Gözaltına Alınan Kişinin Hakları Nelerdir? Gözaltı Süresi, Susma ve Müdafi Hakkı (CMK m.90 vd.)
- Gözaltı süresi 24 saati geçemez; hâkime gönderilme için zorunlu yol süresi 12 saat hariçtir.
- Toplu suçlarda savcı, süreyi her defasında 1 günü geçmemek üzere 3 gün uzatabilir.
- Susma hakkı vardır ve susmak aleyhe delil olarak kullanılamaz.
- Müdafi ile görüşme gizlidir; içeriği kayda alınamaz.
- Gözaltına alınırken ve bırakılırken hekim muayenesi zorunludur.
- Gözaltına sulh ceza hâkimliğine itiraz edilebilir; hâkim 24 saat dolmadan karar verir.
Kısa cevap: Gözaltı süresi 24 saati geçemez ve hâkime gönderilme için zorunlu yol süresi 12 saat hariçtir; toplu suçlarda savcı süreyi her defasında 1 günü geçmemek üzere 3 gün uzatabilir. Susma hakkı vardır ve susmak aleyhe delil olarak kullanılamaz; müdafi ile görüşme gizlidir ve gözaltına sulh ceza hâkimliğine itiraz edilebilir.
Gözaltına alınan kişinin ilk saatlerde verdiği kararlar, dosyanın tamamını etkiler. Bu yüzden hakların o an bilinmesi gerekir. Ceza Muhakemesi Kanunu, yakalama ve gözaltını süreye, usule ve denetime bağlamıştır.
Uygulamada en belirleyici iki tercih şudur: müdafi ile görüşmeden ifade vermemek ve tutanakları okumadan imzalamamak. Bu iki adım, sonraki tüm aşamaların zeminini oluşturur.
Yakalama: kim, ne zaman yapabilir?
| Kim | Hangi hâlde |
|---|---|
| Herkes | Kişiye suçu işlerken rastlanması (suçüstü) |
| Herkes | Suçüstü fiilden dolayı izlenen kişinin kaçma olasılığı bulunması ya da hemen kimliğini belirleme olanağının bulunmaması |
| Kolluk | Tutuklama kararı veya yakalama emri düzenlenmesini gerektiren ve gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde, Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığında |
Yakalanan kişi, kaçmasını, kendisine veya başkalarına zarar vermesini önleyecek tedbirler alındıktan sonra hemen Cumhuriyet savcılığına götürülür. Yakalama işlemi savcıya derhâl bildirilir.
Gözaltı süresi
| Durum | Süre |
|---|---|
| Genel gözaltı süresi | 24 saat (yakalama anından itibaren) |
| Hâkime gönderme için zorunlu yol süresi | 12 saati geçemez (24 saate dâhil değil) |
| Toplu suçlarda uzatma | Savcının yazılı emriyle, her defasında 1 günü geçmemek üzere 3 gün |
Kolluk amirinin gözaltı yetkisi (m.91/4): yalnızca suçüstü hâlleriyle sınırlı olmak kaydıyla, kanunda sayılan suçlarda (toplumsal olaylar sırasındaki cebir ve şiddet suçları, kasten öldürme ve yaralama, cinsel saldırı, hırsızlık, yağma, Terörle Mücadele Kanunu suçları gibi) mülki amirlerce belirlenen kolluk amirleri kişiyi 24 saate kadar gözaltına alabilir. Kamu düzenini ciddi biçimde bozabilecek toplumsal olaylarda ve toplu suçlarda bu süre 48 saate çıkar; kişi en geç 48 saat, toplu suçlarda dört gün içinde hâkim önüne çıkarılır. Kolluk bu durumda Cumhuriyet savcısına bilgi verir ve talimatı doğrultusunda hareket eder.
Yeniden yakalama yasağı (m.91/6): gözaltı süresi dolduğu veya sulh ceza hâkiminin kararı üzerine serbest bırakılan kişi, aynı fiille ilgili yeni ve yeterli delil elde edilip Cumhuriyet savcısı karar vermedikçe aynı nedenle bir daha yakalanamaz.
