Tüzel Kişiler Hakkında Güvenlik Tedbirleri (TCK 60): Faaliyet İzninin İptali, Müsadere, Şirketin Yargılamadaki Konumu ve Yargıtay Kararları
- TCK m.20/2’ye göre tüzel kişiler hakkında ceza yaptırımı uygulanamaz; ancak suç dolayısıyla kanunda öngörülen güvenlik tedbiri niteliğindeki yaptırımlar saklıdır.
- TCK m.60/1 uyarınca kamu kurumunun verdiği izne dayalı faaliyette bulunan özel hukuk tüzel kişisi hakkında belirli koşullarla iznin iptaline karar verilir.
- Bunun için organ veya temsilcilerin iştiraki, iznin verdiği yetkinin kötüye kullanılması ve tüzel kişi yararına işlenen kasıtlı bir suçtan mahkûmiyet gerekir.
- TCK m.60/2’ye göre müsadere hükümleri, yararına işlenen suçlarda özel hukuk tüzel kişileri hakkında da uygulanır.
- Tedbirin işlenen fiile göre daha ağır sonuçlar doğurabileceği durumlarda hâkim bu tedbirlere hükmetmeyebilir.
- TCK m.60, ancak kanunun ayrıca belirttiği hâllerde uygulanır.
- 19. Ceza Dairesi, şirkete yalnızca ticari faaliyet izni verilmiş olmasının iznin iptali için yeterli olmadığını, suçla izin arasında doğrudan bağlantı arandığını belirtmiştir.
- Aynı Daire, iddianamede tüzel kişi hakkında tedbir talep edilmemişken tedbire hükmedilmesini CMK m.225/1’e aykırı bulmuştur.
- 19. Ceza Dairesi, özel kanundaki şartlar ve izin belgesinin kapsamı araştırılmadan verilen izin iptalini eksik kovuşturma saymıştır.
- 7. Ceza Dairesi, tüzel kişilere özgü güvenlik tedbirlerine karşı itiraz değil temyiz yolunun açık olduğunu kabul etmiştir.
- 18. Ceza Dairesi, şirketin kararda sanık olarak değil hakkında güvenlik tedbiri istenilen olarak gösterilmesi gerektiğini belirtmiştir.
- Aynı kararda şirket hakkında beraat yerine “izninin iptaline yer olmadığına” karar verilmesi gerektiği vurgulanmıştır.
- Özel kanunlarda idari para cezası ile birlikte tüzel kişilere özgü güvenlik tedbirleri öngörülebilir.
- Tedbirin koşulları, suç tarihindeki kanuna göre değerlendirilir; önceki kanunun yürürlükten kalkması sonucu değiştirebilir.
- Şirketin temsilcisi veya müdafii, tedbirin şartlarının ayrı ayrı tartışılmasını talep etmelidir.
Bir şirketin faaliyeti sırasında suç işlendiğinde akla gelen ilk soru, şirketin kendisinin cezalandırılıp cezalandırılamayacağıdır. Türk ceza hukukunda ceza sorumluluğu şahsidir ve tüzel kişilere hapis veya adli para cezası verilemez. Bununla birlikte kanun, belirli suçlarda şirketin faaliyet izninin iptali veya suçtan elde edilen kazancın müsaderesi gibi güvenlik tedbirlerine hükmedilmesine imkân tanır.
Uygulamada bu tedbirler, şirket için bazen hapis cezasından daha ağır ekonomik sonuçlar doğurur. Yargıtay kararları, tedbirin koşullarının sıkı biçimde araştırılmasını, şirketin yargılamadaki konumunun doğru belirlenmesini ve kanun yolunun doğru gösterilmesini aramaktadır. Aşağıda TCK m.60’ın koşulları ve bu kararlar ele alınmaktadır.
