Takipsizlik Kararına İtiraz: CMK m.172-173 ve “Yeni Delil”
- Suçtan zarar gören, kovuşturmaya yer olmadığına dair kararın tebliğinden itibaren kanunda öngörülen süre içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (m.173/1).
- Merci, kararı veren savcının yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğidir.
- İtiraz dilekçesinde kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller belirtilir (m.173/2).
- Hâkimlik gerekirse soruşturmanın genişletilmesini isteyebilir; yeterli neden yoksa istemi gerekçeli olarak reddeder ve itiraz edeni giderlere mahkûm eder (m.173/3).
- İstem yerinde bulunursa Cumhuriyet savcısı iddianame düzenleyerek mahkemeye verir (m.173/4).
- Savcının takdir yetkisini kullandığı hâllerde bu madde uygulanmaz (m.173/5).
- İtiraz reddedilirse aynı fiilden dava açılabilmesi için yeterli şüphe oluşturacak yeni delil ve ayrıca sulh ceza hâkimliğinin kararı gerekir (m.172/2, m.173/6) — bu bir muhakeme şartıdır.
Soruşturma “takipsizlik” ile kapandığında dosya bitmiş sayılmaz. Kanun, suçtan zarar görene yargısal bir denetim yolu açar.
Buna karşılık aynı kanun, kapanan dosyanın keyfî biçimde yeniden açılmasını da engeller. İki kural birlikte okunmalıdır.
Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar
CMK m.172/1: “Cumhuriyet savcısı, soruşturma evresi sonunda, kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilememesi veya kovuşturma olanağının bulunmaması hâllerinde kovuşturmaya yer olmadığına karar verir. Bu karar, suçtan zarar gören ile önceden ifadesi alınmış veya sorguya çekilmiş şüpheliye bildirilir. Kararda itiraz hakkı, süresi ve mercii gösterilir.”
| Unsur | İçerik |
|---|---|
| İki sebep | Kamu davası için yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilememesi veya kovuşturma olanağının bulunmaması |
| Kime bildirilir | Suçtan zarar gören ile önceden ifadesi alınmış veya sorguya çekilmiş şüpheli |
| Kararın içeriği | İtiraz hakkı, süresi ve mercii gösterilir |
Maddenin üçüncü fıkrası ayrı bir yol açar: kararın etkin soruşturma yapılmadan verildiğinin AİHM’in kesinleşmiş kararıyla tespiti veya başvuru hakkında dostane çözüm ya da tek taraflı deklarasyon sonucu düşme kararı verilmesi üzerine, kararın kesinleşmesinden itibaren üç ay içinde talep edilirse yeniden soruşturma açılır.
İtiraz: merci, süre ve sonuç
| Konu | Kural (m.173) |
|---|---|
| Kim itiraz eder | Suçtan zarar gören |
| Süre | Kararın kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren — kararda gösterilen süre içinde |
| Merci | Kararı veren savcının yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliği |
| Dilekçenin içeriği | Kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller |
| Hâkimliğin seçenekleri | ① Soruşturmanın genişletilmesi talebi — bunu açıkça belirtmek suretiyle başsavcılıktan; ② yeterli neden yoksa gerekçeli ret + itiraz edeni giderlere mahkûm etme + dosyayı savcıya gönderme; ③ istemi yerinde bulma |
| Kabul hâlinde | Cumhuriyet savcısı iddianame düzenleyerek mahkemeye verir |
| Bildirim | Savcı, ret kararını itiraz edene ve şüpheliye bildirir |
İtiraz merciinin tarihçesi. Maddenin ilk hâlinde merci, en yakın ağır ceza mahkemesi başkanıydı. 6217 sayılı Kanun (14.04.2011) ile yetki ağır ceza mahkemesine, 6545 sayılı Kanun (28.06.2014) ile sulh ceza hâkimliğine verilmiştir. Eski tarihli dosyalarda merci bu takvime göre belirlenir.
Takdir yetkisi istisnası (m.173/5)
“Cumhuriyet savcısının kamu davasının açılmaması hususunda takdir yetkisini kullandığı hâllerde bu madde hükmü uygulanmaz.” Bu, klasik anlamda delil yetersizliğine dayanan takipsizlikten farklı, kanunun savcıya tanıdığı takdir hâllerini kapsar.
