Karşılıksız Çek: Üç Aylık Şikâyet Süresi ve 1.500 Gün Sınırı
- 5941 sayılı Çek Kanunu m.5/1: kanuni ibraz süresi içinde ibrazda “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine her bir çek için adli para cezasına hükmolunur.
- Ceza bin beş yüz güne kadar adli para cezasıdır; 1.500 gün üst sınırı aşılamaz.
- Hükmedilecek ceza, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz — ancak bu, üst sınırı kaldırmaz.
- Davalar icra ceza mahkemesinde görülür; İİK m.347, 349-353 usulü uygulanır.
- Şikâyet süresi üç aydır ve öğrenmeyle başlar; her hâlde bir yıl geçmekle düşer (İİK m.347).
- Süre geçtikten sonra yapılan şikâyette düşme kararı verilmelidir.
- TCK m.52/4: hâkim, adli para cezasının iki yılı geçmemek üzere taksitle ödenmesine karar verebilir.
Karşılıksız çek, ticari hayatın en sık uyuşmazlıklarından biridir. Cezai boyutu ise iki teknik ayrıntıda düğümlenir: şikâyet süresi ve cezanın üst sınırı.
Uygulamada kanun yararına bozmaya konu olan hataların büyük çoğunluğu bu ikisinden kaynaklanır.
Suçun tanımı
m.5/1: “Üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında, çekle ilgili olarak ‘karşılıksızdır’ işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine, her bir çekle ilgili olarak, binbeşyüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur. Ancak, hükmedilecek adli para cezası; çek bedelinin karşılıksız kalan miktarı(ndan) … az olamaz.”
Suç, çek düzenleyen değil “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi tarafından işlenir. Tüzel kişi adına düzenlenen çeklerde bu kişi, çek hesabı sahibi tüzel kişinin malî işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi, böyle bir belirleme yoksa yönetim organını oluşturan gerçek kişi ya da kişilerdir.
Şikâyet süresi: üç ay
Bu suçtan açılan davalar icra ceza mahkemesinde görülür ve İİK m.347, 349, 350, 351, 352 ve 353‘teki yargılama usulü uygulanır.
İİK m.347: “Bu Bapta yer alan fiillerden dolayı şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer.”
| Süre | Başlangıç | Sonuç |
|---|---|---|
| 3 ay | Fiilin öğrenildiği tarih | Şikâyet hakkı düşer |
| 1 yıl | Fiilin işlendiği tarih | Her hâlde düşer |
Uygulamada öğrenme tarihi, çekin bankaya ibraz edilip karşılıksız olduğunun görüldüğü tarihtir. Süre geçtikten sonra yapılan şikâyette mahkemenin düşme kararı vermesi gerekir; buna rağmen mahkûmiyet kararı verilmesi kanun yararına bozma sebebidir.
1.500 gün üst sınırı
Kanun, cezanın alt sınırını çek bedelinin karşılıksız kalan miktarına bağlamıştır. Ancak bu, üst sınırı ortadan kaldırmaz: verilecek ceza 1.500 günü geçemez. Karşılıksız kalan tutar yüksek olsa bile, gün sayısı bu sınırla kayıtlıdır; aksi uygulama bozma sebebidir.
Adli para cezasının taksitlendirilmesi
TCK m.52/4 uyarınca hâkim, kişinin ekonomik ve şahsi hâllerini göz önünde bulundurarak adli para cezasının, hükmün kesinleşme tarihinden itibaren bir yıl içinde ödenmesine ya da iki yılı geçmemek üzere ve birer aydan fazla olmamak üzere belirlenecek taksitlerle ödenmesine karar verebilir; taksit sayısı dörtten az olamaz.
Diğer sonuçlar
- Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmolunur.
- Yasak kararı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasına bildirilir ve duyurulur.
- Etkin pişmanlık: çek bedelinin karşılıksız kalan kısmı, faiziyle birlikte tamamen ödenirse davanın düşmesine ya da hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir.
- Ceza sorumluluğu, çekin hukuki takibini engellemez; alacak için ayrıca kambiyo senetlerine özgü takip yapılabilir.
Ne yapmalı?
- Çeki kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edin.
- Bankadan karşılıksızdır işlemi yapıldığına dair kaydı alın; bu, öğrenme tarihini belgeler.
- Şikâyeti üç ay içinde ve icra ceza mahkemesine yapın.
- Birden fazla çek varsa her biri için ayrı ayrı ibraz ve şikâyet tarihini takip edin.
- Sanıksanız şikâyet süresi ve 1.500 gün sınırını ilk itiraz olarak ileri sürün.
- Ödeme yapacaksanız etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanmayı değerlendirin.
- Taksit talebinizi ekonomik durumunuzu gösteren belgelerle destekleyin.