Gözaltına alma, bu tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olmasına ve kişinin bir suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin varlığına bağlıdır. Uzatma emri, gözaltına alınana derhâl tebliğ edilir.
Toplu suç uzatması, delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu gerekçesine dayanır ve yazılı emirle yapılır. Sözlü talimatla uzatma yapılamaz. Uzatma emrinin tebliğ edilmemesi, gözaltına itiraz başvurusunda ileri sürülebilecek bir usul aykırılığıdır.
Gözaltına alınanın hakları
- Susma hakkı. Şüpheli, yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmama hakkına sahiptir. Susmak aleyhe delil olarak kullanılamaz ve aleyhe yorumlanamaz.
- Müdafi yardımı. Şüpheli, ifade alınmadan önce müdafi seçme hakkına sahiptir; seçecek durumda değilse barodan müdafi görevlendirilmesini isteyebilir. Kanunun zorunlu müdafilik öngördüğü hâllerde istem aranmaksızın müdafi atanır. Müdafi ile görüşme gizlidir; görüşmede kimse bulunamaz ve içeriği kayda alınamaz.
- Yakınlarına haber verilmesi. Yakalanan kişinin durumu, gecikmeksizin bir yakınına veya belirlediği bir kişiye bildirilir. Yabancı ise, yazılı olarak karşı çıkmaması hâlinde durumu vatandaşı olduğu devletin konsolosluğuna bildirilir.
- Sağlık kontrolü. Gözaltına alınırken ve bırakılırken hekim muayenesinden geçirilmesi zorunludur.
- Yüklenen suçun ve hakların bildirilmesi. Şüpheliye yüklenen suç anlatılmalı ve hakları hemen bildirilmelidir.
- Tercüman hakkı. Türkçe bilmeyen ya da engelli olan kişiye tercüman veya uygun iletişim aracı sağlanır.
Sağlık raporu neden kritik? Gözaltına alınırken ve bırakılırken alınan iki rapor karşılaştırıldığında, aradaki fark kötü muamele iddialarının tek nesnel delili olur. Vücudunuzdaki her bulgunun — eski olsa bile — rapora yazılmasını isteyin. Muayenenin usulüne uygun yapılmadığını düşünüyorsanız bunu tutanağa geçirtin.
İfade alınırken yasak usuller
CMK m.148 uyarınca şüphelinin beyanı özgür iradesine dayanmalıdır. Bunu engelleyici nitelikte kötü davranma, işkence, ilaç verme, yorma, aldatma, cebir veya tehdit, bazı araçları kullanma gibi bedensel veya ruhsal müdahaleler yapılamaz. Kanuna aykırı bir yarar vaat edilemez.
Bu yasağa aykırı elde edilen ifadeler, rıza olsa bile delil olarak değerlendirilemez.
Ayrıca: müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz. Bu, savunma açısından en önemli güvencelerden biridir ve müdafi olmadan ifade vermemenin hukuki gerekçesidir.
Gözaltına itiraz
Yakalama işlemine, gözaltına alma ve gözaltı süresinin uzatılmasına ilişkin savcının yazılı emrine karşı:
- Yakalanan kişi, müdafii, eşi veya birinci–ikinci derecede kan hısımı,
- hemen serbest bırakılmayı sağlamak için sulh ceza hâkimliğine başvurabilir.
Hâkim, incelemeyi evrak üzerinde yaparak derhâl ve nihayet yirmi dört saat dolmadan başvuruyu sonuçlandırır. Yakalamanın yerinde olmadığı kanısına varılırsa serbest bırakılmaya karar verilir.
Gözaltı sonrası: üç ihtimal
| Sonuç | Devamı |
|---|---|
| Serbest bırakma | Soruşturma savcılıkta devam eder |
| Adli kontrol talebiyle sevk | Sulh ceza hâkimliği yükümlülük belirler |
| Tutuklama talebiyle sevk | Sulh ceza hâkimliği önünde savunma yapılır |
Tutuklama istenmişse hâkim önünde yapılacak savunma belirleyicidir ve adli kontrol talebi bu aşamada mutlaka gündeme getirilmelidir. Ayrıntı için adli kontrol ve tutuklamaya itiraz yazılarımıza bakın.
