Engelli Çalıştırma Zorunluluğu Nedir? Yüzde 3 Kota ve İdari Para Cezası (İş K. m.30)
- 50 ve üzeri işçi çalıştıran özel sektör işyerlerinde %3 engelli çalıştırma zorunludur.
- Kamuda oran %4 engelli ve ayrıca %2 eski hükümlü.
- İşçi sayısı il bazında toplam hesaplanır — işyerini bölerek 50 sınırının altına inilemez.
- Engelli işçi: çalışma gücünün en az %40’ından yoksun olduğu sağlık kurulu raporuyla belgelenen kişi.
- Alım İŞKUR aracılığıyla yapılır; açık kontenjan Kuruma bildirilir.
- İhlalde ceza çalıştırılmayan her engelli ve her ay için ayrı ayrı uygulanır — aylık tekrarlanır.
Kısa cevap: 50 ve üzeri işçi çalıştıran özel sektör işyerlerinde %3 engelli çalıştırma zorunludur; işçi sayısı il bazında toplam hesaplanır ve işyerini bölerek 50 sınırının altına inilemez. Alım İŞKUR aracılığıyla yapılır; ihlalde ceza çalıştırılmayan her engelli ve her ay için ayrı ayrı uygulanır.
Elli ve üzeri işçi çalıştıran işyerleri için engelli istihdamı bir tercih değil, kanuni yükümlülüktür. İş Kanunu m.30, kotayı, işe alım usulünü ve ihlâlin yaptırımını birlikte düzenler. Kotayı doldurmayan işveren, çalıştırmadığı her engelli ve çalıştırmadığı her ay için idari para cezasıyla karşılaşır.
Cezanın aylık tekrarlanan yapısı, yükümlülüğün en çok gözden kaçan yanıdır: ihlâl sürdükçe tutar birikir ve bir yılın sonunda kotayı doldurmanın maliyetinin çok üzerine çıkabilir.
Kota oranları
| İşyeri | Engelli | Eski hükümlü | Alt sınır |
|---|---|---|---|
| Özel sektör | %3 | — | 50 ve üzeri işçi |
| Kamu | %4 | %2 | 50 ve üzeri işçi |
| Yer altı ve su altı işleri | Yükümlülük yok | Toplam sayıya da katılmaz | |
Aynı il sınırları içinde birden fazla işyeri bulunan işverenin çalıştırmakla yükümlü olduğu işçi sayısı, toplam işçi sayısına göre hesaplanır. Oranın hesabında yarıma kadar kesirler dikkate alınmaz; yarım ve üzeri kesirler tama tamamlanır.
Hesap örneği: Bursa’da üç ayrı şubesi bulunan bir işletmede sırasıyla 22, 18 ve 14 işçi çalışıyor. Toplam 54 işçi olduğundan yükümlülük doğar. 54 × %3 = 1,62 → yarımın üzerinde olduğu için tama tamamlanır: 2 engelli işçi.
Aynı işletme “her şube ayrı işyeri, hiçbiri 50’yi geçmiyor” diyemez; hesap il bazında toplam üzerinden yapılır.
Kim engelli işçi sayılır?
Bedensel, zihinsel, ruhsal, duygusal ve sosyal yeteneklerindeki engel nedeniyle çalışma gücünün en az %40’ından yoksun olduğu sağlık kurulu raporuyla belgelenen kişi engelli işçi sayılır. Rapor, yetkili sağlık kuruluşlarınca ilgili mevzuata göre düzenlenir.
Raporun süreli olması, kota hesabında en sık yaşanan sorundur. Süresi dolan rapor yenilenmediğinde işçi kota kapsamından çıkar ve işveren farkında olmadan ihlâl durumuna düşer. Rapor geçerlilik tarihleri takvimle izlenmelidir.
İşe alım İŞKUR üzerinden yapılır
İşverenler, çalıştırmakla yükümlü oldukları engelli işçileri Türkiye İş Kurumu (İŞKUR) aracılığıyla temin eder. İşveren, açık kontenjanı Kuruma bildirmekle yükümlüdür. Kurum dışından doğrudan yapılan alımlarda da bildirim yükümlülüğü sürer.
Bildirimin yapılmış olması, kontenjan doldurulamasa bile işverenin iyi niyetini ortaya koyan bir belgedir ve ceza sürecinde savunmanın dayanağı olur.
İdari para cezası nasıl işler?
