Ödediğiniz Senet İcraya Konulursa Ne Olur? Bedelsiz Senedi Kullanma Suçu (TCK m.156)
- TCK m.156’ya göre bedelsiz kalmış bir senedi kullanan kimseye, şikâyet üzerine, altı aydan iki yıla kadar hapis ve adli para cezası verilir.
- Yargıtay’a göre suçun oluşması için failin elinde borçlusunca bedelinin tamamı ya da bir kısmı ödenmiş bir senet bulunmalıdır.
- Fail bu senedi ödenmemiş gibi tahsile koymalı veya bir başkasına devretmelidir.
- Borcun bir bölümü ödendiği hâlde senedin tamamı veya kalan borçtan fazlası için kullanılması da suçu oluşturur.
- Suç şikâyete bağlıdır; şikâyet hakkı kural olarak fiilin ve failin öğrenildiği tarihten itibaren altı ay içinde kullanılmalıdır.
- Şikâyete bağlı olduğu için suç uzlaşma kapsamındadır; uzlaştırma yapılmadan kurulan hükümler Yargıtay’ca bozulmaktadır.
- Mahkûmiyet hâlinde hapis cezası ile birlikte adli para cezasına da hükmedilmesi gerekir.
- Ödeme, takip başlatıldıktan sonra yapılmış ve alacaklı takibe devam etmişse Yargıtay bunu kendiliğinden bu suç saymamıştır.
- Taraflar arasında birden fazla borç ilişkisi varsa ve ödemenin hangi senede ait olduğu belirlenemiyorsa, uyuşmazlık hukuki nitelikte kabul edilebilir.
- Senet hiç borç doğmadan teminat olarak verilmiş ve amacı dışında kullanılmışsa, suçun niteliği ayrıca tartışılmalıdır.
- Borçluya senet aslı yerine fotokopisi verilip asıl senetle takip yapılması hâlinde, Dairede suçun bedelsiz senet mi dolandırıcılık mı olduğu tartışılmıştır.
- Bu olayda Daire çoğunluğu, hilenin icra dairesine yönelmediği gerekçesiyle nitelikli dolandırıcılık görüşünü kabul etmemiştir.
- Mahkeme, ödemenin yapıldığı tarihi, tutarı ve hangi borca ilişkin olduğunu somut belgelerle belirlemelidir.
- Ceza soruşturmasından bağımsız olarak borçlu, icra hukuku yollarıyla ödeme itirazında bulunabilir, menfi tespit veya istirdat davası açabilir.
- Ödemeyi yaparken senedin iadesini istemek veya senet üzerine ödeme şerhi düşürmek, uyuşmazlığı baştan önler.
Kısa cevap: Bedelsiz kalmış bir senedi kullanan kimseye, şikâyet üzerine, altı aydan iki yıla kadar hapis ve adli para cezası verilir (TCK m.156). Suçun oluşması için failin elinde borçlusunca bedelinin tamamı ya da bir kısmı ödenmiş bir senet bulunmalı ve fail bu senedi ödenmemiş gibi tahsile koymalı veya bir başkasına devretmelidir; şikâyet hakkı kural olarak altı ay içinde kullanılmalıdır.
Bedelsiz senet şikâyetleri çoğu zaman güven üzerine kurulmuş ticari ilişkilerin bozulmasıyla ortaya çıkar. Borçlu senet bedelini elden, havaleyle ya da mal teslimiyle öder; ancak senet aslını geri almaz. Aradan zaman geçtikten sonra aynı senetle icra takibi başlatılır veya senet üçüncü bir kişiye ciro edilir.
Bu durumda borçlunun önünde iki yol vardır: icra hukuku araçlarıyla ödemeyi ileri sürmek ve şartları varsa senedi kullanan hakkında şikâyette bulunmak. Ceza yargılamasında sonuç ise büyük ölçüde ödemenin hangi senede, ne zaman ve hangi tutarda yapıldığının ispatına bağlıdır. Aşağıda Yargıtay kararları üzerinden bu sorular ele alınmaktadır.