- Yargıtay 19. Ceza Dairesi, E.2019/32170, K.2021/1247, 08.02.2021 Üç ay geçmişse düşme kararı verilmelidir. Sanık, 5941 sayılı Kanun m.5/1 ve TCK m.52/2 uyarınca 22.400 TL adli para cezasıyla cezalandırılmıştı. Adalet Bakanlığının kanun yararına bozma isteminde, m.5/1 ile İİK m.347‘deki düzenlemeler birlikte değerlendirildi: bu suçtan açılan davalar icra mahkemesinde görülür ve İİK’nın yargılama usulüne ilişkin hükümleri uygulanır; şikâyet hakkı ise “fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her halde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer.” Somut olayda karşılıksız bırakma fiili 30.06.2017‘de gerçekleşmiş, şikâyetçi vekili ise 21.11.2017 havale tarihli dilekçeyle şikâyet hakkını kullanmıştı. Üç aylık süre geçtiğinden sanık hakkında düşme kararı verilmesi gerekirken ceza tayin edilmesi isabetli görülmedi.
- Yargıtay 19. Ceza Dairesi, E.2019/35010, K.2021/3542, 24.03.2021 Karşılıksız tutar yüksek olsa da 1.500 günü aşamaz. Müşteki, 58.500 TL bedelli çekin süresinde ibraz edilmesine rağmen ödenmemesi üzerine şikâyetçi olmuştu. Mahkeme, cezanın çek bedelinin karşılıksız kalan miktarı olan 57.090 TL‘den az olamayacağı gerekçesiyle sanığı 2.855 gün karşılığı 57.100 TL adli para cezasıyla cezalandırmıştı. Daire bunu hatalı buldu: m.5/1‘de ceza “binbeşyüz güne kadar” adli para cezası olarak belirlendiğinden “sanığa verilecek cezanın kanundaki üst sınırı olan 1.500 günü geçemeyeceği” gözetilmeliydi. Karar ayrıca TCK m.52/4 yönünden de eleştirildi: hâkimin, kişinin ekonomik ve şahsi hâllerini göz önünde bulundurarak taksitlendirmeye karar verebileceği hüküm altına alınmışken, cezanın birer ay arayla iki eşit taksit hâlinde tahsiline karar verilmesi düzenlemeye uygun bulunmadı.
- Yargıtay 7. Ceza Dairesi, E.2021/19283, K.2022/3428, 24.02.2022 Her çek için ibraz tarihi ayrı ayrı hesaplanır. Sanık hakkında dört ayrı çek nedeniyle 33.590 TL (2 kez) ve 43.710 TL (2 kez) adli para cezalarına hükmedilmişti. Daire, m.5 ile İİK m.347‘yi birlikte değerlendirerek “yargılamaya konu suç açısından şikâyet süresi 3 ay olup, bu sürenin öğrenme ile başlayacağı” tespitini yaptı. Somut olayda çekler 30.11.2016, 02.01.2017, 03.07.2017 ve 01.08.2017 tarihlerinde bankaya ibraz edilmiş ve karşılıksız oldukları öğrenilmişti; şikâyet ise 27.11.2017‘de yapılmıştı. Üç aylık süre geçtiğinden İİK m.347 gereğince “şikâyet hakkının düşürülmesine” karar verilmesi gerekirdi. Karar, birden çok çekte her bir çekin kendi ibraz tarihinden itibaren ayrı süre işlettiğini göstermektedir.
- Yargıtay 7. Ceza Dairesi, E.2021/14604, K.2022/3432, 24.02.2022 Öğrenme tarihi ibraz tarihidir. Sanık, m.5/1 ve TCK m.52/2 uyarınca 53.300 TL adli para cezasıyla cezalandırılmıştı. Daire, aynı çerçeveyi kurarak şikâyet süresinin üç ay olduğunu ve öğrenme ile başlayacağını belirtti. Dosyada çek 30.05.2018 tarihinde şikâyetçi tarafından bankaya ibraz edilmiş ve karşılıksız olduğu o tarihte öğrenilmişti; şikâyet ise üç aylık süre geçtikten sonra 20.12.2018‘de yapılmıştı. Bu nedenle İİK m.347 gereğince “şikayet hakkının düşürülmesine” karar verilmesi gerekirken mahkûmiyet hükmü kurulması bozma sebebi sayıldı. Karar, öğrenme tarihinin ibraz ve karşılıksızdır işlemi tarihi olduğunu netleştirmektedir.
Karşılıksız çekte şikâyet süresi ne kadar?
Üç aydır. Çek Kanunu m.5 uyarınca davalar icra ceza mahkemesinde görüldüğünden İİK m.347 uygulanır: şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer. Öğrenme tarihi, çekin bankaya ibraz edilip karşılıksız olduğunun görüldüğü tarihtir. Bu süre geçtikten sonra yapılan şikâyette mahkemenin düşme kararı vermesi gerekir.
