Gözaltına Alınan Kişinin Hakları ve Gözaltı Süresi

Gözaltına alınan kişinin ilk saatlerde verdiği kararlar, dosyanın tamamını etkiler. Bu yüzden hakların o an bilinmesi gerekir. Ceza Muhakemesi Kanunu, yakalama ve gözaltını süreye, usule ve denetime bağlamıştır.

Yakalama nedir, kim yapabilir?

CMK m.90 uyarınca herkes tarafından geçici olarak yakalama yapılabilecek hâller şunlardır:

• Kişiye suçu işlerken rastlanması (suçüstü),
• Suçüstü fiilden dolayı izlenen kişinin kaçma olasılığının bulunması ya da hemen kimliğini belirleme olanağının bulunmaması.

Kolluk görevlileri ise, tutuklama kararı veya yakalama emri düzenlenmesini gerektiren ve gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde, Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığında yakalama yetkisine sahiptir.

Yakalanan kişi, kaçmasını, kendisine veya başkalarına zarar vermesini önleyecek tedbirler alındıktan sonra hemen Cumhuriyet savcılığına götürülür. Yakalama işlemi savcıya derhâl bildirilir.

Gözaltı süresi

CMK m.91’e göre:

• Gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez.
• Yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilme için zorunlu süre on iki saati geçemez.
• Toplu olarak işlenen suçlarda, delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle Cumhuriyet savcısı gözaltı süresinin her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün süreyle uzatılmasını yazılı olarak emredebilir. Uzatma emri gözaltına alınana derhâl tebliğ edilir.

Gözaltına alma, bu tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olmasına ve kişinin bir suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin varlığına bağlıdır.

Gözaltına alınanın hakları

1. Susma hakkı. Şüpheli, yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmama hakkına sahiptir. Susmak aleyhe delil olarak kullanılamaz ve aleyhe yorumlanamaz.
2. Müdafi (avukat) yardımı. Şüpheli, ifade alınmadan önce müdafi seçme hakkına sahiptir; seçecek durumda değilse barodan bir müdafi görevlendirilmesini isteyebilir. Kanunun zorunlu müdafilik öngördüğü hâllerde ise istem aranmaksızın müdafi atanır. Müdafi ile görüşme gizlidir; görüşmede kimse bulunamaz ve içeriği kayda alınamaz.
3. Yakınlarına haber verilmesi. CMK m.95 uyarınca yakalanan kişinin durumu, gecikmeksizin bir yakınına veya belirlediği bir kişiye bildirilir. Yabancı ise, yazılı olarak karşı çıkmaması hâlinde durumu vatandaşı olduğu devletin konsolosluğuna bildirilir.
4. Sağlık kontrolü. Gözaltına alınan kişinin gözaltına alınırken ve bırakılırken hekim muayenesinden geçirilmesi zorunludur. Rapor, kötü muamele iddialarında temel delildir; muayenenin gereği gibi yapılmasını isteyin.
5. Yüklenen suçun ve haklarının bildirilmesi. Şüpheliye, yüklenen suç anlatılmalı ve hakları hemen bildirilmelidir.
6. Tercüman hakkı. Türkçe bilmeyen ya da engelli olan kişiye tercüman veya uygun iletişim aracı sağlanır.

İfade alınırken yasak usuller

CMK m.148 uyarınca şüphelinin beyanı özgür iradesine dayanmalıdır. Bunu engelleyici nitelikte kötü davranma, işkence, ilaç verme, yorma, aldatma, cebir veya tehdit, bazı araçları kullanma gibi bedensel veya ruhsal müdahaleler yapılamaz. Kanuna aykırı bir yarar vaat edilemez.

Bu yasağa aykırı elde edilen ifadeler, rıza olsa bile delil olarak değerlendirilemez. Müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz.

Gözaltına itiraz

Yakalama işlemine, gözaltına alma ve gözaltı süresinin uzatılmasına ilişkin Cumhuriyet savcısının yazılı emrine karşı, yakalanan kişi ya da müdafii, eşi veya birinci–ikinci derecede kan hısımı, hemen serbest bırakılmayı sağlamak için sulh ceza hâkimliğine başvurabilir. Hâkim, incelemeyi evrak üzerinde yaparak derhâl ve nihayet yirmi dört saat dolmadan başvuruyu sonuçlandırır. Yakalamanın yerinde olmadığı kanısına varılırsa serbest bırakılmaya karar verilir.

Gözaltı sonrası

Süre sonunda kişi ya serbest bırakılır, ya adli kontrol talebiyle ya da tutuklama talebiyle sulh ceza hâkimliğine sevk edilir. Tutuklama istenmişse hâkim önünde yapılacak savunma belirleyicidir; adli kontrol talebi bu aşamada mutlaka gündeme getirilmelidir. Ayrıntı için adli kontrol ve tutuklamaya itiraz yazılarımıza bakın.

Haksız yakalama ve gözaltıda tazminat

Kanuna uygun olmaksızın yakalanan veya gözaltına alınan, gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmayan, yakalama sebebi ve hakları bildirilmeyen ya da yakınlarına haber verilmeyen kişiler, maddi ve manevi zararlarını Devletten isteyebilirler (CMK m.141 vd.). İstem, kararın kesinleşmesinin ilgiliye tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde karardan itibaren bir yıl içinde ileri sürülür.

Pratik notlar

• Tutanakları okumadan imzalamayın; katılmadığınız kısımlar için şerh düşün.
• İfade vermeden önce mutlaka müdafi ile görüşün; görüşme talebiniz kayda geçirilmelidir.
• Sağlık raporunda vücudunuzdaki her bulgunun yazılmasını isteyin.
• Telefon, bilgisayar ve dijital materyale el konuluyorsa arama–el koyma kararının varlığını sorun ve tutanağa geçirtin.

Alan bilgisi için Ceza Hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez.