Son Kullanma Tarihi Geçmiş Ürün Satmak Suç mu? Bozulmuş Gıda veya İlaç Ticareti (TCK m.186)
- TCK m.186’ya göre kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde bozulmuş, değiştirilmiş her tür yenilecek veya içilecek şeyleri veya ilaçları satan, tedarik eden, bulunduran kimse bir yıldan beş yıla kadar hapis ve bin beş yüz güne kadar adli para cezası alır.
- Suç, resmî izne dayalı olarak yürütülen bir meslek ve sanatın icrası kapsamında işlenirse ceza üçte bir oranında artırılır.
- Satmak, tedarik etmek ve bulundurmak seçimlik hareketlerdir; bunlardan birinin gerçekleşmesi yeterlidir.
- Ürünün yalnızca bozulmuş veya değiştirilmiş olması yetmez; kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak nitelikte olması gerekir.
- Son tüketim tarihinin geçmiş olması tek başına bu suçu oluşturmaz; ürünün sağlığı tehlikeye sokacak biçimde bozulup bozulmadığı uzman raporuyla belirlenmelidir.
- Son tüketim tarihi geçmiş ürünlerin satışa sunulması ayrıca idari para cezası gerektiren bir eylemdir.
- Analizde yalnızca belirli ürünlerde kullanılabileceği anlaşılan gıdalarda da Adli Tıp Kurumundan rapor alınması istenmiştir.
- Kanunda taksirli hâli düzenlenmediğinden suç ancak kasten işlenebilir.
- Ceza Genel Kurulu’na göre korunan hukuki yarar kamunun sağlığıdır ve suçun mağduru toplumu oluşturan herkestir.
- Gıda denetimini yapan bakanlık ve il müdürlüklerinin bu davaya katılma ve hükmü temyiz etme hakkı yoktur.
- İmha edilmek üzere ayrılmış hastalıklı etleri depodan alan işçiler hakkında Ceza Genel Kurulu hırsızlık suçunun oluştuğunu kabul etmiştir.
- Gıdaya zehir katarak veya onu bozarak kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye düşürmek, daha ağır cezalı TCK 185’teki zehirleme suçudur.
- İlaç üretimi veya satışı kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokuyorsa TCK 187 ayrıca değerlendirilir.
- Suç şikâyete bağlı değildir; olağan dava zamanaşımı sekiz yıldır.
- Dava asliye ceza mahkemesinde görülür.
Kısa cevap: Kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde bozulmuş veya değiştirilmiş yenilecek, içilecek şeyleri ya da ilaçları satan, tedarik eden veya bulunduran kimse TCK m.186’ya göre cezalandırılır. Son tüketim tarihinin geçmiş olması tek başına bu suçu oluşturmaz; ürünün sağlığı tehlikeye sokacak biçimde bozulup bozulmadığı uzman raporuyla belirlenmelidir.
Market rafında son tüketim tarihi geçmiş bir ürün, toptancı halinde pestisit kalıntısı sınırı aşan sebze ya da imha edilmesi gereken hastalıklı et, gıda denetimlerinde karşılaşılan tipik durumlardır. Bu olayların bir kısmı yalnızca idari para cezasıyla sonuçlanırken bir kısmı TCK 186 kapsamında ceza davasına dönüşür. Aradaki çizgiyi belirleyen, ürünün kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde bozulmuş veya değiştirilmiş olup olmadığıdır.
Yargıtay, bu çizginin laboratuvar analizine ve uzman raporuna dayanılarak çizilmesini istemektedir. Ceza Genel Kurulu ise suçun kamu sağlığına karşı işlendiğini vurgulayarak denetimi yapan idarenin davaya katılamayacağına ve imha edilecek hastalıklı etin de hırsızlık suçunun konusu olabileceğine karar vermiştir. Aşağıda bu kararlar üzerinden suçun kapsamı ele alınmaktadır.
