Meslek Hastalığı: Tespit, SGK Hakları ve Tazminat

Yıllarca gürültülü ortamda çalıştınız ve işitme kaybı gelişti. Tozlu ortamda çalıştınız, akciğer rahatsızlığı çıktı. Sürekli aynı hareketi tekrarladınız, bel ve omuz sorunu oluştu. Bunlar meslek hastalığı olabilir — ve meslek hastalığı, iş kazasından farklı kurallara tabidir.

Tanım

5510 sayılı Kanun m.14 uyarınca meslek hastalığı, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik hâlleridir.

İş kazasından temel farkı, ani bir olayla değil, zaman içinde ve tekrarlanan etkiyle ortaya çıkmasıdır. Bu nedenle ispatı da daha zordur.

Tespit nasıl yapılır?

Meslek hastalığının tespiti için SGK Sağlık Kurulu kararı gerekir. Süreç genellikle şöyle işler:

1. Sigortalı, meslek hastalıkları hastanesine veya yetkili sağlık kuruluşuna sevk edilir.
2. Çalışma ortamı, maruz kalınan etken ve maruziyet süresi incelenir.
3. Hastalık ile iş arasındaki illiyet bağı değerlendirilir.
4. SGK Sağlık Kurulu, meslek hastalığı olup olmadığına ve sürekli iş göremezlik derecesine karar verir.

Kurumun tespit talebini reddetmesi hâlinde, iş mahkemesinde meslek hastalığının tespiti davası açılabilir. Bu davada Kurum hasım gösterilir ve mahkeme, Adli Tıp Kurumu veya üniversite hastanelerinden rapor aldırır.

Yükümlülük süresi ve maruziyet süresi

İki kavram belirleyicidir:

• Maruziyet süresi: Hastalığın oluşabilmesi için o etkene en az ne kadar süre maruz kalınması gerektiğidir.
• Yükümlülük süresi: Sigortalının işten ayrılmasından sonra, hastalığın ortaya çıkması hâlinde meslek hastalığı sayılabileceği azami süredir.

Kanun, işten ayrıldıktan sonra meslek hastalığının ortaya çıkması hâlinde de, Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği’nde belirlenen süre içinde kalmak şartıyla bunu meslek hastalığı sayar. Süreler hastalık türüne göre değiştiğinden, somut olayda ilgili listeye bakılmalıdır — bu, en sık hak kaybı yaşanan noktadır.

Bildirim yükümlülüğü

İşveren, meslek hastalığını öğrendiği günden başlayarak üç iş günü içinde Kuruma bildirmekle yükümlüdür. Bildirimin yapılmaması veya geç yapılması hâlinde, bildirim tarihine kadar geçen süre için Kurumca yapılan masraflar işverenden tahsil edilir.

Sigortalı da doğrudan Kuruma başvurabilir; işverenin bildirmemesi, sigortalının hakkını ortadan kaldırmaz.

SGK tarafından sağlanan haklar

• Geçici iş göremezlik ödeneği — istirahatli dönem için
• Sürekli iş göremezlik geliri — meslekte kazanma gücü kaybı oranı en az %10 ise bağlanır
• Sigortalının ölümü hâlinde hak sahiplerine gelir bağlanması
• Sağlık hizmetleri, protez ve ortez giderleri
• Cenaze ve evlenme ödeneği (koşulları varsa)

Bu haklar, meslek hastalığı sigortası kolundan sağlanır ve prim gün sayısı şartı bakımından hastalık sigortasından farklı, daha lehe bir rejime tabidir.

İşverene karşı tazminat davası

SGK’nın bağladığı gelir, zararın tamamını karşılamaz. Karşılanmayan kısım için işverene karşı maddi ve manevi tazminat davası açılabilir.

• Dayanak: İşverenin iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini alma yükümlülüğü (6331 sayılı Kanun ve TBK m.417). İşverenin sorumluluğu kusur esasına dayanır, ancak özen yükümlülüğü ağırdır.
• Kusur incelemesi: Risk değerlendirmesi yapılmış mı, kişisel koruyucu donanım verilmiş mi, periyodik sağlık muayeneleri yapılmış mı, ortam ölçümleri (gürültü, toz, kimyasal) yapılmış mı, eğitim verilmiş mi — bunlar bilirkişi raporunun omurgasını oluşturur.
• Hesaplama: Maddi tazminat, sürekli iş göremezlik oranı, ücret ve bakiye ömür üzerinden hesaplanır; SGK’nın bağladığı gelirin peşin sermaye değeri tenzil edilir.
• Manevi tazminat, sigortalı ile birlikte yakınları tarafından da istenebilir.

Zamanaşımı

Meslek hastalığından doğan tazminat taleplerinde zamanaşımı, kural olarak hastalığın ve sürekli iş göremezlik oranının kesin olarak öğrenildiği tarihten işlemeye başlar. Bu nedenle SGK sağlık kurulu raporunun tarihi belirleyicidir. Ceza gerektiren bir fiil söz konusuysa daha uzun ceza zamanaşımı süresi uygulanabilir.

Ne toplanmalı?

1. SGK hizmet dökümü — hangi işyerinde ne kadar süre çalışıldığını gösterir; maruziyet süresinin ispatında esastır.
2. İşyeri ortam ölçüm raporları ve risk değerlendirme belgeleri — mahkemeden celbi istenmelidir.
3. Periyodik muayene kayıtları ve işe giriş sağlık raporu — hastalığın işe başlarken bulunmadığını göstermek için kritiktir.
4. Kişisel koruyucu donanım zimmet tutanakları ve eğitim kayıtları.
5. Tıbbi kayıtlar: tüm rapor, tetkik ve tedavi belgeleri, mümkünse şikâyetin başladığı ilk kayıt.
6. Tanık beyanları — çalışma ortamının fiilî durumu hakkında.

Ne zaman harekete geçilmeli?

Şikâyet başladığında, henüz işten ayrılmadan hekime başvurmak ve kaydı oluşturmak en önemli adımdır. İşten ayrıldıktan yıllar sonra yapılan başvurularda yükümlülük süresi sorunu ortaya çıkar ve hak kaybı yaşanır. İşitme kaybı, solunum yolu hastalıkları ve kas–iskelet sistemi rahatsızlıklarında bu durum sıkça görülür.

İş sağlığı ve güvenliği kapsamındaki diğer başlıklar ile hizmet süresine bağlı haklar için İş Hukuku sayfamıza, ölüm hâlinde hak sahiplerinin talepleri için ölüm aylığı yazımıza bakabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Maruziyet ve yükümlülük süreleri hastalık türüne göre değiştiğinden ilgili yönetmelik listesi esas alınmalıdır.