İtiraz reddedilirse: “yeni delil” şartı
CMK m.172/2: “Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verildikten sonra kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak yeni delil elde edilmedikçe ve bu hususta sulh ceza hâkimliğince bir karar verilmedikçe, aynı fiilden dolayı kamu davası açılamaz.”
m.173/6 ise itirazın reddi hâlinde aynı usule gönderme yapar. Yargıtay bu şartı ceza muhakemesi şartı olarak nitelendirmektedir; yani yokluğunda dava görülemez.
| Dönem | Yeniden dava açma şartı |
|---|---|
| 1412 sayılı CMUK | Merci kararından sonra dava ancak yeni vakıa ve yeni delillere dayanılarak açılabilirdi; ayrıca yeni bir hâkim/mahkeme kararı aranmıyordu |
| 01.06.2005 — 06.01.2017 | CMK m.172/2: yeni delil meydana çıkmadan savcı kendiliğinden dava açamaz |
| 06.01.2017’den itibaren 680 sayılı KHK, 7072 sayılı Kanun | İki şart: elde edilen yeni delilin kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak nitelikte olması ve bu hususta sulh ceza hâkimliğince bir karar verilmesi |
“Yeni delil” nedir?
Yargıtay Ceza Genel Kurulunun tanımı: “kovuşturmaya yer olmadığına dair karardan önce mevcut olan, ancak ele geçirilemeyen, dosyada bulunan ancak Cumhuriyet savcısı tarafından görülmeyen ve değerlendirilmeyen delil, yeni delildir.”
Ancak “yenilik” tek başına yetmez. Delilin ayrıca tek başına veya diğer delillerle birlikte bir suçun işlendiğini kuvvetle ispatlama gücüne sahip olması; dava açmaya yetecek kadar güçlü elverişlilikte veya kovuşturmama kararının nedenini ortadan kaldırıcı ve davanın açılmasını sağlayacak kuvvette, suç şüphesini kuvvetlendirici nitelikte bulunması gerekir.
Şart gerçekleşmeden dava açılmışsa
Mahkemenin yolu CMK m.223/8‘dedir: soruşturmanın veya kovuşturmanın yapılması şarta bağlı tutulmuş olup şart henüz gerçekleşmemişse, önce durma kararı verilir; ardından itirazı karara bağlayan merciin yeniden dava açılabilmesi konusundaki kararı beklenir ve sonucuna göre hüküm kurulur.
Ne yapmalı?
- Tebliğ tarihini not edin. Süre tebliğden işler ve kararın kendisinde itiraz hakkı, süresi ve mercii gösterilmiş olmalıdır.
- Doğru mercie başvurun. Merci, kararı veren savcının yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğidir.
- Dilekçeyi delil odaklı yazın. m.173/2 “kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller” ister; soyut şikâyet yerine hangi delilin neyi ispatlayacağını yazın.
- Soruşturmanın genişletilmesini talep edin. Toplanmamış deliller varsa bunu ayrıca isteyin; hâkimlik bu hususu açıkça belirterek başsavcılıktan talep edebilir.
- Gider riskini hesaplayın. İstem reddedilirse hâkimlik itiraz edeni giderlere mahkûm eder.
- Ret sonrası “yeni delil” arayın. Yeni delil, karardan önce var olup ele geçirilememiş ya da görülmemiş ve değerlendirilmemiş delili de kapsar; ayrıca dava açmaya elverişli güçte olmalıdır.
- Hâkimlik kararını unutmayın. Yeni delil bulunsa bile, sulh ceza hâkimliğinin kararı olmadan aynı fiilden dava açılamaz; bu bir muhakeme şartıdır.
- Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E.2016/984, K.2020/400, 06.10.2020 Kurumun tarihçesi ve niteliği. Kurul, 1412 sayılı CMUK dönemindeki takipsizlik kararlarının hukuk güvenliğine aykırı olduğu düşüncesiyle eleştirildiğini ve öğretinin yeni dava açılması için yeni delil şartı aranmasını savunduğunu aktardı. Bu eleştiriler üzerine 5271 sayılı CMK m.172/2 ile, kovuşturmaya yer olmadığına dair karardan sonra yeni bir delil meydana çıkmadan savcının kendiliğinden dava açamayacağı hükme bağlanmış; 06.01.2017’de yürürlüğe giren 680 sayılı KHK ve 7072 sayılı Kanun’un 9. maddesi ile buna iki şart daha eklenmiştir: yeni delilin kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak nitelikte olması ve sulh ceza hâkimliğince bu konuda bir karar verilmesi. Kurul bu hususu “kanun koyucu tarafından ceza muhakemesi şartı olarak” düzenlenmiş saymıştır. Kararda ayrıca itiraz merciinin tarihçesi çıkarılmıştır: ilk metinde en yakın ağır ceza mahkemesi başkanı, 6217 sayılı Kanun ile ağır ceza mahkemesi, 6545 sayılı Kanun ile sulh ceza hâkimliği. Kurul, CMUK’tan farklı olarak CMK m.173’te bu kararlara karşı itiraz yolunun açılmasıyla takipsizlik kararlarına “yargısal bir nitelik kazandırıldığını” vurgulamıştır.
- Yargıtay 8. Ceza Dairesi, E.2022/209, K.2024/1108, 08.02.2024 “Yeni delil” tanımı. Daire, Ceza Genel Kurulunun 31.10.2017 tarihli ve 2017/15-186 E., 2017/450 K. sayılı ilamına atıfla iki şartlı yapıyı aktardıktan sonra, 23.06.2015 tarihli ve 2013/7-700 E., 2015/241 K. sayılı ilamdaki tanımı esas aldı: “kovuşturmaya yer olmadığına dair karardan önce mevcut olan, ancak ele geçirilemeyen, dosyada bulunan ancak Cumhuriyet savcısı tarafından görülmeyen ve değerlendirilmeyen delil, yeni delildir.” Kararda ölçütün ikinci ayağı da vurgulanmıştır: yeni soruşturma başlatılabilmesi için delilin yenilik yanında “tek başına veya diğer delillerle birlikte bir suçun işlendiğini kuvvetle ispatlama gücüne sahip olması”, “dava açmaya yetecek kadar güçlü elverişlilikte veya kovuşturmama kararının nedenini ortadan kaldırıcı” ve suç şüphesini kuvvetlendirici nitelikte bulunması gerekir. Bu nitelikte bir delil çıktığında savcı işe tekrar el atarak iddianame düzenleyebilir.
- Yargıtay 12. Ceza Dairesi, E.2021/4207, K.2021/8616, 07.12.2021 Şart gerçekleşmemişse önce durma kararı. Şüpheli hakkında 20.01.2012‘de kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmiş, katılan vekilinin itirazı 13.02.2012‘de reddedilmişti. Buna rağmen aynı olay ve aynı sanık hakkında yeni bir şikâyet dilekçesi üzerine 05.06.2012 tarihli iddianameyle dava açılmıştı. Daire, itirazın reddinden sonra yeni delil nedeniyle dava açılabilmesinin yine itiraz merciinin bu hususta karar vermesi şartına bağlı olduğunu; şart gerçekleşmemişse CMK m.223/8 uyarınca önce durma kararı verilmesi, ardından merciin yeniden kamu davası açılabilmesi konusundaki kararının beklenmesi gerektiğini belirtti. Somut olayda bozma üzerine dosya mercie gönderilmiş ve merci, yeni bir delil ortaya çıkmadığından yeniden kamu davası açılmasına yer olmadığına kesin olarak karar vermiştir.
- Yargıtay 12. Ceza Dairesi, E.2018/479, K.2020/1347, 11.02.2020 Mahkeme önceki dosyayı getirtip tartışmalıdır. Daire, m.172/1 ve 172/2’yi birlikte anarak mahkemenin yapması gerekeni sıraladı: kovuşturmaya yer olmadığına ilişkin dosya celbedilmeli, tarafların ve olayın aynı olup olmadığı, aynı ise dava açılması için yeni delil elde edilip edilmediği ve ayrıca söz konusu kararın kesinleşip kesinleşmediği tespit edilerek bu husus karar yerinde tartışılmalıdır. Bunlar yapılmadan eksik inceleme sonucu hüküm kurulması kanuna aykırı bulunarak hüküm bozuldu. Aynı kararda ikinci sanık bakımından, savunması alınmaksızın yargılama yapılmasının CMK m.191 ve 193/1’e aykırılık oluşturduğu belirtilerek hüküm ayrıca bozulmuştur.
Takipsizlik kararına kim itiraz edebilir?