Ceza ne kadar olur?
Her bir çek için bin beş yüz güne kadar adli para cezasıdır. Hükmedilecek ceza, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz; ancak bu alt sınır, 1.500 günlük üst sınırı ortadan kaldırmaz. Karşılıksız kalan tutar çok yüksek olsa bile gün sayısı 1.500’ü geçemez. Gün karşılığı tutar TCK m.52/2 uyarınca kişinin ekonomik ve şahsi hâllerine göre belirlenir.
Birden fazla çek varsa süre nasıl işler?
Her bir çek için ayrı ayrı. Suç, her bir çekle ilgili olarak ayrı ayrı oluştuğundan üç aylık şikâyet süresi de her çekin kendi ibraz ve karşılıksızdır işlemi tarihinden itibaren işlemeye başlar. Bu nedenle aynı borçluya ait çeklerden bir kısmı süresinde şikâyet edilmiş, bir kısmı ise süre aşımına uğramış olabilir. Şikâyet dilekçesinde her çekin ibraz tarihinin ayrı ayrı gösterilmesi yerinde olur.
Kim ceza alır, çeki imzalayan mı?
Suçun faili, “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişidir. Tüzel kişi adına düzenlenen çeklerde bu kişi, çek hesabı sahibi tüzel kişinin malî işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesidir; böyle bir belirleme yapılmamışsa yönetim organını oluşturan gerçek kişi ya da kişilerdir. Bu nedenle şikâyet dilekçesinde failin bu sıfatının araştırılması ve doğru kişiye yöneltilmesi gerekir.
Borcu ödersem ceza kalkar mı?
Evet. Çek bedelinin karşılıksız kalan kısmı, üzerinde yazılı düzenleme tarihinden itibaren işleyecek faiziyle birlikte tamamen ödendiğinde, soruşturma aşamasında kovuşturmaya yer olmadığına, kovuşturma aşamasında davanın düşmesine, hüküm kesinleşmişse hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir. Ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırılması da bu ödemeye bağlıdır.
Adli para cezası taksitlendirilebilir mi?
Evet. TCK m.52/4 uyarınca hâkim, kişinin ekonomik ve şahsi hâllerini göz önünde bulundurarak adli para cezasının hükmün kesinleşme tarihinden itibaren bir yıl içinde ödenmesine ya da iki yılı geçmemek ve birer aydan fazla olmamak üzere belirlenecek taksitlerle ödenmesine karar verebilir; taksit sayısı dörtten az olamaz. Yargıtay, bu düzenlemeye uygun olmayan taksitlendirmeleri bozma sebebi saymaktadır.
Ceza davası alacağımı tahsil etmemi sağlar mı?
Doğrudan sağlamaz. Ceza yargılaması adli para cezasına ve çek yasağına yöneliktir; alacağın tahsili için ayrıca kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip yapılması gerekir. Bununla birlikte ceza tehdidi ve çek yasağı, uygulamada ödeme yapılmasını teşvik eden en güçlü araçlardandır. Bu nedenle hukuki takip ile ceza şikâyeti çoğu kez birlikte yürütülür.
Çek yasağı ne anlama gelir?
Mahkûmiyetle birlikte kişi hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmolunur. Yasak kararı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasına bildirilir ve duyurulur; bankalar bu kişiye çek defteri veremez. Tüzel kişi adına çek düzenleyenler bakımından yasak, hem kişinin kendisi hem de temsilcisi olduğu tüzel kişi bakımından sonuç doğurur. Yasak, karşılıksız kalan bedelin faiziyle ödenmesi hâlinde kaldırılır.
- 5941 sayılı Çek Kanunu m.3 — İbraz, ödeme ve karşılıksızdır işlemi
- 5941 sayılı Çek Kanunu m.5 — Ceza sorumluluğu ve çek yasağı
- 5941 sayılı Çek Kanunu m.6 — Etkin pişmanlık ve yasağın kaldırılması
- 2004 sayılı İİK m.347 — Şikâyet süresi
- 2004 sayılı İİK m.349-353 — Yargılama usulü
- 5237 sayılı TCK m.52 — Adli para cezası ve taksitlendirme
- 5271 sayılı CMK m.309 — Kanun yararına bozma
- 6102 sayılı TTK m.780 vd. — Çekin unsurları ve ibraz süreleri
Bağlantılı başlıklar için çekte vade ve ibraz süreleri, çek iptali ve kayıp çek ve kambiyo takibine itiraz yazılarımıza bakabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olayın koşulları farklı sonuçlar doğurabilir.
Mevzuat değişebildiğinden, işlem yapmadan önce yürürlükteki metin doğrulanmalıdır.