İcrada İstihkak İddiası (İİK 96-99)

Yargıtay ne diyor?

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2021/1008, K. 2023/175, 08.03.2023

Karine ve ispat düzeninin bütünü. Hukuk Genel Kurulu, istihkak davalarındaki yasal karineleri ve ispat yükünü sistematik olarak ortaya koymuştur. Kararda; m.97/a’nın ilk iki cümlesindeki alacaklı yararına karinenin amacının “borçlu ile üçüncü kişilerin anlaşmak suretiyle alacaklılardan mal kaçırmalarının engellenmesi” olduğu, bu karinenin aksini ispat külfetinin üçüncü kişiye ait olduğu belirtilmiştir. Üçüncü kişinin ispat yükünün kapsamı da tanımlanmıştır: “malı hangi hukuki sebebe dayanarak kazandığını, eğer satın alma nedenine dayanmışsa, satın aldığı tarihte malı satın alabilecek ekonomik güce sahip olduğunu, malın ne sebeple borçlu elinde bulunduğunu ispat etmek zorundadır.” Karinenin aksi tanık dâhil her türlü delille kanıtlanabilir; ancak sunulan kanıtlar “inandırıcı ve her türlü şüpheden uzak nitelikte olmalıdır.” Kurul ayrıca sınırı çizmiştir: “Davalı alacaklı yararına mülkiyet karinesinden söz edebilmek için haciz uygulanan adresin borçlu ile ilişkisinin kesin bir biçimde saptanması gerekmektedir.” Nihayet m.99’un uygulama alanı için: mal yalnızca üçüncü kişi elinde haczedilmişse dava açma ve ispat yükü alacaklıya düşer; mal borçlunun ya da borçlu ile üçüncü kişinin müştereken elinde haczedilmişse m.99 değil m.96 ve 97 uygulanır — ve “istihkak davası 99 uncu madde hükmüne dayalı olarak üçüncü kişi tarafından açılırsa ispat külfeti yer değiştirmez.”

Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, E. 2022/12039, K. 2023/1930, 22.03.2023

Eski depo, mevcut işletme: karine üçüncü kişi lehine. Haciz, borçluya ödeme emri tebliğ edilen adreste yapılmamış; borçlu hazır bulunmamış, borçlu adına belge ele geçirilmemişti. Haciz mahalli borçlunun eski deposu olmakla birlikte haciz tarihinde üçüncü kişinin işletmesi oradaydı ve mahalde üçüncü kişinin vergi levhası ile kayıtları bulunuyordu. Daire, mahcuzun üçüncü kişi elinde haczedildiğini kabul etmiş ve şu kuralı uygulamıştır: “mülkiyet karinesi davacı 3. kişi lehine olup, davanın İİK m. 96 gereğince 3. kişi tarafından açılması ispat yükünün yer değiştirmesine neden olmaz. Mülkiyet karinesinin aksinin davalı alacaklı tarafından inandırıcı ve güçlü delillerle ispat edilmesi gerekir.” Alacaklının delilleri yeterli görülmemiş; davanın kabulüne ilişkin karar oy birliğiyle onanmıştır.

Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, E. 2023/3682, K. 2023/4614, 05.07.2023

Sonradan düzenlenmiş fatura ve tasdiksiz defter yetmez. Haciz, kira sözleşmesinde yer alan ve borçluya ödeme emri tebliğ edilen adreste yapılmıştı; kira sözleşmesi borçluyla imzalanmış, alt kira yasaklanmış olmasına rağmen haciz mahallinde dava dışı bir şirketin yetkilisi hazır bulunmuştu. Daire, karinenin borçlu — dolayısıyla alacaklı — yararına olduğunu belirlemiş ve üçüncü kişinin delillerini tek tek elemiştir: dayanılan fatura borcun doğumundan sonra düzenlenmiş ve ayırt edici özellikleri içermeyen bir belgeydi; bilirkişi faturanın deftere kayıtlı olduğunu söylese de üçüncü kişinin ticari defterinin kapanış tasdiki yoktu; malı kiraladığı iddiası ise adi yazılı bir sözleşmeye dayanıyor, kira ödemeleri sunulmuyordu. Sonuç: “davacı 3. kişi tarafından delil olarak sunulan belgeler, dayanılan deliller mülkiyet karinesinin aksini ispata yeterli görülmemiştir.” Davanın kabulüne ilişkin karar bozulmuştur.

Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, E. 2024/3909, K. 2024/8323, 09.10.2024

Şikâyet dar, dava geniş: icra mahkemesi şikâyette mülkiyeti tartışamaz. Üçüncü kişi, haczin m.96–97’ye göre yapılmış sayılmasına ilişkin müdürlük işleminin iptalini istemiş; mahkeme şikâyeti karara bağlarken terditli istihkak istemi hakkında karar verilmesine yer olmadığına hükmetmişti. Daire önce iki prosedürün kapsamını ayırmıştır: “icra mahkemesi şikayet üzerine haciz mahallindeki ilk duruma göre mahcuzun kimin elinde olduğunu tespiti ile yetinmelidir.” İstihkak davasında ise karine ve ispat yükü, haczin yapıldığı yerin takip dosyasındaki adreslerle bağlantısı, mahalde bulunan kişiler, borçluyla irtibat kuran bilgi ve belgeler, tarafların sicil ve vergi adresleri ile ortaklık yapıları gibi birçok veri birlikte değerlendirilerek belirlenir. Bu nedenle: “şikayet prosedüründe dar yetki ile inceleme yapacak icra mahkemesinde genel hükümlere göre yargılama yapılan istihkak davasında daha geniş delillerle tartışılacak mülkiyet karinesi ve bunun aksinin ispatı yönünde bağlayıcı nitelikte karar verilemez.” Somut olayda haczin üçüncü kişinin antreposunda, borçlu yokken ve borçlu adına belge bulunmaksızın yapıldığı saptanarak karar bozulmuştur.

İstihkak uyuşmazlıklarının tamamı tek bir eksende dönüyor: mal kimin elinde haczedildi? Kanun bu soruyu mülkiyetin kendisiyle değil zilyetlikle cevaplıyor, çünkü haciz anında mülkiyeti araştırmak mümkün değil. Bu yüzden karine kurulmuş ve karinenin yönü haciz mahallinin kime ait olduğuna bağlanmış. Sistemin dengesi de burada: karine alacaklı yararına işlediğinde üçüncü kişi, malı nasıl kazandığını ve neden borçlunun elinde bulunduğunu ispatlamak zorunda; karine üçüncü kişi yararına işlediğinde ise ispat yükü alacaklıya geçiyor ve dava alacaklı tarafından açılıyor. Kararların ısrarla tekrarladığı incelik şu: davayı kimin açtığı ispat yükünü değiştirmiyor. Usul ekonomisi gereği kimin davacı olacağı ayrı, kimin ispat edeceği ayrı sorular. İkinci incelik delillerin niteliğinde. Fatura, defter, kira sözleşmesi gibi belgeler tek başına değil, zamanı ve ayırt ediciliği ile değerlendiriliyor: borcun doğumundan sonra düzenlenmiş, seri numarası taşımayan bir fatura ya da kapanış tasdiki bulunmayan bir defter, biçimsel olarak var olsa bile karineyi devirmiyor. Üçüncü incelik ise usule ilişkin ve pratikte en çok hataya yol açan nokta: haczin m.96 mı m.99 mu sayılacağı bir şikâyet konusu ve icra mahkemesi burada yalnızca haciz mahallindeki ilk duruma bakıyor; mülkiyetin gerçekte kime ait olduğu ise ancak istihkak davasında, genel hükümlere göre ve çok daha geniş delil çerçevesinde tartışılıyor. Bu iki prosedürü birbirine karıştırmak, dosyanın esasa girilmeden geri dönmesinin en sık sebebi.