Kanunî dayanak
| Konu | Dayanak | Yargıtay yaklaşımı |
|---|---|---|
| Suçun konusu | TCK m.156 | Tamamen veya kısmen ödenmiş senet |
| Hareket | Yerleşik içtihat | Tahsile koyma veya başkasına devretme |
| Kısmi ödeme | Yerleşik içtihat | Kalandan fazla tutarda kullanım da suçtur |
| Ceza | TCK m.156 | Altı aydan iki yıla kadar hapis ve adli para cezası |
| Kovuşturma şartı | TCK m.156, m.73 | Şikâyete bağlı |
| Uzlaşma | CMK m.253 | Uzlaştırma yapılmadan hüküm kurulamaz |
| Ödemeden önce başlamış takip | Y15CD 11.01.2016 | Takibe devam etmek kendiliğinden suç sayılmadı |
| Ödemenin hangi senede ait olduğu belirsizse | Y15CD 11.01.2016 | Hukuki ihtilaf; beraat gerekir |
| Fotokopi verip asılla takip | Y15CD 22.05.2017 (oyçokluğu) | Çoğunluk: TCK 156; karşı oy: TCK 157 |
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Ödeme emrinin tebliğ tarihini not edin; icra hukukundaki itiraz süreleri kısadır ve ceza şikâyetinden bağımsız işler.
- Takip dayanağı senedin fotokopisini icra dosyasından alın; vade, tutar ve düzenlenme tarihini ödeme belgelerinizle karşılaştırın.
- Banka dekontları, makbuzlar, mesaj ve e-posta yazışmaları gibi ödeme delillerini tarih sırasına koyun.
- Aynı alacaklıya birden fazla senet verdiyseniz her ödemenin hangi senede ilişkin olduğunu gösteren belgeyi ayrıca tespit edin.
- Kambiyo senedine dayalı takipte ödeme itirazını, İcra ve İflas Kanunu’nun öngördüğü süre ve belge şartlarına uygun şekilde yapın.
- Gerekirse borçlu olmadığınızın tespiti için menfi tespit, ödeme yapılmışsa istirdat davası seçeneğini değerlendirin.
- Senedin takibe konulduğunu veya ciro edildiğini öğrendiğiniz tarihi belgeleyin; şikâyet süresi bu tarihten itibaren işler.
- Cumhuriyet başsavcılığına yapılacak şikâyette senedin kimde olduğunu, ödemenin nasıl yapıldığını ve senedin nasıl kullanıldığını ayrı başlıklar hâlinde anlatın.
- İcra takip dosyasının dosya numarasını ve varsa protesto belgesini şikâyet dilekçesine ekleyin.
- Uzlaştırma teklif edildiğinde, zararınızın giderilmesini ve takibin durdurulmasını içeren somut bir uzlaşma önerisi hazırlayın.
- Senet hiç borç doğmadan teminat olarak verilmişse bu durumu gösteren sözleşme veya yazışmaları ayrıca dosyaya sunun.
- Senet aslı yerine fotokopi verildiği gibi bir aldatma varsa, olayın dolandırıcılık açısından da değerlendirilmesini talep edin.
Yargıtay 15. Ceza Dairesi, 11.01.2016 T., 2013/22341 E., 2016/3 K.
Ödemeden önce başlatılmış takibe devam etmek ve ödemenin hangi senede ait olduğunun belirsiz olması hâlinde suç oluşmaz. Katılan, ticari ilişki nedeniyle sanığa biri 44.000, ikisi 25.000 Mark bedelli üç senet vermiş; senetler ödenmeyince 14/07/2004’te icra takibi başlatılmıştır. Katılan 20/06/2006’da 25.000 Mark bedelli senetlerden birine mahsuben ödeme yaptığını, sanığın bu ödemeyi dikkate almadan takibe devam ettiğini ileri sürmüştür. Daire, suçun tanımını hatırlattıktan sonra somut olayda “katılan tarafından yapılan ödemeden sonra, sanığın, ödemeyi dikkate almadan takibe devam etmesinde, suç teşkil eden bir unsur bulunmadığı, zira, ortada baştan itibaren bedelsiz kalan bir senedin takibe konulmasının söz konusu olmadığı” sonucuna varmıştır. Ayrıca paranın hangi senet için gönderildiği şerh edilmediğinden, katılanın iki ayrı 25.000 Mark borcu karşısında ödemenin hangi senede ilişkin olduğu belirlenememiştir. Daireye göre taraflar arasında hukuki bir ihtilaf bulunduğundan sanığın beraati gerekir. Daire, kabule göre de hapis cezasının yanında adli para cezasına hükmedilmemesini hatalı bulmuştur. Mahkûmiyet hükmü 11.01.2016 tarihinde oybirliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 23. Ceza Dairesi, 23.03.2015 T., 2015/295 E., 2015/12 K.