Haksız yakalama ve gözaltıda tazminat
Kanuna uygun olmaksızın yakalanan veya gözaltına alınan, gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmayan, yakalama sebebi ve hakları bildirilmeyen ya da yakınlarına haber verilmeyen kişiler, maddi ve manevi zararlarını Devletten isteyebilirler (CMK m.141 vd.).
İstem, kararın kesinleşmesinin ilgiliye tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde karardan itibaren bir yıl içinde ileri sürülür. Dava, ağır ceza mahkemesinde açılır.
Örnek olay
Kişi sabah 06.00’da evinden gözaltına alınıyor. Kolluk, aynı gün öğleden sonra ifade almak istiyor ve “avukat çağırırsan işler uzar” deniyor.
- Süre 06.00’dan itibaren işler; 24 saatlik süre ertesi gün 06.00’da dolar.
- Kişi müdafi talep eder; seçecek durumda değilse barodan görevlendirme ister. Bu talep tutanağa geçirilmelidir.
- Müdafi ile görüşme gizlidir; kolluk görüşmede bulunamaz.
- Müdafi olmadan alınan ifade, hâkim önünde doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz.
- Gözaltına alınırken alınan sağlık raporu ile bırakılırken alınan rapor karşılaştırılır.
- Gözaltının hukuka aykırı olduğu düşünülüyorsa sulh ceza hâkimliğine itiraz edilir; hâkim 24 saat dolmadan karar verir.
- Yargıtay 8. Ceza Dairesi, E.2019/118, K.2019/2908, 28.02.2019 Gözaltının tanımını ve sürenin başlangıcını netleştirir. Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği m.4’e göre gözaltına alma, “yakalanan kişinin hakkındaki işlemlerin tamamlanması amacıyla yetkili hâkim önüne çıkarılması veya serbest bırakılmasına kadar kanuni süre içerisinde sağlığına zarar vermeyecek şekilde özgürlüğünün geçici olarak kısıtlanıp alıkonulmasıdır.” Aynı Yönetmelik m.13/2 uyarınca “gözaltı süresi yakalama anında başlar ve en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç 24 saati geçemez.” Kararda ayrıca gözaltına alma işleminin yalnızca suç şüphesiyle yakalananlar için değil, haklarında yakalama kararı verilen kişiler için de söz konusu olabileceği ve ifadesi alınıp serbest bırakılıncaya kadar kişinin gözaltında sayılacağı belirtilmiştir.
- Yargıtay 12. Ceza Dairesi, E.2015/3310, K.2015/12266, 01.07.2015 Hukuka aykırı yakalama iddiasının hangi başlıklarda incelendiğini gösterir. Davada, uyarı yapılmadan ve zorla yakalama (CMK m.90; Yönetmelik m.5–6), kanuni hakların hatırlatılmaması ve suçlamanın bildirilmemesi (CMK m.90 ve 147; Yönetmelik m.6–8), bekletme süresince yeme içme ihtiyacının karşılanmaması (PVSK ek m.2), on saat boyunca yalnızca sağlık muayenesi ve serbest bırakma tutanağı düzenlenip başka işlem yapılmaması (CMK m.90/6; Yönetmelik m.17) ve sözlü yakalama emrinin yazılı hâle getirilmemesi ileri sürülmüş; CMK m.141 vd. uyarınca manevi tazminat isteminin kısmen kabulüne karar verilmiştir.
- Yargıtay 12. Ceza Dairesi, E.2015/1907, K.2015/12267, 01.07.2015 Aynı olaya ilişkin paralel dosyada da CMK m.141 ve devamı uyarınca manevi tazminata hükmedilmiştir. Bu kararlar, hukuka aykırı yakalama ve gözaltı işlemlerinin ayrı bir tazminat davasının konusu olduğunu ve ceza soruşturmasının akıbetinden bağımsız değerlendirildiğini göstermesi bakımından önemlidir.
