Kooperatif Üyeliğinden İhraç ve İtiraz: Üç Aylık Süre, İhtar ve Tebliğ
Kısaca
- Ortaklar, ana sözleşmede açıkça gösterilmeyen sebeplerle çıkarılamaz.
- Çıkarma kararı kural olarak genel kurulca verilir.
- Ana sözleşme yönetim kurulunu da yetkili kılabilir.
- Karar gerekçeli tutanağa geçirilir ve ortaklar defterine yazılır.
- Onaylı örnek 10 gün içinde notere tevdi edilir.
- Ortak, tebliğden itibaren üç ay içinde itiraz davası açabilir.
- Süre hak düşürücüdür ve mahkemece resen gözetilir.
- Sürenin başlaması için kararın tebliği zorunludur.
- Parasal yükümlülük nedeniyle ihraçta iki usulüne uygun ihtar aranır.
- Çıkarma kesinleşmeden yerine yeni ortak alınamaz.
Yapı, taşıma, tarım ya da esnaf kooperatiflerinde en çok tartışılan konu ihraçtır. Genellikle aidat borcuna dayandırılan bu kararlar, usul şartlarına uyulmadığında mahkemece iptal edilir; buna karşılık süresinde dava açılmazsa karar kesinleşir ve geri dönüş imkânı kalmaz.
Bu yazıda ihraç sebeplerini, ihtar ve tebliğ şartlarını, üç aylık hak düşürücü süreyi ve genel kurula itiraz yolunu Yargıtay kararlarıyla ele alıyoruz.
Kanunî dayanak
1163 sayılı Kooperatifler Kanunu m.16: “Kooperatif ortaklığından çıkarılmayı gerektiren sebepler anasözleşmede açıkça gösterilir. Ortaklar anasözleşmede açıkça gösterilmeyen sebeplerle ortaklıktan çıkarılamazlar. / Ortaklıktan çıkarılmaya yönetim kurulunun teklifi ile genel kurulca karar verilir. Anasözleşme, çıkarılanın genel kurula başvurma hakkı saklı kalmak üzere, bu hususta yönetim kurulunu da yetkili kılabilir. / Çıkarılma kararı gerekçeli olarak tutanağa geçirileceği gibi, ortaklar defterine de yazılır. Kararın onaylı örneği, çıkarılan ortağa tebliğ edilmek üzere, on gün içinde notere tevdi edilir. Bu ortak tebliğ tarihinden itibaren üç ay içinde itiraz davası açabilir. Tebliğ edilen karar, yönetim kurulunca verilmiş ise ortak, üç aylık süre içinde genel kurula da itiraz edebilir. … Genel kurula itiraz edildiği takdirde, yönetim kurulunun çıkarma kararı aleyhine itiraz davası açılamaz. İtiraz üzerine genel kurulca verilecek karara karşı itiraz davası hakkı saklıdır. / Üç aylık süre içinde, genel kurula veya mahkemeye başvurmak suretiyle itiraz edilmiyen çıkarılma kararları kesinleşir. / Haklarındaki çıkarma kararı kesinleşmeyen ortakların yerine yeni ortak alınamaz. Bu kişilerin ortaklık hak ve yükümlülükleri, çıkarılma kararı kesinleşinceye kadar devam eder.”
Aynı Kanun m.27: “Kooperatif, sermaye yüklemlerinde borçlu veya sair ödemelerle yükümlü bulunan ortaklarından elden yazılı olarak veya taahhütlü mektupla, bu husus mümkün olmazsa ilanla ve münasip bir süre belirterek yükümlerini yerine getirmelerini ister. İlk isteğe uymıyan ve ikinci istemeden sonra da bir ay içinde yükümlerini yerine getirmiyenlerin ortaklığı kendiliğinden düşer.”
Hangi süre: bir ay mı, üç ay mı?
| Karar | Dayanak | Süre |
|---|---|---|
| Genel kurulun genel nitelikli kararı | m.53 | 1 ay |
| Ortağın şahsına ilişkin ihraç kararı | m.16 | 3 ay |
| Yönetim kurulunun ihraç kararı | m.16 | 3 ay |
| Genel kurula itiraz sonrası karar | m.16 | 3 ay |
Kritik nokta: İhraç kararı genel kurulda alınmış olsa bile süre m.53’teki bir ay değil, m.16’daki üç aydır. Üstelik ortağın toplantıya katılıp katılmadığına bakılmaksızın kararın kendisine tebliği gerekir; süre tebliğ tarihinden başlar.