Kanunî dayanak
| Konu | Dayanak | Yargıtay yaklaşımı |
|---|---|---|
| Temel hal | TCK m.186/1 | Bir yıl–beş yıl hapis ve adli para |
| Resmî izinli meslek kapsamında işlenmesi | TCK m.186/2 | Ceza üçte bir artırılır |
| Zehir katma veya bozarak tehlikeye düşürme | TCK m.185 | Daha ağır ayrı suç |
| Denetim yapan idarenin davaya katılması | YCGK 12.06.2018 | Katılma ve temyiz hakkı yok |
| İmha edilecek hastalıklı etin alınması | YCGK 28.06.2022 | Hırsızlık suçu oluşur |
| Son tüketim tarihi geçmiş zeytinyağı | Y20CD 23.03.2016 | Uzman rapor alınmadan mahkûmiyet bozuldu |
| Mekanik ayrılmış tavuk eti | Y10CD 22.05.2019 | Adli Tıp raporu gerekir, bozma |
| Son tüketim tarihi geçmiş ürünün satışa sunulması | 5996 m.41/1-d | İdari para cezası |
| İlacın sağlığı tehlikeye sokacak biçimde üretimi veya satışı | TCK m.187 | Ayrı suç |
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Denetim tutanağını, numune alma tutanağını ve analiz raporunu eksiksiz temin edin.
- Numunenin hangi partiden, ne miktarda ve hangi yöntemle alındığını kontrol edin.
- Analizin yetkili bir laboratuvarda yapılıp yapılmadığını ve şahit numune bulunup bulunmadığını araştırın.
- Raporun yalnızca mevzuata aykırılığı mı, yoksa sağlık için tehlikeyi mi tespit ettiğini ayırt edin.
- Sağlık bakımından değerlendirme için Adli Tıp Kurumundan veya uzman bir kurumdan rapor alınmasını talep edin.
- Ürünü üreticiden veya tedarikçiden nasıl aldığınızı gösteren fatura ve irsaliyeleri sunun.
- Ürünün niteliğini bilmediğinizi gösteren depolama, etiket ve teslim kayıtlarını dosyaya ekleyin.
- Resmî izinle yürütülen bir faaliyet varsa ruhsat ve izin belgelerini hazır tutun; bu durum cezayı artırabilir.
- Aynı olay için verilen idari para cezasına karşı itiraz süresini ayrıca takip edin.
- Tüketici olarak zarar gördüyseniz hekim raporu ve ürün örneğini saklayarak suç duyurusunda bulunun.
- Bozuk veya ayıplı ürün nedeniyle uğradığınız zarar için tüketici hukuku yollarını da değerlendirin.
- Kurum olarak davaya katılma talebinde bulunmadan önce suçtan doğrudan zarar görüp görmediğinizi değerlendirin.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 12.06.2018 T., 2015/1190 E., 2018/274 K.
Bozulmuş veya değiştirilmiş gıda veya ilaçların ticareti suçunda gıda denetimini yapan bakanlığın il müdürlüğü suçtan doğrudan zarar görmediğinden kamu davasına katılamaz ve beraat kararını temyiz edemez. 10.12.2009 tarihinde toptancı sebze halinde yapılan denetimde, sanığın satışa arz ettiği 600 kilogram kabaktan pestisit kalıntısını kontrol etmek amacıyla numune alınmış, laboratuvar raporunda limit üstü ilaç kalıntısı tespit edilmiştir. Yargılamada İl Tarım Müdürlüğü katılan olarak kabul edilmiş, mahkeme atılı suçun unsurlarının oluşmadığı gerekçesiyle beraat kararı vermiş, kurum vekili bu kararı temyiz etmiştir. 9. Ceza Dairesi temyiz istemini reddetmiş, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı bu karara itiraz etmiştir. Ceza Genel Kurulu, “Bozulmuş veya değiştirilmiş gıda veya ilaçların ticareti suçunda korunan hukuki yarar kamunun sağlığı olup suçun mağduru toplumu oluşturan herkestir.” tespitini yapmıştır. Bakanlığın ve bağlı birimlerinin gıda denetiminde önemli görev ve yetkileri bulunduğunu kabul etmekle birlikte bu denetim yetkisinin onlara suçtan doğrudan zarar gören veya malen sorumlu sıfatı kazandırmayacağını, “tazminat ödenmesi, itibar zedelenmesi ve güven kaybı gibi dolaylı zararlara dayanılarak kamu davasına katılmanın mümkün olmadığı” belirtmiş ve katılmayı özel olarak düzenleyen bir kanun hükmü de bulunmadığına dikkat çekmiştir. Karşı oy kullanan beş üye ise CMK 237’de “doğrudan” zarar görme ifadesinin kullanılmadığını, il müdürlüğünün suçtan zarar gören olarak davaya katılabileceğini savunmuştur. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının itirazı 12.06.2018 tarihinde oy çokluğuyla reddedilmiştir.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 28.06.2022 T., 2018/601 E., 2022/490 K.
Tüberkülozlu olduğu için imha edilmek üzere ayrılan hayvan etleri, imha edilinceye kadar mal niteliğini korur; bu etleri tesis müdürünün rızası olmadan depodan alanlar hakkında hırsızlık suçu oluşur. Bir belediyeye ait kesim tesisinde tüberküloz tespit edilen üç büyükbaş hayvanın etleri, imha edilmek üzere depoda ayrı olarak muhafaza edilmiştir. Tesiste yükleme işçisi olarak çalışan sanık ile tesisin eski çalışanı olan diğer sanık, kamera görüntülerine göre akşam saatlerinde etleri depodan çıkarıp araca yüklemiştir. Sanıklardan birinin evinin bodrum katında derin dondurucular ve kıyma makinesiyle birlikte 500-520 kilogram et ele geçirilmiştir. Mahkeme sanıkları hem hırsızlık hem de bozulmuş veya değiştirilmiş gıda ticareti suçlarından cezalandırmış, 13. Ceza Dairesi gıda suçundan verilen mahkûmiyetleri onamış, ancak ekonomik değeri olmayan etin hırsızlık suçunun konusu olamayacağı görüşüyle hırsızlık hükümlerini oy çokluğuyla bozmuştur. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının itirazı üzerine Ceza Genel Kurulu, gıda suçundan verilen hükümlerin kesinleştiğini belirterek incelemeyi hırsızlıkla sınırlı tutmuştur. Kurul, “hırsızlık suçuna konu malın değerinin bulunmamasının veya çok az olmasının suçun oluşmasına engel teşkil etmeyeceği”, ayrıca hastalıklı etlerin “imha edilinceye kadar mal niteliğine sahip olup bu özelliklerini bilmeyen üçüncü kişiler nezdinde ekonomik bir değer taşıdığı” sonucuna varmıştır. Karşı oy kullanan üç üye, yakılarak imhası gereken etlerin ekonomik değeri bulunmadığından hırsızlık suçunun oluşmadığını savunmuştur. Dosya daha sonra 6. Ceza Dairesince incelenmiş ve suçun gece işlendiği gözetilmediği için hükümler 13.12.2022 tarihinde bozulmuştur. Ceza Genel Kurulu 28.06.2022 tarihinde itirazı kabul ederek 13. Ceza Dairesinin bozma kararını oy çokluğuyla kaldırmıştır.
Yargıtay 20. Ceza Dairesi, 23.03.2016 T., 2015/14157 E., 2016/1677 K.
Son tüketim tarihi geçmiş gıdanın satışa sunulmasında TCK 186’ya göre ceza verilebilmesi için ürünün kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde bozulmuş veya değiştirilmiş olduğu uzman raporuyla belirlenmelidir. Sanık hakkında, son tüketim tarihi 21.01.2008 olan ve suç tarihinde kullanım süresi geçmiş bulunan zeytinyağları nedeniyle mahkûmiyet kararı verilmiştir. Dosyadaki 14.04.2008 tarihli ekspertiz raporunda ürünlerin sağlık bakımından tehlikeli olup olmadığı incelenmemiştir. Daire, zeytinyağlarının maddede aranan nitelikte olması hâlinde TCK 186’ya göre ceza verilebileceğini belirtmiş ve bozma nedeni olarak “suça konu zeytinyağlarının bu nitelikte olup olmadığı hususunda uzman kişi ya da kurumlardan rapor aldırılmadan hüküm kurulması” hâlini göstermiştir. Ayrıca suç tarihinde yürürlükte olan 5179 sayılı Kanunun 29. maddesinin (a) bendinde süresi dolmuş gıda maddesi satma ve satışa arz etmenin idari para cezasıyla yaptırıma bağlanmış olmasının da değerlendirilmediğini belirtmiştir. Kararda, Anayasa Mahkemesinin TCK 53’e ilişkin iptal kararı nedeniyle hak yoksunlukları yönünden sanığın durumunun yeniden belirlenmesi gerektiği de vurgulanmıştır. Mahkûmiyet hükmü 23.03.2016 tarihinde sanığın temyizi üzerine oybirliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 10. Ceza Dairesi, 22.05.2019 T., 2014/2928 E., 2019/3221 K.