- Yargıtay 12. Ceza Dairesi, E.2014/20624, K.2015/12265, 01.07.2015 Aynı olay grubunda ilk derece mahkemesinin reddettiği bir tazminat davasını inceler ve davacı vekilinin temyiz itirazlarını kısmen yerinde bulur. Üç kararın birlikte okunması, aynı olayda kişiden kişiye sonucun değişebildiğini; her davacının maruz kaldığı işlemin ayrı ayrı değerlendirildiğini ortaya koyar.
- Yargıtay 10. Ceza Dairesi, E.2019/1121, K.2019/2119, 08.04.2019 Yakalanan kişinin savunmasının nerede alınacağını çözer. Kararda, Ceza Genel Kurulu’nun 05.02.2013 tarihli, 2012/10-1295 E., 2013/36 K. sayılı kararına atıfla, hakkında yakalama kararı çıkarılan sanığın mesai saatleri dışında yakalanması üzerine nöbetçi mahkemece savunmasının alınmasının CMK m.196/2’deki istinabe yoluyla savunma alma yasağının ihlali niteliğinde olmadığı belirtilmiştir.
- Müdafi olmadan ifade vermek. En yaygın ve en maliyetli hata.
- Tutanağı okumadan imzalamak. Katılmadığınız kısımlar için şerh düşün.
- Susma hakkını kullanmaktan çekinmek. Susmak aleyhe delil olarak kullanılamaz.
- Sağlık raporunu önemsememek. Giriş ve çıkış raporları arasındaki fark tek nesnel delildir.
- Yakınlarına haber verilmesini istememek. Bu bir haktır ve talebin tutanağa geçirilmesi gerekir.
- El koyma kararını sormamak. Telefon ve dijital materyale el konuluyorsa karar sorulmalı ve tutanağa geçirtilmelidir.
- Tazminat sürelerini kaçırmak. Üç ay ve bir yıllık süreler işler.
Pratik notlar
- Müdafi talebinizi hemen ve açıkça söyleyin; tutanağa geçirilmesini isteyin.
- İfade vermeden önce müdafi ile görüşün. Görüşme gizlidir.
- Tutanakları okuyun; katılmadığınız kısımlar için şerh düşerek imzalayın.
- Sağlık raporunda her bulgunun yazılmasını isteyin.
- Telefon, bilgisayar ve dijital materyale el konuluyorsa arama ve el koyma kararının varlığını sorun.
- Uzatma emri varsa tebliğ edilmesini isteyin.
- Gözaltı hukuka aykırıysa sulh ceza hâkimliğine itiraz edin.
Gözaltı süresi en fazla ne kadar?
Gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez. Bu zorunlu yol süresi de on iki saati aşamaz. Toplu olarak işlenen suçlarda, delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle Cumhuriyet savcısı gözaltı süresinin her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün süreyle uzatılmasını yazılı olarak emredebilir; uzatma emri gözaltına alınana derhâl tebliğ edilir.
Avukat olmadan ifade vermek zorunda mıyım?
Hayır. Şüpheli, ifade alınmadan önce müdafi seçme hakkına sahiptir; seçecek durumda değilse barodan bir müdafi görevlendirilmesini isteyebilir ve kanunun zorunlu müdafilik öngördüğü hâllerde istem aranmaksızın müdafi atanır. Ayrıca müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz. Bu nedenle müdafi ile görüşmeden ifade verilmemesi savunma açısından belirleyicidir.
Susma hakkımı kullanırsam aleyhime mi olur?
Hayır. Şüpheli, yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmama hakkına sahiptir ve susmak aleyhe delil olarak kullanılamaz, aleyhe yorumlanamaz. Susma hakkı, ifadenin hangi aşamasında olursa olsun kullanılabilir; başlanan bir ifade sırasında da susmaya geçilebilir. Susma hakkının kullanılması, sonradan savunma yapılmasına da engel değildir; savunma soruşturmanın ve kovuşturmanın her aşamasında yapılabilir.