Borca karşılık araç verildiği hâlde bononun tamamının takibe konulması bu suçun konusu olabilir; ancak önce uzlaşma yoluna gidilmelidir. Sanık ile katılan arasında araç alımı nedeniyle 17.12.2008 vadeli, 19.000 TL bedelli bir bono düzenlenmiştir. Borca karşılık katılana 10.600 TL bedelli bir araç verilmiş; aracın değeri taraflar arasında tartışmalı olsa da borçtan düşülmesi konusunda anlaşma bulunmaktadır. Buna rağmen sanık bono bedelinin tamamı için icra takibi başlatmıştır. Daire, kısmen ödenmiş senedin kalandan fazla miktar için kullanılmasının da suç oluşturduğunu belirtmiş, ardından usul yönünden şu tespiti yapmıştır: “Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı olan, 5237 sayılı TCK’nın 156. maddesi kapsamındaki bedelsiz senedi kullanma suçunun, 5271 sayılı CMK’nın 253. maddesi uyarınca uzlaşmaya tabi olması karşısında” usulüne uygun uzlaşma önerisinde bulunulmadan hüküm kurulması hatalıdır. Mahkûmiyet hükmü 23.03.2015 tarihinde oybirliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 15. Ceza Dairesi, 22.01.2014 T., 2013/31643 E., 2014/922 K.
İş yapılmadığı için geri istenen senetlerin bankaya teminat verilmesi ve protesto edilmesi iddiasında icra dosyaları getirtilmeden hüküm kurulamaz. Katılan, evine doğalgaz tesisatı yapılması için sanığa on adet bono vermiş, sanık bir hafta içinde başlaması gereken işe bir buçuk ay geçtiği hâlde başlamayınca anlaşmayı bozarak senetleri geri istemiştir. Sanık yedi senedi iade etmiş, kalan üç senedi bankadan aldığı paraya karşılık teminat gösterdiğini ve en kısa sürede iade edeceğini söylemiştir. Ardından banka tarafından katılana noter aracılığıyla ödememe protestosu çekilmiştir. Sanık, katılan hakkında başlatılan icra takiplerindeki borçları ödeyerek kapattığını savunmuştur. Daire, “katılan aleyhine söz konusu senetlere dayalı icra takibi yapılıp yapılmadığı araştırılarak varsa takip dosyaları getirtilip denetime imkan verecek şekilde” incelenmesi gerektiğini belirtmiş; kabule göre de adli para cezasına hükmedilmemesini hatalı bulmuştur. Mahkûmiyet hükmü 22.01.2014 tarihinde oybirliğiyle bozulmuş ve kazanılmış hakkın gözetilmesine karar verilmiştir.
Yargıtay 15. Ceza Dairesi, 22.05.2017 T., 2014/24977 E., 2017/11180 K.
Hile icra dairesine yönelmediği için eylem nitelikli dolandırıcılık değil bedelsiz senedi kullanma sayılmış; ancak uzlaştırma yapılmadığı için hüküm bozulmuştur. Ağır ceza mahkemesi sanığı TCK m.156’dan mahkûm etmiştir. Tebliğnamede eylemin nitelikli dolandırıcılık oluşturduğu görüşü bildirilmiş, Daire çoğunluğu ise “hilenin icra dairesine yönelik olmaması nedeniyle” bu görüşe katılmayarak mahkemenin nitelendirmesini benimsemiştir. Daire, 02.12.2016’da yürürlüğe giren 6763 sayılı Kanun’la CMK’nın uzlaştırmaya ilişkin maddelerinde yapılan değişiklik uyarınca uzlaştırma işlemleri yapılması gerektiğini belirterek hükmü bozmuştur. Kararın karşı oy yazısında özetlenen olaya göre sanık katılana 85.000 TL’ye ev satmış, kalan borç için 12.500 TL bedelli senet almış; borç ödendiği hâlde katılana senedin renkli fotokopisini verip aslını elinde tutmuş ve sonradan icra takibi başlatmıştır. Karşı oy yazan üye, borcun ödendiğine fotokopiyle ikna edilen katılana karşı hilenin o aşamada gerçekleştiğini, icra müdürlüğüne yönelik bir hile bulunmadığını ve eylemin TCK m.157’deki basit dolandırıcılık suçunu oluşturduğunu savunmuştur. Hüküm 22.05.2017 tarihinde oyçokluğuyla bozulmuştur.
Aynı kararın ikinci önemli tespiti ispatla ilgilidir. Taraflar arasında birden fazla senet ya da borç ilişkisi varsa, ödemenin hangi senede ilişkin olduğu gösterilemediğinde uyuşmazlık ceza hukukundan çıkarak hukuki bir ihtilafa dönüşebilir. Havale açıklamasının boş bırakılması veya elden ödemenin belgelenmemesi, bu nedenle ceza şikâyetinin en zayıf halkası olur.