Analiz sonucuna göre yalnızca belirli et ürünlerinde kullanılabilecek ve doğrudan tüketime sunulmayacak gıdanın sağlığı tehlikeye sokacak biçimde bozulmuş veya değiştirilmiş olup olmadığı Adli Tıp Kurumu raporu da alınarak belirlenmelidir. Sanık hakkında mekanik ayrılmış tavuk eti nedeniyle mahkûmiyet kararı verilmiştir. Analiz sonuçlarına göre ürünler yalnızca Türk Gıda Kodeksi Et Ürünleri Tebliği kapsamındaki ısıl işlem görmüş emülsifiye et ürünlerinde kullanılabilecek, doğrudan tüketime sunulmayacak niteliktedir. Daire, bu durum dikkate alınarak ürünlerin “kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde bozulmuş veya değiştirilmiş” gıda maddeleri niteliğinde olup olmadığı hususunda Adli Tıp Kurumundan da rapor alınıp tüm delillerin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir. Kabule göre ise suçun resmî izne dayalı olarak yürütülen bir meslek ve sanatın icrası kapsamında işlendiği gözetilerek TCK 186/2’nin uygulanması gerektiğini, suçtan doğrudan zarar görmeyen Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığının davaya katılmasına karar verilemeyeceğinden sanık aleyhine idare lehine vekâlet ücretine hükmedilemeyeceğini açıklamıştır. Hüküm 22.05.2019 tarihinde Cumhuriyet savcısı, sanık ve müdafiinin temyizi üzerine oybirliğiyle bozulmuştur.
2016 ve 2019 tarihli kararlar, mevzuata aykırılık ile sağlık için tehlike arasındaki farkı vurgulamaktadır. Son tüketim tarihi geçmiş veya kodekse aykırı ürünlerde sağlık bakımından tehlike yoksa idari yaptırımlar gündeme gelir; bu konuda gıdada taklit ve tağşiş idari para cezası yazımıza bakılabilir. Analiz ve bilirkişi raporlarına karşı başvurulabilecek yollar için ceza yargılamasında bilirkişi raporuna itiraz yazımız incelenebilir.
2018 tarihli Ceza Genel Kurulu kararı, kamu sağlığına karşı suçlarda idarenin davaya katılamayacağını ve beraat kararını temyiz edemeyeceğini göstermektedir. Katılma koşulları için davaya katılma ve katılan sıfatı yazımıza bakılabilir.
2022 tarihli Ceza Genel Kurulu kararı ise aynı eylemin gıda suçunun yanında hırsızlık suçunu da oluşturabileceğini göstermektedir. Hırsızlığın nitelikli hâlleri için hırsızlık suçu ve cezası, bozuk ürün nedeniyle tüketicinin başvurabileceği yollar için ayıplı mal iade ve değişim hakkı yazılarımız incelenebilir.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Neden sorun çıkarır | Doğrusu |
|---|---|---|
| Son tüketim tarihi geçmesini tek başına suç saymak | Sağlık için tehlike ayrıca aranır | Uzman rapor isteyin |
| Kodekse aykırılığı sağlık tehlikesiyle eş tutmak | Analiz sonucu tehlikeyi göstermeyebilir | Adli Tıp değerlendirmesi talep edin |
| İdari yaptırımı gözden kaçırmak | Eylem yalnızca kabahat olabilir | 5996 sayılı Kanunu birlikte değerlendirin |
| Numune alma usulünü denetlememek | Analizin güvenilirliği tartışmalı kalır | Tutanak ve şahit numuneyi inceleyin |
| İdareyi katılan olarak kabul etmek | Ceza Genel Kurulu kararına aykırıdır | Katılma talebini reddedin |
| İdare lehine vekâlet ücretine hükmetmek | Katılma hakkı olmayan kuruma ücret verilemez | Hükmü bu yönden denetleyin |
| Resmî izinli faaliyeti gözetmemek | TCK 186/2 uygulanmaz | Ruhsat durumunu dosyaya kazandırın |
| Hastalıklı etin değersiz olduğunu savunmak | Hırsızlık yine oluşabilir | Olayı iki suç yönünden ayrı değerlendirin |
| Faturaları sunmamak | Kast ve tedarik zinciri belirsiz kalır | Alış belgelerini dosyaya ekleyin |
Bozulmuş gıda satma suçu nedir?
TCK m.186’da düzenlenen, kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde bozulmuş veya değiştirilmiş yenilecek veya içilecek şeyleri ya da ilaçları satma, tedarik etme veya bulundurma suçudur.
Cezası nedir?
Bir yıldan beş yıla kadar hapis ve bin beş yüz güne kadar adli para cezasıdır. Suç resmî izne dayalı bir meslek ve sanatın icrası kapsamında işlenirse ceza üçte bir oranında artırılır.
Son kullanma tarihi geçmiş ürün satmak suç mu?