İhracın geçerlilik şartları
| Şart | Açıklama |
|---|---|
| Sebep | Ana sözleşmede açıkça gösterilmiş olmalı |
| Yetki | Genel kurul; ana sözleşme yetki verdiyse yönetim kurulu |
| Gerekçe | Tutanağa ve ortaklar defterine yazılmalı |
| İhtar | Parasal yükümlülükte iki ihtar ve süre verilmeli |
| İhtar içeriği | Borcun ayları, asıl borç ve faiz açıkça gösterilmeli |
| Tebliğ | Onaylı örnek 10 gün içinde notere tevdi edilmeli |
| Eşitlik | Aynı durumdaki ortaklara eşit davranılmalı |
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- İhraç kararının tebliğ tarihini ve tebligat evrakını saklayın.
- Kararın yönetim kurulu mu genel kurul mu tarafından alındığını belirleyin.
- Ana sözleşmeyi temin edip ihraç sebebinin orada yazılı olup olmadığına bakın.
- Gönderilen ihtarnameleri ve tebliğ tarihlerini toplayın.
- İhtarların iki adet ve usulüne uygun olup olmadığını denetleyin.
- İhtarlarda borcun dönemi, tutarı ve faizinin açıkça yazılıp yazılmadığını inceleyin.
- Verilen sürelerin kanuna ve ana sözleşmeye uygunluğunu kontrol edin.
- Yönetim kurulu kararı ise genel kurula itiraz ya da dava yolundan birini seçin.
- Genel kurula itirazı noter aracılığıyla yönetim kuruluna tebliğ ettirin.
- Üç aylık süreyi takvime işleyin; süre hak düşürücüdür.
- Kararın kesinleşmediğini, ortaklık haklarınızın devam ettiğini yazılı olarak bildirin.
- Aidat borcunuz varsa ödeme veya tevdi yoluyla iyiniyetinizi belgeleyin.
Yargı kararları ne diyor?
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E. 2023/164, K. 2024/533, 06.02.2024
Genel kurulda alınan ihraç kararı da ortağa tebliğ edilmeli ve süre bir ay değil üç ay olarak uygulanmalıdır. Daire ilkeyi şöyle koymuştur: “Genel kurul kararları aleyhine hangi usullerle dava açılabileceği Kooperatifler Kanununun 53. maddesi ile belirlenmiştir. Ancak kooperatif genel kurullarında ortağın şahsını ilgilendiren ihraç kararının alınması halinde ortağın toplantıya katılıp katılmadığına bakılmaksızın bu kararın ortağa tebliği gerektiği gibi hak düşürücü süre de anılan kanunun 16. maddesi gereğince üç aydır. Üç aylık hak düşürücü dava açma süresi genel kurul kararının tebliği tarihinden itibaren başlar.” Somut olayda ihraç kararı tebliğ edilmemiş, dava genel kurul tarihinden itibaren üç ay içinde açılmıştı; Daire davanın süresinde olduğunun kabulüyle esasa girilmesi gerektiğini belirterek kararı oy birliğiyle davacı yararına bozmuştur.
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E. 2024/2232, K. 2024/3680, 23.10.2024
İhtarnamelerde borcun hangi aylara ait olduğu ile asıl borç ve faiz miktarları açıkça gösterilmemişse ihraç kararı geçersizdir. İlk derece mahkemesi, kooperatifçe gönderilen “iki ihtarnamenin de borcun tereddüte yer vermeyecek şekilde hangi aylara ilişkin olduğu varsa asıl borç ve faiz miktarlarının açıkça belirtilmediği, bu nedenle ihtarnamelere dayalı olarak verilmiş bulunan … genel kurul ihraç kararının geçerli olmadığı” gerekçesiyle davayı kabul etmiş; Daire, önceki bozmasına uyularak verilen bu kararı denetlerken “davacıya gönderilen ihtarnamelerin 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’nun 27 ve davalı kooperatif anasözleşmesinin 14. maddesine uygun düzenlenmediğinden davalı vekilinin temyiz sebepleri yerinde görülmemiştir” diyerek hükmü oy birliğiyle onamıştır.