Yükümlülüğe aykırı davranan işverene, çalıştırmadığı her engelli ve çalıştırmadığı her ay için ayrı ayrı idari para cezası verilir. Kamu kuruluşları da bu cezadan muaf değildir.
| Durum | Ceza hesabı |
|---|---|
| 1 engelli eksik, 1 ay | 1 × 1 × birim ceza |
| 2 engelli eksik, 6 ay | 2 × 6 = 12 × birim ceza |
| 3 engelli eksik, 12 ay | 3 × 12 = 36 × birim ceza |
Ceza miktarları her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir; güncel tutar için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın yayımladığı yıllık ceza cetveline bakılmalıdır.
Cezaya itiraz
İdari para cezasına karşı, tebliğ tarihinden itibaren on beş gün içinde sulh ceza hâkimliğine başvurulabilir (5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.27). Başvuruda ileri sürülebilecek başlıca savunmalar:
- İşçi sayısının yanlış hesaplanması — yer altı/su altı işlerindeki işçilerin toplama katılmış olması, alt işveren işçilerinin hatalı sayılması.
- Kontenjanın İŞKUR’a bildirilmiş olmasına rağmen aday gönderilmemesi.
- Engelli işçinin fiilen çalışıyor olmasına rağmen SGK bildiriminde engelli kodunun işlenmemiş olması — uygulamada azımsanmayacak sayıda ceza bu bildirim hatasından kaynaklanır.
- Raporun geçerli olduğu dönemin yanlış değerlendirilmesi.
Engelli işçinin korunması
- Ayrımcılık yasağı. İş K. m.5, engellilik dâhil hiçbir sebeple ayrım yapılamayacağını düzenler. Ayrıma uğrayan işçi, dört aya kadar ücreti tutarında ayrımcılık tazminatı talep edebilir.
- Uygun iş ve makul düzenleme. İşveren, engellinin durumuna uygun iş ve çalışma koşullarını sağlamakla yükümlüdür; erişilebilirlik ve uyarlama yapılmaması ayrımcılık oluşturabilir.
- Fesih koruması. Kota kapsamında çalışıyor olmak feshe karşı mutlak koruma sağlamaz; ancak fesih geçerli sebebe dayanmalıdır ve engellilik geçerli sebep sayılamaz.
- Ücret eşitliği. Aynı işi yapan engelli işçiye daha düşük ücret ödenmesi, ayrımcılık tazminatı ve ücret farkı alacağı doğurur.
Prim teşviki
Kontenjan dâhilinde ya da kontenjan fazlası engelli çalıştıran özel sektör işverenlerinin, bu işçiler için ödemesi gereken sigorta primi işveren hisselerinin belli bir bölümü Hazinece karşılanır. Teşvikten yararlanmak için SGK bildirimlerinin eksiksiz ve zamanında yapılması gerekir.
Teşvik, kotanın üzerine çıkan istihdamı da kapsadığı için, yükümlülüğü aşan alımlar işletme açısından maliyet artırıcı olmayabilir.
- Danıştay 13. Daire, E.2023/3078, K.2023/4441, 31.10.2023 Kotanın hangi coğrafi birim üzerinden hesaplanacağını netleştirir: “Engelli kontenjanı hesaplanırken sadece aynı işverene bağlı aynı il sınırları içerisindeki işyerlerinin dikkate alınması gerekmektedir. Dolayısıyla birden fazla ilde işyeri bulunan işverenlerin engelli kontenjanının, Türkiye geneli değil her il için ayrı hesaplanması zorunludur.” Aynı işverenin aynı ildeki farklı işyerlerinde çalışan işçilerin toplamı üzerinden hesap yapılır; farklı illerdeki işyerleri için hesap o ildeki işçi sayısı üzerinden yapılır. Karar ayrıca yaptırımın çalıştırılmayan her engelli başına ve çalıştırılmayan her ay için uygulandığını vurgular.
- Danıştay 13. Daire, E.2016/4034, K.2016/4328, 22.12.2016 Kota tabanına kimlerin dâhil edileceğini gösterir. Yurtiçinde İşe Yerleştirme Hizmetleri Hakkında Yönetmelik m.11/1 uyarınca zorunlu çalıştırılacak engelli, eski hükümlü veya terörle mücadelede malul sayılmayacak şekilde yaralanan işçi sayısının tespitinde “belirli veya belirsiz süreli iş sözleşmesine göre çalıştırılan tüm işçiler esas alınır.” Kararda ayrıca Kamu İhale Genel Tebliği m.78.22 uyarınca hizmet alımı ihalelerinde engelli işçi ücreti için birim fiyat teklif cetvelinde ayrı satır açılmasının zorunlu olduğu belirtilmiştir.