Kanunî dayanak
| Konu | Dayanak | Yargıtay yaklaşımı |
|---|---|---|
| Tüzel kişiye ceza verilmesi | TCK m.20/2 | Ceza yaptırımı yok; güvenlik tedbiri saklı |
| Faaliyet izninin iptali | TCK m.60/1 | İzin, yetkinin kötüye kullanılması, organ iştiraki ve mahkûmiyet gerekir |
| Yalnızca ticari faaliyet izni bulunması | Y19CD 07.03.2016 | İznin iptali için yeterli değil |
| İddianamede tedbir talebi olmaması | Y19CD 07.03.2016; CMK m.225/1 | Tedbire hükmedilemez |
| Özel kanundaki şartların araştırılmaması | Y19CD 17.09.2018 | Eksik kovuşturma; bozma |
| Tedbire karşı kanun yolu | Y7CD 01.12.2014 | İtiraz değil temyiz |
| Şirketin kararda gösterilme biçimi | Y18CD 17.02.2020 | Sanık değil, tedbir istenilen |
| Tedbir koşulları yoksa hüküm | Y18CD 17.02.2020 | Beraat yerine iznin iptaline yer olmadığı |
| Orantısız sonuç | TCK m.60/3 | Hâkim tedbire hükmetmeyebilir |
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Suçun düzenlendiği maddede veya özel kanunda tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbiri öngörülüp öngörülmediğini kontrol edin.
- İddianamede tüzel kişi hakkında tedbir talebinin açıkça yer alıp almadığını inceleyin.
- Şirketin davaya sanık olarak değil hakkında güvenlik tedbiri istenilen olarak katılmasını sağlayın.
- Şirketin sahip olduğu izin veya ruhsatın türünü, süresini ve kapsamını gösteren belgeleri ilgili kurumdan getirtin.
- İddia edilen suçun bu iznin verdiği yetkinin kötüye kullanılmasıyla doğrudan bağlantılı olup olmadığını tartışın.
- Suçun şirket organ veya temsilcilerinin katılımıyla işlenip işlenmediğini ortaya koyun.
- Suçun şirket yararına işlenip işlenmediğini, şirketin gerçekten bir menfaat elde edip etmediğini değerlendirin.
- Müsadere talebi varsa malvarlığının suçtan elde edilip edilmediğini ve mağdura iade imkânını tartışın.
- İznin iptalinin şirket çalışanları ve üçüncü kişiler bakımından orantısız sonuç doğuracağını TCK m.60/3 çerçevesinde açıklayın.
- Suç tarihinde yürürlükte olan kanun ile sonraki kanunları karşılaştırarak lehe hükmü belirleyin.
- Tedbir kararına karşı itiraz değil, hükmün niteliğine göre istinaf veya temyiz yoluna başvurun.
- Kanun yolu yanlış gösterilmişse bunu başvuru dilekçesinde belirterek süreyi kaçırmamaya özen gösterin.
Yargıtay 19. Ceza Dairesi, 07.03.2016 T., 2015/15616 E., 2016/3831 K.
Faaliyet izninin iptali için suçla iznin kullanılması arasında doğrudan bağlantı bulunmalı ve tedbir iddianamede talep edilmiş olmalıdır; şirkete yalnızca ticari faaliyet izni verilmiş olması yeterli değildir. Fikrî ve sınaî haklar ceza mahkemesi, bandrol yükümlülüğüne aykırılık suçundan sanığı cezalandırmış ve suçun, kamu kurumunun verdiği izne dayalı faaliyette bulunan şirketin ticari adresinde işlendiğini kabul ederek şirketin faaliyet izninin iptaline karar vermiştir. Hüküm sanık tarafından temyiz edilmiştir. Daire, iddianamede tüzel kişi hakkında TCK m.60 uyarınca güvenlik tedbiri talep edilmediği hâlde tedbire hükmedilmesini CMK m.225/1’e aykırı bulmuştur. Kabule göre de madde gerekçesine dayanarak iznin verilmesi, bu iznin sağladığı yetkinin kötüye kullanılması, suçla izin arasında nedensellik bağı ve organ veya temsilcinin suça katılması gerektiğini açıklamış; dava konusu suçun şirketin faaliyet alanıyla doğrudan ilgili olmadığını, “sadece ticari faaliyette bulunmasına izin verilmesinin bu maddenin uygulanması için yeterli gerekçe olamayacağı” sonucuna varmıştır. Ayrıca zincirleme suç hükümlerinin ve hak yoksunluğuna ilişkin uygulamanın yeniden değerlendirilmesini istemiştir. Hüküm 07.03.2016 tarihinde sanığın temyizi üzerine oybirliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 19. Ceza Dairesi, 17.09.2018 T., 2018/4499 E., 2018/8932 K.