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E. 2024/3637, K. 2025/293, 03.02.2025
Ortak süresinde genel kurula itiraz etmişse yönetim kurulu bu itirazı gündeme taşımak zorundadır; bunun yerine kararı yeniden tebliğ ederse süre yeni tebliğden işler. Daire, ortağın “tebliğden itibaren üç ay içinde genel kurula itiraz ederek ya da dava yoluyla iptalini talep edebileceğinden, davacı kooperatif üyesi genel kurula sunulmak üzere yönetim kuruluna itirazını bildirilebilir. Bu takdirde ana sözleşme gereği yönetim kurulu itirazı genel kurul toplantısında görüşülmek üzere gündeme taşımalıdır” ilkesini koymuştur. Somut olayda ortak noter ihtarnamesiyle süresinde itiraz etmiş, ancak “yönetim kurulu bu itirazı genel kurula sunmak yerine ihraç kararını davacıya … yeniden tebliğ etmiştir. Davacı üye, ikinci tebliğ üzerine dava yolunu tercih etmiştir. Bu halde, … açılan dava süresinde olup” denilerek esasa girilmesi gerektiği belirtilmiş; karar oy birliğiyle ve kesin olarak bozulmuştur.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2023/1043, K. 2024/537, 06.11.2024
Yıllarca kooperatifle hiçbir ilişki kurmayan, aidat ödemeyen ortağın çok sonra açtığı iptal davası dürüstlük kuralına aykırıdır. Hukuk Genel Kurulu önce yerleşik ilkeyi hatırlatmıştır: “aidat yükümlülüğü bulunan bir kooperatifte, ortağın uzun süre kooperatife uğramaması ve aidat borcunun bulunup bulunmadığını takip etmemesi, kooperatifin kuruluş amacına uygun faaliyetini uzun süredir yerine getirmemesi üyeliğinin sona erdiğini zımnen kabul ettiği, başka bir anlatımla üyelik haklarından zımnen vazgeçtiğini benimsediği ve eylemli olarak ortaklıktan çıkma iradesini ortaya koyduğu, böyle bir ortağın açtığı davanın da 4721 sayılı Kanun’un 2 nci maddesinde öngörülen dürüstlük kuralına aykırı olduğu ilke olarak kabul edilmektedir.” Somut olayda ortaklığa kabulden ihraca kadar yaklaşık on üç, ihraçtan dava tarihine kadar yedi yıl boyunca kooperatifle hukuki veya fiilî hiçbir ilişki kurulmadığı, üyeliğin yalnızca “kayden ortak” niteliğinde kaldığı saptanarak, ihraç kararının tebliğ edilmemiş olmasına rağmen davanın dürüstlük kuralına aykırı bulunduğu sonucuna varılmış; direnme kararı oy çokluğuyla bozulmuştur.
Dört karar, kooperatif ihraç uyuşmazlıklarının iki yönlü bir denge üzerine kurulduğunu gösteriyor. Bir yanda ortağı koruyan biçim şartları var ve Yargıtay bunları katı uyguluyor: 06.02.2024 tarihli karara göre ihraç genel kurulda alınsa bile ortağa ayrıca tebliğ edilmeli ve süre m.53’ün bir ayı değil m.16’nın üç ayı olmalı; 23.10.2024 tarihli karara göre aidat nedeniyle ihraçta iki ihtar yetmez, ihtarların borcun dönemini, asıl tutarını ve faizini tereddüde yer bırakmayacak biçimde göstermesi gerekir; 03.02.2025 tarihli karara göre ise ortak genel kurula itiraz yolunu seçmişse yönetim kurulu bunu gündeme almak zorundadır ve bu yükümlülüğü savsaklayıp kararı yeniden tebliğ etmesi ortağın aleyhine sonuç doğurmaz. Öte yanda 06.11.2024 tarihli Hukuk Genel Kurulu kararının çizdiği sınır var: biçim şartlarındaki eksiklik, on üç yıl boyunca kooperatife hiç uğramamış, aidat ödememiş, “kayden ortak” konumundaki bir kişiye süresiz bir dava hakkı vermiyor; TMK m.2 devreye giriyor ve hâkim bunu resen gözetiyor. Pratik özet: kooperatif için biçim, ortak için süreklilik belirleyici. Ortaklığını korumak isteyen kişi aidatını ödemeli, ödeyemiyorsa yazılı olarak itiraz etmeli ve dosyasını canlı tutmalıdır.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Süreyi bir ay sanmak | Şahsa ilişkin ihraçta süre üç aydır |
| Genel kurula katıldım diye tebliğ beklememek | Karar ayrıca tebliğ edilmelidir |
| Hem genel kurula itiraz edip hem dava açmak | Genel kurula itiraz edilmişse çıkarma kararına dava açılamaz |
| İtirazı adi yazıyla yapmak | İtiraz noter aracılığıyla tebliğ ettirilir |
| Tek ihtarla ihraç etmek | Parasal yükümlülükte iki ihtar gerekir |
| İhtarda tutarı belirtmemek | Dönem, asıl borç ve faiz açıkça yazılmalıdır |
| Kesinleşmeden yeni ortak almak | Karar kesinleşmeden yerine ortak alınamaz |
| Yıllarca sessiz kalmak | Uzun sessizlik dürüstlük kuralı yönünden aleyhe değerlendirilir |
| Ana sözleşmeyi incelememek | Sebebin ana sözleşmede yazılı olması şarttır |
Sık sorulan sorular
Kooperatiften hangi sebeplerle çıkarılabilirim?
