — yasak geçici ve gerekçeli olmalıdır.
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2023/694, K.2023/2329, 10.05.2023 Uygulamada çok açılan bir davayı gereksiz kılar. Daire, ortak çocukların velâyetinin annede bulunması ve çocukların yasal temsilcisinin anne olması karşısında, velâyet hakkının niteliği gereği annenin çocukları yurt dışına götürme yetkisi bulunduğunu belirtmiştir. Bu nedenle “yurt dışına çıkış için izin verilmesi ve babanın muvafakatinin aranmaması” istemiyle dava açılmasında hukuki yarar bulunmadığından, HMK m.114/1-h gereğince davanın usulden reddi gerektiğine hükmedilmiş; kabul yönündeki bölge adliye mahkemesi kararı bozulmuştur.
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2023/1718, K.2023/1736, 11.04.2023 Uzun süreli yurt dışı taşınmaya ilişkin somut bir tabloyu gösterir. Anne doktora eğitimi için yaklaşık iki buçuk yıl süreyle Kanada’ya gitmek istemiş; baba muvafakat vermemiştir. İlk derece mahkemesi, babanın tek itirazının görüşme sorunu olması ve başkaca haklı gerekçe ileri sürmemesi karşısında onay vermemesini hakkın kötüye kullanılması saymıştır. Bölge adliye mahkemesi ise, velâyet hakkı kendisinde bulunan eşin ortak çocuğu yurt dışına çıkarmasının kural olarak diğer eşin muvafakatine bağlı bulunmadığı ve çocuğun güvenliğini ya da üstün yararını zedeleyecek bir vakıanın ispatlanamadığı gerekçesiyle istinaf başvurusunu esastan reddetmiştir.
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2024/3491, K.2024/5336, 04.07.2024 Sorunun neden doğduğunu açıklar: bazı ülkeler vize işlemlerinde diğer ebeveynin imzaladığı muvafakatname talep etmektedir. İlk derece mahkemesi, çocuğun yurt dışına çıkışının babanın rızasına bağlı kılınmasının ve babanın muvafakat vermemesinin annenin ve çocuğun seyahat özgürlüğünü kısıtlayacağı ve annenin velâyet hakkını kullanamaması sonucunu doğuracağı gerekçesiyle davayı kabul etmiştir. Kararda çocuğun bedensel, fikri, ruhsal, eğitsel ve kültürel gelişimine yönelik yararının gözetilmesi gerektiği de vurgulanmıştır.
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2016/5774, K.2016/13463, 04.10.2016 İdrak çağındaki çocuk bakımından usul kuralını koyar: BM Çocuk Hakları Sözleşmesi m.12 ile Çocuk Haklarının Kullanılmasına Dair Avrupa Sözleşmesi m.3 ve 6 uyarınca yeterli idrake sahip çocuklara kendilerini ilgilendiren davalarda görüşlerini ifade etme olanağı tanınmalı ve görüşlerine gereken önem verilmelidir. Daire, çocuğun eğitim, kültür ve yaşam olanakları bakımından nerede yaşamak istediği konusunda bilgilendirilerek tercihinin sorulmasını ve psikolog, pedagog, sosyal çalışmacı niteliğindeki uzmanlardan yeniden sosyal inceleme raporu alınmasını gerekli görmüştür.
- Beklemek. Riski fark edip “belki yapmaz” diye beklemek en pahalı hatadır; bir hafta bile belirleyici olabilir.
- Kararın bildirimini teyit etmemek. Karar var ama sisteme işlenmemişse çıkış engellenmez.
- İki haftalık süreyi kaçırmak. Dava açılmadan alınan tedbirde esas dava iki hafta içinde açılmazsa tedbir kalkar.
- Kişisel ilişkiyi tümüyle engellemek. Bu, engelleyen tarafı kusurlu duruma düşürür ve velayet davasında aleyhe döner.
- Soyut endişeyle tedbir istemek. Belgelenmemiş talepler reddedilir ve ikinci talepte inandırıcılık zayıflar.
- Lahey başvurusunu geciktirmek. Bir yıllık süre geçtikten sonra çocuğun yeni çevresine uyumu iade talebini reddettirebilir.
- Yalnızca ceza şikâyetiyle yetinmek. Ceza soruşturması çocuğu geri getirmez; iade için Lahey başvurusu ayrıca yapılmalıdır.
Ne yapılmalı?
- Riski fark ettiğiniz anda beklemeden aile mahkemesinden tedbir isteyin.
- Riski gösteren belgeleri tarihli ekran görüntüsüyle toplayın.
- Karar çıkınca kurumlara bildirim yapıldığını yazılı teyit ettirin.
- Çocuğun pasaport ve kimlik belgelerinin nerede olduğunu bilin.
- Dava açılmadan tedbir aldıysanız iki haftalık süreyi takvime işleyin.
- Çıkış gerçekleşmişse aynı gün hem Adalet Bakanlığı’na Lahey başvurusu hem savcılığa şikâyet yolunu birlikte işletin.
Çocuğun yurt dışına çıkışı nasıl yasaklanır?
Talep, aile mahkemesinden ihtiyati tedbir yoluyla istenir. Boşanma, velayet veya kişisel ilişki davası görülüyorsa dava içinde talep edilir; acil hâllerde dava açılmadan da istenebilir. Dava açılmadan alınan tedbirde, iki hafta içinde esas dava açılmazsa tedbir kendiliğinden kalkar. Mahkeme karar verirse çıkışın engellenmesi için İçişleri Bakanlığı ve Emniyet Genel Müdürlüğü’ne bildirimde bulunulmasına hükmeder ve kayıt sınır kapılarına işlenir.