Tüzel kişi hakkında idari para cezası ve iznin iptali tedbirine hükmedilmeden önce özel kanunda aranan şartların ve izin belgesinin kapsamının ilgili kurumdan araştırılması gerekir. Genetik yapısı değiştirilmiş organizmalara ilişkin 5977 sayılı Biyogüvenlik Kanununa aykırılık iddiasıyla yapılan yargılamada sanık beraat etmiş, yöneticisi olduğu gıda şirketi hakkında ise idari para cezası ve üretim izninin iptali tedbirine hükmedilmiştir. İlgili Bakanlığın beraat hükmüne yönelik temyizi, suçtan doğrudan zarar görmediği ve katılmasına ilişkin özel hüküm bulunmadığı için reddedilmiştir. Tüzel kişi müdafiinin, daha önce kanun yararına bozma yoluyla temyiz olarak nitelendirilen itirazı üzerine esasa girilmiştir. Daire, Kanunun 15/5. maddesine göre tedbir için suçun bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde ve onun yararına işlenmesi gerektiğini belirterek “tüzel kişilere özgü güvenlik tedbirine hükmedilebilmesi için Kanun’da yer alan şartların gerçekleşip gerçekleşmediğinin tespiti gerekmektedir” demiştir. Şirketin ürettiği kakaolu fındık kremasının izne tabi olup olmadığı, izin belgesinin bulunup bulunmadığı, geçerliliği ve kapsamı ilgili bakanlıktan sorulmadan karar verilmesini eksik kovuşturma saymıştır. Tüzel kişi hakkındaki hüküm 17.09.2018 tarihinde, tebliğnameye aykırı olarak oybirliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 01.12.2014 T., 2014/22054 E., 2014/20123 K.
Mahkûmiyete ek olarak ya da bağımsız biçimde tüzel kişi hakkında hükmedilen güvenlik tedbirleri hüküm niteliğindedir; bunlara karşı itiraz değil temyiz yolu açıktır. Asliye ceza mahkemesi, Biyogüvenlik Kanununa aykırılık nedeniyle bir gıda şirketi hakkında idari para cezasına ve TCK m.60 uyarınca ilgili ürünün üretim izninin iptaline karar vermiş, kararı itiraz yoluna açık olarak göstermiştir. Şirket müdafiinin itirazını inceleyen ağır ceza mahkemesi itirazı esastan reddetmiştir. Adalet Bakanlığı bu karar hakkında kanun yararına bozma isteminde bulunmuştur. Daire, Ceza Genel Kurulunun 30.11.2010 tarihli kararına dayanarak tüzel kişiler hakkında hükmedilen güvenlik tedbirlerine karşı temyiz yolunun açık olduğunu, müdafiin mahkemenin yanlış yönlendirmesi nedeniyle mercide yanılarak itiraza başvurduğunu belirtmiştir. Ağır ceza mahkemesinin itirazı esastan incelemek yerine “kararın temyiz yasa yoluna açık olduğunu belirterek usul yönünden itirazın reddine karar vermesi gerektiğinden” kararın hukuka aykırı olduğunu kabul etmiştir. İtirazın esastan reddine ilişkin karar 01.12.2014 tarihinde Adalet Bakanlığının istemi üzerine CMK m.309/4-a uyarınca kanun yararına oybirliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 18. Ceza Dairesi, 17.02.2020 T., 2019/13149 E., 2020/4463 K.
Şirket ceza yargılamasında sanık değil hakkında güvenlik tedbiri istenilen konumundadır; tedbirin şartları oluşmadığında şirket hakkında beraat değil “izninin iptaline yer olmadığına” karar verilir. Çevrenin kasten kirletilmesi suçundan açılan davada asliye ceza mahkemesi, gerçek kişi sanığın ve bir madencilik anonim şirketinin beraatine karar vermiş; hükümler katılan valilik vekili tarafından temyiz edilmiştir. Daire, gerçek kişi sanık hakkındaki beraat hükmünü onamıştır. Şirket bakımından ise TCK m.60 uyarınca şirketin “gerekçeli kararda hakkında güvenlik tedbiri istenilen olarak gösterilmesi yerine sanık olarak gösterilmesi” ve hüküm kısmında beraat kararı verilmesini kanuna aykırı bulmuştur. Bu hatanın yeniden duruşma yapılmadan düzeltilebileceğini belirterek kararın başlığındaki “sanık” ibaresini “hakkında güvenlik tedbiri istenilen”, hüküm kısmındaki beraat ibaresini ise şirketin izninin iptaline yer olmadığı şeklinde değiştirmiştir. Şirkete ilişkin hüküm 17.02.2020 tarihinde katılan vekilinin temyizi üzerine düzeltilerek, tebliğnameye kısmen uygun olarak oybirliğiyle onanmıştır.