Yalnızca ana sözleşmede açıkça gösterilen sebeplerle. Ana sözleşmede yazılı olmayan bir gerekçeyle ihraç kararı verilemez.
İhraç kararını kim verir?
Kural olarak genel kurul, yönetim kurulunun teklifi üzerine. Ana sözleşme, çıkarılanın genel kurula başvurma hakkı saklı kalmak üzere yönetim kurulunu da yetkili kılabilir.
Dava açma süresi ne kadar?
Kararın tebliğinden itibaren üç ay. Bu süre hak düşürücü niteliktedir ve mahkemece kendiliğinden dikkate alınır.
Karar bana tebliğ edilmediyse süre işler mi?
Hayır. Sürenin başlayabilmesi için kararın tebliği zorunludur. Usulsüz tebliğ süreyi başlatmaz.
Genel kurula katıldım, yine de tebliğ gerekli mi?
Evet. Ortağın şahsını ilgilendiren ihraç kararında, toplantıya katılıp katılmadığına bakılmaksızın karar ayrıca tebliğ edilmelidir.
Genel kurula mı itiraz etmeliyim, dava mı açmalıyım?
Karar yönetim kurulunca verilmişse üç aylık süre içinde ikisinden birini seçebilirsiniz. Genel kurula itiraz edildiyse yönetim kurulunun çıkarma kararı aleyhine dava açılamaz; genel kurulun kararına karşı dava hakkı saklıdır.
Genel kurula itiraz nasıl yapılır?
İlk toplanacak genel kurula sunulmak üzere, yönetim kuruluna noter aracılığıyla tebliğ ettirilecek bir yazı ile.
Yönetim kurulu itirazımı genel kurula götürmezse?
Yönetim kurulu itirazı gündeme taşımak zorundadır. Bunun yerine kararı yeniden tebliğ ederse, ortağın bu ikinci tebliğ üzerine açtığı dava süresinde sayılır.
Aidat borcum var, doğrudan ihraç edilebilir miyim?
Hayır. Önce münasip süre verilerek yazılı istekte bulunulmalı, ilk isteğe uyulmazsa ikinci isteme yapılmalı ve bundan sonra da bir ay içinde yükümlülük yerine getirilmezse sonuç doğar.
İhtarnamede ne yazmalı?
Borcun hangi aylara ilişkin olduğu, varsa asıl borç ve faiz miktarları tereddüde yer vermeyecek biçimde gösterilmelidir. Aksi hâlde ihraç kararı geçersiz sayılır.
Dava açtım, ortaklığım devam ediyor mu?
Evet. Haklarındaki çıkarma kararı kesinleşmeyen ortakların ortaklık hak ve yükümlülükleri devam eder ve yerlerine yeni ortak alınamaz.
Bana tahsis edilen daire satılabilir mi?
Karar kesinleşmeden ortaklığa bağlı olarak tahsis edilen bağımsız bölümün satışına ilişkin genel kurul kararı, o ortak yönünden iptale konu olabilir.
Yıllar sonra dava açabilir miyim?
Tebliğ yoksa süre işlemez; ancak uzun süre kooperatifle hiçbir ilişki kurmamak, aidat borcunu takip etmemek dürüstlük kuralına aykırılık sayılarak davanın reddine yol açabilir.
Aynı durumdaki diğer ortaklar ihraç edilmemişse?
Ortaklar hak ve yükümlülüklerde eşittir. Aynı konumdaki ortaklara farklı davranılması, eşitlik ilkesi yönünden ihraç kararının denetiminde dikkate alınır.
Dava hangi mahkemede açılır?
Kooperatif ihraç kararının iptali davaları asliye ticaret mahkemesinde (bulunmayan yerlerde bu sıfatla asliye hukuk mahkemesinde) görülür.
İlgili mevzuat
- 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu m.1 — kooperatifin tanımı
- 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu m.8 — ortaklığa girme şartları
- 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu m.10 — ortaklıktan çıkma
- 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu m.14 ve m.15 — ortaklığın sona ermesi hâlleri
- 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu m.16 — çıkarılma esasları ve itiraz
- 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu m.23 — ortaklar arasında eşitlik
- 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu m.27 — parasal yükümlülük ve ortaklığın düşmesi
- 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu m.53 — genel kurul kararlarının iptali
- 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m.2 — dürüst davranma
- 6100 sayılı HMK m.114 — dava şartları
Şirketler ve ortaklık hukukuyla ilgili diğer yazılarımız: genel kurul kararlarının iptali, haklı sebeple şirketin feshi ve yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğu.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Kooperatif ihraç uyuşmazlıklarında üç aylık süre ve ihtar şartları sonucu belirler; somut durumunuz için bir avukata başvurmanız yerinde olur.