Velayet bende, çocuğu yurt dışına götürebilir miyim?
Velayet sahibi kural olarak çocuğun yerleşim yerini ve seyahatini belirleme yetkisine sahiptir; ancak bu yetki sınırsız değildir. Tatil amaçlı kısa süreli çıkışlar ile kalıcı yurt dışı yerleşimi farklıdır. Kalıcı taşınma, diğer ebeveynin kişisel ilişki hakkını fiilen ortadan kaldırdığından mahkemeden izin alınmasını gerektirir. İzin alınmadan yapılan kalıcı taşınma velayetin değiştirilmesi sebebi oluşturabilir. Ayrıca hakkında çıkış yasağı tedbiri varsa velayet kimde olursa olsun çıkış yapılamaz.
Mahkeme hangi durumlarda tedbir kararı verir?
Mahkeme soyut endişeyle değil, yaklaşan ve gerçek bir tehlikeyle tedbire karar verir. Riski gösteren somut olgular belgelenmelidir: diğer ebeveynin yurt dışında yerleşik olması veya çifte vatandaşlığı, çocuğa yeni pasaport çıkarılması, bilet alımı, yurt dışında iş veya okul kaydı, taşınmazların satılması ve işten ayrılma gibi ülkedeki bağların zayıflaması, daha önce çocuğu haber vermeden götürme girişimi. Belgesiz talepler reddedilir ve sonraki taleplerde inandırıcılığı zayıflatır.
Çocuk yurt dışına çıkarıldı, ne yapmalıyım?
Aynı gün iki yol birlikte işletilmelidir. Birincisi, 1980 tarihli Lahey Sözleşmesi kapsamında Adalet Bakanlığı’na iade başvurusu yapmak; Bakanlık merkezî makam sıfatıyla talebi çocuğun götürüldüğü ülkenin merkezî makamına iletir. İkincisi, cumhuriyet başsavcılığına TCK m.234 kapsamında şikâyette bulunmaktır. Ceza soruşturması iade sürecinden bağımsız yürür ve tek başına çocuğu geri getirmez; bu nedenle Lahey başvurusu mutlaka yapılmalıdır.
Lahey Sözleşmesi’nde bir yıllık süre ne anlama geliyor?
Çocuğun götürülmesinden itibaren bir yıl içinde yapılan başvurularda iade kural olarak kabul edilir. Bir yıl geçmiş ve çocuk yeni çevresine uyum sağlamışsa iade talebi reddedilebilir. Bu nedenle başvurunun geciktirilmemesi kritiktir. Ayrıca sözleşme, iadenin çocuğu fiziksel veya psikolojik tehlikeye maruz bırakacağı ya da idrak çağındaki çocuğun iadeye karşı çıktığı hâllerde istisna öngörür; bu istisnalar dar yorumlanır.
Tedbir kararı aldım ama yine de çıkabilir mi?
Karar tek başına yeterli değildir; kararın İçişleri Bakanlığı ve Emniyet Genel Müdürlüğü’ne bildirilip sınır kapılarındaki sisteme işlenmesi gerekir. Uygulamada çıkışların büyük bölümü, karar alınmış olmasına rağmen bildirimin gecikmesi yüzünden gerçekleşir. Bu nedenle kararın ilgili kurumlara tebliğ edildiği ve kaydın işlendiği yazılı olarak teyit ettirilmelidir. Teyit alınana kadar risk sürer; ayrıca çocuğun pasaportunun teslimi de talep edilmelidir.
Çıkış yasağı isterken kişisel ilişkiyi de engelleyebilir miyim?
Hayır, bu yola başvurulmamalıdır. Kişisel ilişkiyi tümüyle engellemek, engelleyen tarafı kusurlu duruma düşürür ve velayet davasında aleyhe değerlendirilir. Doğru yaklaşım, ilişkiyi kararda yazan biçimde sürdürüp riski tedbirle yönetmektir: teslimin adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğü nezaretinde yapılması, pasaportun teslimi ve çıkış yasağı birlikte talep edilebilir. Böylece hem çocuğun diğer ebeveynle ilişkisi korunur hem risk denetim altına alınır.
- 6100 sayılı HMK m.389 vd. — İhtiyati tedbir, şartları ve iki haftalık dava süresi
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.182, 183 — Kişisel ilişki ve velayetin değiştirilmesi
- 4721 sayılı TMK m.335 vd. — Velayet ve kapsamı
- 1980 tarihli Lahey Sözleşmesi — Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yönlerine Dair Sözleşme
- 5717 sayılı Kanun — Lahey Sözleşmesi’nin uygulanması
- 5237 sayılı TCK m.234 — Çocuğun kaçırılması ve alıkonulması
- 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m.41/A vd. — Teslim ve kişisel ilişki kararlarının icrası
Teslim ve kişisel ilişki kararlarının icrası için çocuk teslimi ve icrası yazımıza, velayet talebi için velayet davası dilekçesi örneğimize bakabilirsiniz. Alan bilgisi: Aile Hukuku.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olayın koşulları farklı sonuçlar doğurabilir.
Mevzuat değişebildiğinden, işlem yapmadan önce yürürlükteki metin doğrulanmalıdır.