Tek başına her zaman değil. 20. Ceza Dairesi, son tüketim tarihi geçmiş zeytinyağlarının sağlığı tehlikeye sokacak biçimde bozulup bozulmadığı uzman raporuyla belirlenmeden verilen mahkûmiyeti bozmuştur. Bu durum 5996 sayılı Kanun m.41/1-d uyarınca idari para cezası gerektirebilir.
Ürünü satmadan sadece depoda bulundurmak yeterli mi?
Evet. Satmak, tedarik etmek ve bulundurmak maddede seçimlik hareket olarak sayılmıştır; ürünün sağlığı tehlikeye sokacak nitelikte olması şartıyla bulundurma da suçu oluşturabilir.
Suçun oluşması için birinin zehirlenmesi gerekir mi?
Maddede kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde bozulmuş veya değiştirilmiş ürün aranmaktadır; birinin fiilen hastalanması kanun metninde şart olarak yer almamaktadır.
Pestisit kalıntısı yüksek sebze satmak bu suçu oluşturur mu?
Somut olaya ve raporlara göre değişir. Ceza Genel Kurulu kararına konu olayda limit üstü pestisit kalıntısı tespit edilen kabaklar nedeniyle dava açılmış, ancak mahkeme suçun unsurlarının oluşmadığı gerekçesiyle beraat kararı vermiştir.
Bu suç taksirle işlenebilir mi?
TCK m.22’ye göre taksirle işlenen fiiller ancak kanunun açıkça belirttiği hâllerde cezalandırılır. TCK m.186’da taksirli hâl düzenlenmediğinden suç kasten işlenebilir.
Zehirleme suçundan farkı nedir?
TCK m.185, içilecek sulara veya tüketilecek besinlere zehir katarak veya başka suretlerle bunları bozarak kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye düşürmeyi iki yıldan on beş yıla kadar hapisle cezalandırır. TCK m.186 ise bozulmuş veya değiştirilmiş ürünün ticaretini düzenler.
Bozuk ilaç satışında hangi madde uygulanır?
Bozulmuş veya değiştirilmiş ilaçların satışı TCK m.186 kapsamındadır. Kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde ilaç üretmek veya satmak ise TCK m.187’de ayrıca düzenlenmiştir.
Gıda il müdürlüğü davaya katılabilir mi?
Hayır. Ceza Genel Kurulu, denetim yetkisinin bakanlık ve bağlı birimlerine suçtan doğrudan zarar gören sıfatı kazandırmadığını, bu nedenle davaya katılma ve hükmü temyiz etme haklarının bulunmadığını kabul etmiştir.
Tüketici olarak davaya katılabilir miyim?
Ceza Genel Kurulu’na göre bu suçun mağduru toplumu oluşturan herkestir ve katılma için suçtan doğrudan zarar görmek gerekir. Bozuk ürün nedeniyle doğrudan zarar gördüğünüzü belgeleyebiliyorsanız katılma talebiniz bu çerçevede değerlendirilir.
İmha edilecek hastalıklı eti almak hırsızlık mı?
Ceza Genel Kurulu, imha edilmek üzere ayrılan tüberkülozlu etlerin imha edilinceye kadar mal niteliğini koruduğunu ve bu etleri rıza olmadan alan sanıklar hakkında hırsızlık suçunun oluştuğunu kabul etmiştir.
Suç şikâyete bağlı mı?
Hayır. TCK m.186’da şikâyet şartı öngörülmemiştir.
Zamanaşımı ne kadar?
Suçun üst sınırı beş yılı geçmediğinden olağan dava zamanaşımı sekiz yıldır.
Hangi mahkeme görevlidir?
Dava asliye ceza mahkemesinde görülür.
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.186 — Bozulmuş veya değiştirilmiş gıda veya ilaçların ticareti
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.185 — Zehirleme
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.187 — Kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde ilaç yapma veya satma
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.22 — Kast ve taksir
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.141 ve m.142 — Hırsızlık
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.66 — Dava zamanaşımı
- 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu m.21 — Gıda güvenilirliği
- 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu m.41 — İdari yaptırımlar
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.237 — Davaya katılma
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.308 — Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının itirazı
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.63 — Bilirkişi incelemesi
- Türk Gıda Kodeksi Et Ürünleri Tebliği
İlgili yazılarımız: Gıdada taklit ve tağşiş idari para cezası · Davaya katılma ve katılan sıfatı · Hırsızlık suçu ve cezası · Ayıplı mal iade ve değişim hakkı · Bilirkişi raporuna itiraz
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayın koşullarına göre değerlendirme değişebilir ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.