07.03.2016 ve 17.09.2018 tarihli kararlar birlikte okunduğunda, TCK m.60’taki genel şartlar ile özel kanunlardaki tedbir hükümlerinin birlikte değerlendirildiği görülmektedir. 17.09.2018 tarihli karar, 01.12.2014 tarihli kanun yararına bozma kararından sonra aynı şirket hakkında yürütülen sürecin devamında verilmiştir. Kesinleşmiş kararlara karşı olağanüstü başvuru yolu için kanun yararına bozma yazımıza bakılabilir.
Şirketin hükümdeki konumu bakımından 18. Ceza Dairesinin 17.02.2020 tarihli kararından farklı bir sonuca varan eski tarihli bir karar da bulunmaktadır: Kapatılan 15. Ceza Dairesi 18.10.2011 tarihli ve 2011/4232 E., 2011/4837 K. sayılı kararında, 3167 sayılı Kanunun yürürlükten kalkması ve 20.12.2009 tarihinden önce işlenen karşılıksız çek fiili nedeniyle TCK m.5 ve 20/2 ile 5252 sayılı Kanunun geçici 1. maddesi uyarınca tüzel kişi hakkında yaptırım uygulanamayacağını belirterek, yerel mahkemenin TCK m.60/3’e dayanan “tedbire yer olmadığı” hükmünü şirketin beraatine şeklinde düzeltmiştir. Karşılıksız çek suçu için karşılıksız çek yazımıza bakılabilir.
Tüzel kişiler hakkında tedbir öngören suç tiplerinden biri olan çevre suçları için çevrenin kasten kirletilmesi, suçtan elde edilen kazancın el konulması için müsadere yazılarımıza bakılabilir. İdari mevzuata dayalı izin iptalinin ceza hukukundaki tedbirden farkını görmek için özel güvenlik şirketinin faaliyet izninin iptali yazımız incelenebilir.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Neden sorun çıkarır | Doğrusu |
|---|---|---|
| Şirketi sanık olarak göstermek | Tüzel kişiye ceza yaptırımı uygulanamaz | Hakkında güvenlik tedbiri istenilen olarak gösterin |
| İddianamede tedbir talep etmemek | CMK m.225/1’e aykırılık doğar | Tüzel kişi hakkındaki talebi açıkça yazın |
| Her ticari izni yeterli saymak | Suçla izin arasında bağlantı aranır | İznin kapsamını ve suçla ilişkisini gösterin |
| İzin belgesini araştırmamak | Eksik kovuşturma nedeniyle bozma | Belgenin içeriğini ilgili kurumdan getirtin |
| Özel kanundaki şartları atlamak | Tedbirin dayanağı eksik kalır | Faaliyet çerçevesi ve yararına işlenme koşullarını tartışın |
| Tedbire karşı itiraza başvurmak | Doğru kanun yolu temyizdir | Hükmün niteliğine uygun kanun yolunu kullanın |
| Şirket hakkında beraat kurmak | Hükmün türü yanlış olur | İznin iptaline yer olmadığına karar verin |
| Orantılılığı tartışmamak | Ağır ekonomik sonuçlar gözden kaçar | TCK m.60/3 imkânını ileri sürün |
| Suç tarihindeki kanunu gözetmemek | Yürürlükten kalkan hükme dayanılabilir | Lehe kanun karşılaştırması yapın |
Şirketler ceza alabilir mi?
Hayır. TCK m.20/2’ye göre tüzel kişiler hakkında ceza yaptırımı uygulanamaz; ancak kanunda öngörülen güvenlik tedbirleri uygulanabilir.
TCK m.60’taki güvenlik tedbirleri nelerdir?
Maddede kamu kurumunun verdiği iznin iptali ve müsadere öngörülmüştür.
İznin iptali için hangi şartlar gerekir?
