Çek Kayboldu veya Çalındı: İptal (Zayi) Davası

Çek, bono ya da poliçe kaybolduğunda veya çalındığında yapılacak iş, yeni bir senet düzenlemek değildir. Kambiyo senetleri kıymetli evrak niteliğindedir: hak, senede bağlıdır ve senet olmadan ileri sürülemez. Bu nedenle izlenecek yol, Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenen iptal (zayi) davasıdır.

İki adım: önce ödeme yasağı, sonra iptal

1. Ödeme yasağı kararı

Senedi eline geçiren kişinin bedeli tahsil etmesini önlemek için, mahkemeden derhâl ödeme yasağı kararı istenmelidir. Bu karar muhatap bankaya bildirilir ve bankanın senedi ödemesi engellenir.

Bu adım acildir: dava dilekçesiyle birlikte ve gecikmeksizin talep edilmelidir. Ödeme yapıldıktan sonra alınan karar işe yaramaz.

2. İptal davası

Mahkeme, senedi elinde bulunduran kişiye ilan yoluyla çağrıda bulunur ve senedi belirlenen süre içinde mahkemeye ibraz etmesini ister. İlan süresi içinde senet ibraz edilmezse mahkeme senedin iptaline karar verir.

İptal kararı, senedin yerine geçer: hamil, senet olmaksızın hakkını bu kararla ileri sürebilir ve bedeli tahsil edebilir.

Görevli ve yetkili mahkeme

Kıymetli evraka ilişkin bu talepler ticari dava niteliğindedir ve Asliye Ticaret Mahkemesinde görülür; ticaret mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi ticaret mahkemesi sıfatıyla bakar. Yetki bakımından, çeklerde muhatap bankanın bulunduğu yer ile ödeme yerinin mahkemesi öne çıkar.

Dava çekişmesiz yargı niteliğinde olduğundan, karşı taraf gösterilmez; ilan usulü uygulanır.

Kim başvurabilir?

• Senedin son meşru hamili — senedi elinde bulundururken kaybeden kişi.
• Keşideci (düzenleyen), senedi tedavüle çıkarmadan kaybetmişse.
• Ciro zinciri kesintisizse, hamilin bu sıfatını ciro zinciriyle ispatlaması gerekir.

Bu nedenle çek ve senetlerin fotokopisinin ya da en azından seri numarası, tutar, keşide tarihi ve muhatap banka bilgilerinin ayrıca kaydedilmesi büyük önem taşır. Bu bilgiler olmadan dava açmak fiilen imkânsızlaşır.

Çalınma hâlinde ayrıca yapılması gerekenler

1. Savcılığa şikâyet. Hırsızlık ve kullanılması hâlinde dolandırıcılık suçları gündeme gelir. Örnek: savcılığa şikâyet dilekçesi.
2. Bankaya bildirim. Çek yaprakları çalınmışsa banka derhâl bilgilendirilmelidir.
3. Karşılıksız çek riskine dikkat. Çalınan çek yaprağı doldurulup ibraz edilirse, keşideci sıfatıyla hakkınızda işlem başlatılabilir. Bu ihtimale karşı ödeme yasağı kararının hızla alınması kritiktir.

Karşılıksız çek ve çek düzenleme yasağı

Kaybolan çekten ayrı ama sık karıştırılan bir konu, karşılıksız çektir. 5941 sayılı Çek Kanunu, üzerinde yazılı keşide tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibraz edildiğinde karşılığı bulunmayan çek bakımından, hamilin şikâyeti üzerine çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı ile adli para cezası öngörür.

Bu yaptırıma karşı, çek bedelinin ödenmesi hâlinde yasağın kaldırılması istenebilir. Şikâyet ve başvuru süreleri kanunda ayrıca düzenlenmiştir ve kısadır; bu nedenle çek elinize ulaşır ulaşmaz hukuki değerlendirme yapılması gerekir.

Alacak tarafındaysanız

Elinizdeki çek karşılıksız çıktıysa, alacağın tahsili için kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla takip (Örnek No: 10) başlatılır. Bu takipte borçlunun itiraz süresi beş gündür ve itiraz icra mahkemesine yapılır; ayrıca itiraz, satıştan başka takip işlemlerini durdurmaz. Ayrıntı: icra takibine itiraz dilekçesi.

Borçlu tarafındaysanız ve senedin bedelsiz kaldığını ya da teminat senedi olduğunu ileri sürüyorsanız menfi tespit davası yolu izlenir. Borçlunun mal kaçırdığını düşünüyorsanız tasarrufun iptali davası değerlendirilmelidir.

Ne yapmalı?

1. Senet bilgilerini derhâl derleyin — seri no, tutar, tarih, muhatap banka, keşideci.
2. Ödeme yasağı talebini gecikmeksizin yapın.
3. Çalınma varsa savcılığa şikâyet edin ve bankaya bildirin.
4. İlan sürecini takip edin; süre sonunda iptal kararını alın.
5. İptal kararıyla alacağınızı talep edin ya da takibe geçin.

Alan bilgisi için Şirketler Hukuku ve İcra ve Tazminat Hukuku sayfalarımıza, Bursa’daki icra süreçleri için Bursa’da icra takibi ve itiraz sayfamıza bakabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Süreler ve usul kuralları senedin türüne göre değişir.