CMK m.173/1 uyarınca suçtan zarar gören itiraz edebilir. Karar, suçtan zarar gören ile önceden ifadesi alınmış veya sorguya çekilmiş şüpheliye bildirilir ve kararda itiraz hakkı, süresi ve mercii gösterilir.
İtiraz nereye yapılır?
Kararı veren Cumhuriyet savcısının yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine. Bu yetki 6545 sayılı Kanun’la (28.06.2014) sulh ceza hâkimliklerine verilmiştir; daha önce ağır ceza mahkemesi, en başta ise en yakın ağır ceza mahkemesi başkanı yetkiliydi.
İtiraz dilekçesinde ne yazmalıyım?
CMK m.173/2 uyarınca kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller belirtilir. Soyut şikâyet tekrarı yerine hangi delilin neyi ispatlayacağını somutlaştırmak gerekir.
Hâkimlik eksik delilleri toplatabilir mi?
Evet. CMK m.173/3 uyarınca sulh ceza hâkimliği, kararını vermek için soruşturmanın genişletilmesine gerek görürse bu hususu açıkça belirtmek suretiyle o yer Cumhuriyet başsavcılığından talepte bulunabilir.
İtirazım reddedilirse ne olur?
Hâkimlik istemi gerekçeli olarak reddeder, itiraz edeni giderlere mahkûm eder ve dosyayı savcıya gönderir. Bundan sonra aynı fiilden dava açılabilmesi için yeterli şüphe oluşturacak yeni delil elde edilmesi ve bu hususta sulh ceza hâkimliğince karar verilmesi gerekir.
“Yeni delil” ne demek?
Yargıtay’a göre karardan önce mevcut olup ele geçirilemeyen ya da dosyada bulunmakla birlikte savcı tarafından görülmeyen ve değerlendirilmeyen delil de yenidir. Ancak delilin ayrıca dava açmaya yetecek güçte, suç şüphesini kuvvetlendirici nitelikte olması gerekir.
Yeni delil bulursam doğrudan dava açılır mı?
Hayır. CMK m.172/2 uyarınca yeni delil yanında sulh ceza hâkimliğince bu hususta bir karar verilmesi de gerekir. Yargıtay bunu ceza muhakemesi şartı olarak nitelendirmektedir.
Şart gerçekleşmeden dava açılırsa mahkeme ne yapar?
CMK m.223/8 uyarınca önce durma kararı verilir; ardından itirazı karara bağlayan merciin yeniden kamu davası açılabilmesi konusundaki kararı beklenir ve sonucuna göre hüküm kurulur.
AİHM kararı varsa soruşturma yeniden açılır mı?
CMK m.172/3 uyarınca kararın etkin soruşturma yapılmadan verildiğinin AİHM’in kesinleşmiş kararıyla tespiti veya başvuru hakkında dostane çözüm ya da tek taraflı deklarasyon sonucu düşme kararı verilmesi üzerine, kararın kesinleşmesinden itibaren üç ay içinde talep edilirse yeniden soruşturma açılır.
- 5271 sayılı CMK m.172 — Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar
- 5271 sayılı CMK m.173 — Cumhuriyet savcısının kararına itiraz
- 5271 sayılı CMK m.170 — Kamu davasını açma görevi
- 5271 sayılı CMK m.171 — Kamu davasının açılmasının ertelenmesi
- 5271 sayılı CMK m.223/8 — Durma ve düşme kararı
- 6217 sayılı Kanun — İtiraz merciinin ağır ceza mahkemesi olarak belirlenmesi (2011)
- 6545 sayılı Kanun m.71 — İtiraz merciinin sulh ceza hâkimliğine verilmesi (2014)
- 680 sayılı KHK ve 7072 sayılı Kanun — Yeni delil ve hâkimlik kararı şartı (2017)
- 6459 sayılı Kanun m.19 — AİHM kararı üzerine yeniden soruşturma (2013)
Bağlantılı başlıklar için iddianamenin iadesi, beraat ve ceza verilmesine yer olmadığı ve soruşturmanın gizliliği yazılarımıza bakabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olayın koşulları farklı sonuçlar doğurabilir.
İtiraz süresi ve mercii kararın kendisinde gösterilir; işlem yapmadan önce kararınızdaki bilgiyi ve yürürlükteki metni doğrulayın.