Kamu kurumunca verilmiş bir izin, bu iznin verdiği yetkinin kötüye kullanılması, organ veya temsilcilerin iştiraki, tüzel kişi yararına işlenen kasıtlı bir suç ve bu suçtan mahkûmiyet gerekir.
Şirketin ticari faaliyet izni olması yeterli midir?
19. Ceza Dairesi, yalnızca ticari faaliyette bulunma izninin yeterli olmadığını, suçun şirketin faaliyet alanıyla doğrudan bağlantılı olması gerektiğini belirtmiştir.
Her suçta TCK m.60 uygulanır mı?
Hayır. TCK m.60/4’e göre madde ancak kanunun ayrıca belirttiği hâllerde uygulanır.
Hangi suçlarda tüzel kişilere tedbir öngörülmüştür?
Örneğin TCK m.169 hırsızlık, güveni kötüye kullanma ve dolandırıcılık; m.181/5 çevrenin kasten kirletilmesinin belirli hâlleri; m.189 uyuşturucu madde imal ve ticareti bakımından bu yönde hüküm içerir. Özel kanunlarda da benzer düzenlemeler bulunabilir.
Şirket davada hangi sıfatla yer alır?
18. Ceza Dairesi, şirketin sanık olarak değil hakkında güvenlik tedbiri istenilen olarak gösterilmesi gerektiğini belirtmiştir.
Şartlar oluşmazsa şirket hakkında hangi karar verilir?
18. Ceza Dairesi, beraat yerine şirketin izninin iptaline yer olmadığına karar verilmesi gerektiğini belirterek hükmü düzeltmiştir.
İddianamede talep yoksa tedbir uygulanabilir mi?
19. Ceza Dairesi, iddianamede tüzel kişi hakkında tedbir talep edilmemişken tedbire hükmedilmesini CMK m.225/1’e aykırı bulmuştur.
Tedbir kararına karşı hangi kanun yoluna başvurulur?
7. Ceza Dairesi, tüzel kişiler hakkında hükmedilen güvenlik tedbirlerinin hüküm niteliğinde olduğunu ve temyize tabi bulunduğunu kabul etmiştir.
Mahkeme kararı yanlışlıkla itiraza açık gösterirse ne olur?
7. Ceza Dairesi, bu durumda itirazı inceleyen merciin esasa girmeden usulden ret kararı vermesi gerektiğini belirtmiş ve esastan ret kararını kanun yararına bozmuştur.
Hâkim tedbire hükmetmeyebilir mi?
Evet. TCK m.60/3’e göre tedbirin işlenen fiile nazaran daha ağır sonuçlar doğurabileceği durumlarda hâkim bu tedbirlere hükmetmeyebilir.
Şirketin kazancına el konulabilir mi?
TCK m.60/2’ye göre müsadere hükümleri, yararına işlenen suçlarda özel hukuk tüzel kişileri hakkında da uygulanır. TCK m.55 suçtan elde edilen maddi menfaatlerin müsaderesini düzenler.
Özel kanunda ayrıca idari para cezası öngörülebilir mi?
Evet. 19. Ceza Dairesinin incelediği 5977 sayılı Kanunun 15/5. maddesi, suçun tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde ve yararına işlenmesi hâlinde idari para cezası ile birlikte tüzel kişilere özgü güvenlik tedbirlerini öngörmektedir.
Kamu tüzel kişileri hakkında da uygulanır mı?
TCK m.60, özel hukuk tüzel kişilerinden söz etmektedir. Kamu tüzel kişileri madde metninde yer almamaktadır.
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.20 — Ceza sorumluluğunun şahsiliği
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.54 — Eşya müsaderesi
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.55 — Kazanç müsaderesi
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.60 — Tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbirleri
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.79 — Göçmen kaçakçılığı
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.111 — Tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbiri
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.140 — Tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbiri
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.169 — Tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbiri
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.181 — Çevrenin kasten kirletilmesi
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.189 — Tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbiri
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.225 — Hükmün konusu
- 5977 sayılı Biyogüvenlik Kanunu m.15 — Ceza hükümleri
İlgili yazılarımız: Müsadere · Çevrenin kasten kirletilmesi · Kaçakçılık suçları · Kanun yararına bozma · Karşılıksız çek
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayın koşullarına göre değerlendirme değişebilir ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.