2015 ve 2017 tarihli kararlar ise usule ilişkin bir tuzağa işaret eder. TCK m.156 şikâyete bağlı olduğundan uzlaşma kapsamındadır. Uzlaştırma yapılmadan kurulan mahkûmiyet hükümleri, esasa ilişkin değerlendirme doğru olsa bile bozulmaktadır. Uzlaşma, şikâyetçi bakımından da zararın hızla giderilmesi ve takibin sonlandırılması için değerlendirilmesi gereken bir fırsattır.
2017 tarihli kararın karşı oy yazısı, bedelsiz senet ile dolandırıcılık arasındaki sınırın tartışmalı olduğunu gösterir. Daire çoğunluğu, hilenin icra dairesine yönelmediği olayda nitelikli dolandırıcılık görüşünü reddetmiş ve eylemi TCK m.156 kapsamında görmüştür. Karşı oy yazan üye ise borçluyu senedin fotokopisiyle aldatmayı basit dolandırıcılık saymıştır. Bu ayrım cezanın ağırlığını ve uzlaşma ihtimalini doğrudan etkiler. Dolandırıcılık suçunun unsurları için nitelikli dolandırıcılık yazımız incelenebilir.
2014 tarihli karar ise senet hiç bedel doğmadan teminat olarak verildiğinde ve iş yapılmadığı için geri istendiğinde, mahkemenin icra dosyalarını getirtip senetlerin gerçekten kullanılıp kullanılmadığını araştırması gerektiğini göstermektedir. Kambiyo senetlerine ilişkin genel kurallar için bonoda protesto ve başvurma hakkı yazımıza bakılabilir.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Neden sorun çıkarır | Doğrusu |
|---|---|---|
| Ödeme yaparken senedi geri almamak | Senet alacaklıda kaldıkça yeniden kullanılabilir | Senet aslını geri isteyin veya ödeme şerhi düşürün |
| Havale açıklamasını boş bırakmak | Ödemenin hangi senede ait olduğu ispatlanamaz | Senet tutarını ve vadesini açıklamaya yazın |
| Yalnızca ceza şikâyetiyle yetinmek | İcra takibi ceza soruşturmasından bağımsız ilerler | İcra hukukundaki itiraz ve dava yollarını da kullanın |
| Şikâyet süresini kaçırmak | Suç şikâyete bağlıdır | Öğrenme tarihinden itibaren altı ay içinde başvurun |
| Uzlaşma önerisini düşünmeden reddetmek | Zararın giderilmesi fırsatı kaçabilir | Somut ödeme ve takip iptali içeren öneri hazırlayın |
| Mal teslimiyle ödemeyi yazılı yapmamak | Borçtan düşülecek tutar tartışmalı hâle gelir | Mahsup tutarını yazılı olarak kararlaştırın |
| Birden fazla senedi ayırt etmemek | Mahkeme uyuşmazlığı hukuki ihtilaf sayabilir | Her ödemeyi belirli bir senetle eşleştirin |
| Takip başladıktan sonra ödeme yapıp dosyaya bildirmemek | Takibe devam edilmesi kendiliğinden suç sayılmayabilir | Ödemeyi icra dosyasına derhâl bildirin |
| Fotokopi senetle ikna olmak | Asıl senet alacaklıda kalır | Aslını teslim almadan ödemeyi tamamlamayın |
Bedelsiz senedi kullanma suçu nedir?
TCK m.156’da düzenlenen ve bedeli tamamen ya da kısmen ödenmiş bir senedin ödenmemiş gibi tahsile konulması veya başkasına devredilmesiyle işlenen suçtur.
Cezası nedir?
Madde metnine göre şikâyet üzerine altı aydan iki yıla kadar hapis ve adli para cezası verilir. Yargıtay, hapis cezasının yanında adli para cezasına da hükmedilmemesini bozma nedeni saymaktadır.
Senedin bir kısmını ödedim, tamamı için takip yapıldı. Suç oluşur mu?
Oluşabilir. Yargıtay’ın yerleşik tanımına göre borcun bir bölümü ödenmiş ve kalan miktar için elde tutulan senedin tamamı veya kalandan fazla miktarı için kullanılması da bu suçu oluşturur.
Takip başladıktan sonra ödeme yaptım, alacaklı takibe devam etti. Ne olur?
Yargıtay 15. Ceza Dairesi 11/01/2016 tarihli kararında, ödemeden önce başlatılmış takibe devam edilmesini baştan itibaren bedelsiz kalmış bir senedin takibe konulması saymamış ve suç unsuru bulunmadığına karar vermiştir. Bu durumda ödemenin icra dosyasına bildirilmesi önem taşır.