- Yargıtay 7. Ceza Dairesi, E.2021/11558, K.2021/12475, 12.10.2021 Cezanın niteliği tartışmasını kapatır. Sulh ceza hâkimliği, İş Kanunu m.101’deki cezanın nispi olduğu ve yalnızca maktu cezaların yeniden değerleme oranında artırılabileceği gerekçesiyle 9.180 TL’lik cezanın bir kısmını kaldırmıştı. Yargıtay, anılan düzenlemedeki cezanın maktu nitelikte olduğunu belirterek kararı kanun yararına bozmuştur. Yani m.101’deki tutar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir.
- Yargıtay 7. Ceza Dairesi, E.2022/4180, K.2022/15821, 08.11.2022 Uygulamadaki tipik tespit yöntemini gösterir: Türkiye İş Kurumu’nca düzenlenen işgücü çizelgesinden hareketle, işverenin belirli aylarda iki engelli işçi çalıştırması gerekirken hiç çalıştırmadığı saptanmış ve idari para cezası uygulanmıştır. Denetim, aylık işgücü bildirimleri üzerinden yapıldığından kota açığı geriye dönük olarak ay ay hesaplanabilmektedir.
- Yargıtay 19. Ceza Dairesi, E.2017/3257, K.2018/10628, 22.10.2018 Yükümlülüğün nasıl yerine getirileceğini hatırlatır: İş Kanunu m.30/3 uyarınca “İşverenler çalıştırmakla yükümlü oldukları işçileri Türkiye İş Kurumu aracılığı ile sağlarlar.” Bu kapsamda çalıştırılacak işçilerin nitelikleri ve işe alınma usulü yönetmelikle düzenlenir. Kararda 697.363 TL tutarındaki idari para cezasına yönelik başvuru süreci ele alınmakta olup, birikmiş kota açığının ulaşabileceği boyutu göstermesi bakımından da dikkat çekicidir.
- İşyeri bazında hesaplamak. Sayı il bazında toplam üzerinden bulunur; şube bölmek yükümlülüğü kaldırmaz.
- Yer altı/su altı işçilerini toplama katmak. Bu işçiler hem yükümlülük dışıdır hem toplam sayıya girmez.
- SGK’da engelli kodunu işlememek. Fiilen kotayı doldurduğu hâlde bildirim hatası yüzünden ceza alan işyeri çoktur.
- Rapor sürelerini takip etmemek. Süresi dolan rapor, işçiyi kota hesabından çıkarır.
- İŞKUR bildirimini yapmamak. Bildirim, hem yükümlülüktür hem ceza sürecinde savunma belgesidir.
- Cezaya itiraz süresini kaçırmak. Sulh ceza hâkimliğine başvuru süresi tebliğden itibaren on beş gündür.
İşveren kontrol listesi
- İl bazında toplam işçi sayınızı hesaplayın; işyeri bazında değil.
- Yer altı ve su altı işlerinde çalışanları toplamdan düşün.
- Oranı uygulayın ve kesir kuralını (yarım ve üzeri tama tamamlanır) gözetin.
- Açık kontenjanı İŞKUR’a bildirin ve bildirim kaydını saklayın.
- Engelli raporlarının geçerlilik sürelerini takvime işleyin.
- SGK bildirimlerinde engelli kodunun doğru işlendiğini her ay kontrol edin.
- Prim teşvikinden yararlanıp yararlanmadığınızı muhasebe kayıtlarınızdan doğrulayın.
Kaç işçiden sonra engelli çalıştırma zorunluluğu başlar?
Elli veya daha fazla işçi çalıştırılan işyerlerinde yükümlülük doğar. Bu sayı, aynı il sınırları içinde birden fazla işyeri bulunan işverenlerde toplam işçi sayısına göre hesaplanır; şubeleri ayrı göstererek elli sınırının altında kalmak mümkün değildir. Yer altı ve su altı işlerinde çalışanlar bu toplama dâhil edilmez ve bu işler bakımından engelli çalıştırma yükümlülüğü de bulunmaz.
Engelli kotası yüzde kaçtır?