Gözaltına itiraz edilebilir mi?
Evet. Yakalama işlemine, gözaltına alma ve gözaltı süresinin uzatılmasına ilişkin Cumhuriyet savcısının yazılı emrine karşı yakalanan kişi, müdafii, eşi ya da birinci ve ikinci derecede kan hısımı, hemen serbest bırakılmayı sağlamak için sulh ceza hâkimliğine başvurabilir. Hâkim incelemeyi evrak üzerinde yaparak derhâl ve nihayet yirmi dört saat dolmadan başvuruyu sonuçlandırır; yakalamanın yerinde olmadığı kanısına varırsa serbest bırakılmaya karar verir.
Sağlık raporu neden önemli?
Gözaltına alınan kişinin gözaltına alınırken ve bırakılırken hekim muayenesinden geçirilmesi zorunludur. Bu iki rapor karşılaştırıldığında aradaki fark, kötü muamele iddialarının tek nesnel delili hâline gelir. Bu nedenle muayene sırasında vücuttaki her bulgunun rapora yazılmasının istenmesi, muayenenin usulüne uygun yapılmadığı düşünülüyorsa bunun tutanağa geçirilmesi gerekir. Raporlar ayrıca sonradan açılacak tazminat davasında da esas delildir.
Gözaltı sonrası ne olur?
Süre sonunda üç ihtimal vardır: kişi serbest bırakılır, adli kontrol talebiyle sulh ceza hâkimliğine sevk edilir ya da tutuklama talebiyle sevk edilir. Tutuklama istenmişse hâkim önünde yapılacak savunma belirleyicidir ve bu aşamada mutlaka adli kontrol talebi gündeme getirilmelidir; sabit ikamet, çalışma belgesi, aile durumu ve sağlık raporları önceden hazırlanarak sunulmalıdır.
Haksız gözaltı için tazminat alınabilir mi?
Evet. Kanuna uygun olmaksızın yakalanan veya gözaltına alınan, gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmayan, yakalama sebebi ve hakları bildirilmeyen ya da yakınlarına haber verilmeyen kişiler maddi ve manevi zararlarını Devletten isteyebilirler. İstem, kararın kesinleşmesinin ilgiliye tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşme tarihini izleyen bir yıl içinde ileri sürülmelidir (CMK m.142/1). Dava ağır ceza mahkemesinde açılır; ancak kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararı sonrası (m.141/1-e), gözaltı ve tutukluluk süresinin hükümlülük süresinden fazla olması (f) ve adli kontrol yükümlülüğü sonrası (l) istemleri 7499 sayılı Kanun’dan beri Tazminat Komisyonu’na yapılır.
- 5271 sayılı CMK m.90 — Yakalama ve yakalanan kişi hakkında yapılacak işlem
- 5271 sayılı CMK m.91 — Gözaltı süresi ve uzatma
- 5271 sayılı CMK m.95 — Yakalanan kişinin durumunun yakınlarına bildirilmesi
- 5271 sayılı CMK m.147 — İfade ve sorguda uyulacak esaslar
- 5271 sayılı CMK m.148 — İfade alma ve sorguda yasak usuller
- 5271 sayılı CMK m.149-150 — Müdafi seçimi ve zorunlu müdafilik
- 5271 sayılı CMK m.141-144 — Koruma tedbirleri nedeniyle tazminat
- Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği
Sonraki aşamalar için adli kontrol ve tutuklamaya itiraz, indirim hükümleri için etkin pişmanlık, mağdur tarafındaki haklar için davaya katılma ve katılan sıfatı yazılarımıza bakabilirsiniz. Alan bilgisi: Ceza Hukuku.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olayın koşulları farklı sonuçlar doğurabilir.
Mevzuat değişebildiğinden, işlem yapmadan önce yürürlükteki metin doğrulanmalıdır.