Suç şikâyete bağlı mı?
Evet. TCK m.156 açıkça “şikayet üzerine” ifadesine yer vermektedir. Şikâyet hakkı TCK m.73 uyarınca kural olarak fiilin ve failin öğrenildiği tarihten itibaren altı ay içinde kullanılmalıdır.
Uzlaşma zorunlu mu?
Şikâyete bağlı olduğu için suç uzlaşma kapsamındadır. Yargıtay, uzlaştırma işlemleri yapılmadan kurulan mahkûmiyet hükümlerini bozmaktadır.
Ödemenin hangi senede ait olduğu belirsizse ne olur?
Taraflar arasında birden fazla borç ilişkisi bulunduğunda ve ödemenin hangi senede ait olduğu belirlenemediğinde, Yargıtay uyuşmazlığı hukuki ihtilaf olarak değerlendirip beraat kararı verilmesi gerektiğini belirtmiştir.
Senet aslı yerine fotokopi verilirse hangi suç oluşur?
Tartışmalıdır. Yargıtay 15. Ceza Dairesi 2017 tarihli kararında hilenin icra dairesine yönelmediği gerekçesiyle nitelikli dolandırıcılık görüşünü kabul etmemiştir. Kararın karşı oy yazısında ise eylemin basit dolandırıcılık oluşturduğu savunulmuştur.
Senedi başkasına ciro etmek de suç mu?
Yargıtay’ın tanımına göre bedelsiz kalmış senedin başkasına devredilmesi de suçun seçimlik hareketlerindendir. Senedi iyiniyetle devralan üçüncü kişinin hukuki durumu ise kambiyo hukuku kurallarına göre ayrıca değerlendirilir.
Teminat olarak verdiğim senet kullanıldı. Bu suç mu?
Somut olaya göre değişir. Yargıtay’ın 2014 tarihli kararında iş yapılmadığı için geri istenen senetlerin bankaya teminat verilmesi iddiasında, icra takibi yapılıp yapılmadığı araştırılmadan hüküm kurulması eksik inceleme sayılmıştır.
İcra takibine nasıl itiraz etmeliyim?
Kambiyo senedine dayalı takiplerde ödeme itirazı İcra ve İflas Kanunu’nda öngörülen kısa süre ve belge şartlarına tabidir. Ödeme emrinin tebliğinden itibaren süreyi kaçırmamak ve ödeme belgelerini itirazla birlikte sunmak gerekir.
Ceza davası sürerken menfi tespit davası açabilir miyim?
Evet. Ceza soruşturması ile borçlu olmadığının tespitine yönelik hukuk davası birbirinden bağımsızdır ve birlikte yürütülebilir.
Hangi mahkeme görevlidir?
Suçun cezası dikkate alındığında dava kural olarak asliye ceza mahkemesinde görülür. İncelenen kararlardan birinde dava ağır ceza mahkemesinde başlamıştır; bu, iddianamedeki nitelendirmeye göre değişebilir.
Hangi belgeler şikâyeti güçlendirir?
Senedin fotokopisi, icra takip dosyası, banka dekontları, açıklamalı havale belgeleri, imzalı makbuzlar, mahsup anlaşmaları, yazışmalar ve varsa protesto evrakı şikâyeti güçlendirir.
Şikâyetten vazgeçilirse ne olur?
Şikâyete bağlı suçlarda şikâyetten vazgeçme, kural olarak davanın düşmesi sonucunu doğurur; sanığın vazgeçmeyi kabul etmemesi hâli saklıdır. Uzlaşma sağlanması da benzer şekilde kovuşturmanın sona ermesine yol açabilir.
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.156 — Bedelsiz senedi kullanma
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.157 ve 158 — Dolandırıcılık ve nitelikli dolandırıcılık
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.73 — Soruşturması ve kovuşturması şikâyete bağlı suçlar
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.52 — Adli para cezası
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.53 — Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.253 — Uzlaşma
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.254 — Kovuşturma evresinde uzlaşma
- 6763 sayılı Kanun m.34 — Uzlaştırma hükümlerinde değişiklik
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.168 ve 169/a — Kambiyo takibinde itiraz
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.72 — Menfi tespit ve istirdat davaları
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.776 — Bononun unsurları
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.100 — Kısmi ödemelerde mahsup
İlgili yazılarımız: Menfi tespit davası · İstirdat davası · Nitelikli dolandırıcılık · Karşılıksız çek · Bonoda protesto
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayın koşullarına göre değerlendirme değişebilir ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.