Özel sektör işyerlerinde oran yüzde üçtür. Kamu işyerlerinde ise yüzde dört engelli ve ayrıca yüzde iki eski hükümlü ya da terörle mücadelede malul sayılmayacak şekilde yaralanan işçi çalıştırma zorunluluğu vardır. Oranın hesabında yarıma kadar olan kesirler dikkate alınmaz, yarım ve üzerindeki kesirler tama tamamlanır.
Kim engelli işçi sayılır?
Bedensel, zihinsel, ruhsal, duygusal ve sosyal yeteneklerindeki engel nedeniyle çalışma gücünün en az yüzde kırkından yoksun olduğu sağlık kurulu raporuyla belgelenen kişi engelli işçi sayılır. Rapor, yetkili sağlık kuruluşlarınca ilgili yönetmeliğe göre düzenlenir. Raporun süreli olması hâlinde geçerlilik tarihi takip edilmelidir; süresi dolan rapor işçiyi kota hesabından çıkarır.
Kotayı doldurmayan işverene ne ceza uygulanır?
Çalıştırmadığı her engelli ve çalıştırmadığı her ay için ayrı ayrı idari para cezası uygulanır. Ceza aylık olarak tekrarlandığından, ihlâl sürdükçe tutar hızla büyür; iki engelli eksik ve altı aylık ihlâlde ceza on iki birim üzerinden hesaplanır. Kamu kuruluşları da bu cezadan muaf değildir. Tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında güncellendiğinden, güncel ceza cetveline bakılmalıdır.
İdari para cezasına nasıl itiraz edilir?
Kabahatler Kanunu m.27 uyarınca, cezanın tebliğinden itibaren on beş gün içinde sulh ceza hâkimliğine başvurulur. Başvuruda işçi sayısının hatalı hesaplandığı, yer altı işçilerinin toplama katıldığı, kontenjanın İŞKUR’a bildirilmesine rağmen aday gönderilmediği ya da engelli işçinin fiilen çalıştığı hâlde SGK bildiriminde engelli kodunun işlenmediği ileri sürülebilir. Son ihtimal uygulamada oldukça sık görülür ve kayıt düzeltmesiyle ceza kaldırılabilir.
Engelli işçi işten çıkarılabilir mi?
Engellilik tek başına fesih sebebi olamaz ve ayrımcılık yasağı kapsamındadır. Ancak kota kapsamında çalışıyor olmak da feshe karşı mutlak bir koruma sağlamaz; iş güvencesi hükümleri kapsamındaki işçiler bakımından fesih geçerli bir sebebe dayanmalıdır. Engelliliğe dayalı fesihte işçi, işe iade talebinin yanında dört aya kadar ücreti tutarında ayrımcılık tazminatı da isteyebilir.
Engelli çalıştıran işverene teşvik var mı?
Evet. Kontenjan dâhilinde veya kontenjan fazlası engelli çalıştıran özel sektör işverenlerinin bu işçiler için ödemesi gereken sigorta primi işveren hisselerinin belirli bir bölümü Hazinece karşılanır. Teşvik kotanın üzerindeki istihdamı da kapsar. Yararlanmanın koşulu, SGK bildirimlerinin eksiksiz ve süresinde yapılması ve engelli kodunun doğru işlenmesidir.
- 4857 sayılı İş Kanunu m.30 — Engelli ve eski hükümlü çalıştırma zorunluluğu
- 4857 sayılı İş Kanunu m.5 — Eşit davranma ilkesi ve ayrımcılık tazminatı
- 4857 sayılı İş Kanunu m.101 — Engelli çalıştırma yükümlülüğüne aykırılıkta idari para cezası
- 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun — Genel koruma ve erişilebilirlik
- 5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.27 — İdari para cezasına başvuru yolu ve 15 günlük süre
- Yurtiçinde İşe Yerleştirme Hizmetleri Hakkında Yönetmelik — İŞKUR üzerinden alım usulü
- Engellilik Ölçütü, Sınıflandırması ve Engellilere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmelik
İdari para cezasına karşı başvurulacak yol için idari para cezasına itiraz sayfamıza, fesih sebeplerinin değerlendirilmesi için işyerinde fesih sebepleri ve devamsızlık nedeniyle fesih yazılarımıza bakabilirsiniz. Alan bilgisi: İş Hukuku.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olayın koşulları farklı sonuçlar doğurabilir.
İdari para cezası tutarları her yıl yeniden değerleme oranında güncellendiğinden, işlem öncesi yürürlükteki ceza cetveli doğrulanmalıdır.