Meslek Hastalığı Nasıl Tespit Edilir? SGK Hakları ve İşverene Tazminat Davası (5510 m.14)
- Meslek hastalığı, işin niteliğinden tekrarlanan bir sebeple ya da işin yürütüm şartları yüzünden doğan hastalıktır (5510 s.K. m.14).
- Tespit için SGK Sağlık Kurulu kararı gerekir; ret hâlinde iş mahkemesinde tespit davası açılır.
- İki kritik kavram: maruziyet süresi ve yükümlülük süresi — ikincisi işten ayrıldıktan sonraki azami süredir.
- İşverenin bildirim yükümlülüğü: öğrendiği günden itibaren 3 iş günü.
- Meslekte kazanma gücü kaybı en az %10 ise sürekli iş göremezlik geliri bağlanır.
- SGK geliri zararın tamamını karşılamaz; karşılanmayan kısım için işverene dava açılabilir.
Kısa cevap: Meslek hastalığı, işin niteliğinden tekrarlanan bir sebeple ya da işin yürütüm şartları yüzünden doğan hastalıktır (5510 s.K. m.14); tespit için SGK Sağlık Kurulu kararı gerekir ve ret hâlinde iş mahkemesinde tespit davası açılır. Meslekte kazanma gücü kaybı en az %10 ise sürekli iş göremezlik geliri bağlanır; SGK geliri zararın tamamını karşılamazsa karşılanmayan kısım için işverene dava açılabilir.
Yıllarca gürültülü ortamda çalıştınız ve işitme kaybı gelişti. Tozlu ortamda çalıştınız, akciğer rahatsızlığı çıktı. Sürekli aynı hareketi tekrarladınız, bel ve omuz sorunu oluştu. Bunlar meslek hastalığı olabilir — ve meslek hastalığı, iş kazasından farklı kurallara tabidir.
Farkın kaynağı şudur: iş kazası ani bir olaydır ve tespiti kolaydır; meslek hastalığı ise zaman içinde ve tekrarlanan etkiyle ortaya çıkar. Bu nedenle hem ispatı zordur hem de süre kuralları hak kaybının başlıca sebebidir.
İş kazası ile farkı
| İş kazası | Meslek hastalığı | |
|---|---|---|
| Oluşumu | Ani olay | Zaman içinde, tekrarlanan etkiyle |
| Tespit | Olay tutanağı, kolluk kaydı | SGK Sağlık Kurulu kararı |
| Bildirim | 3 iş günü | 3 iş günü (öğrenmeden itibaren) |
| Kritik süre | — | Yükümlülük süresi |
| İllilik bağı | Genellikle açık | Bilirkişi ve heyet raporuyla kurulur |
Maruziyet süresi ve yükümlülük süresi
İki kavram belirleyicidir ve karıştırılmamalıdır:
- Maruziyet süresi: Hastalığın oluşabilmesi için o etkene en az ne kadar süre maruz kalınması gerektiğidir.
- Yükümlülük süresi: Sigortalının işten ayrılmasından sonra, hastalığın ortaya çıkması hâlinde meslek hastalığı sayılabileceği azami süredir.
Kanun, işten ayrıldıktan sonra meslek hastalığının ortaya çıkması hâlinde de, Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği’nde belirlenen süre içinde kalmak şartıyla bunu meslek hastalığı sayar.
Süreler hastalık türüne göre değişir; bu nedenle somut olayda ilgili listeye bakılmalıdır. Uygulamada en sık hak kaybı buradan doğar: işten ayrıldıktan yıllar sonra başvuran kişi, yükümlülük süresi dolduğu için hastalığını meslek hastalığı saydıramaz.
Tespit nasıl yapılır?
- Sevk. Sigortalı, meslek hastalıkları hastanesine veya yetkili sağlık kuruluşuna sevk edilir.
- Ortam incelemesi. Çalışma ortamı, maruz kalınan etken ve maruziyet süresi incelenir.
- İllilik bağı değerlendirmesi. Hastalık ile iş arasındaki nedensellik bağı kurulur.
- Kurul kararı. SGK Sağlık Kurulu, meslek hastalığı olup olmadığına ve sürekli iş göremezlik derecesine karar verir.
- Ret hâlinde dava. Kurum talebi reddederse, iş mahkemesinde meslek hastalığının tespiti davası açılabilir. Kurum hasım gösterilir; mahkeme Adli Tıp Kurumu veya üniversite hastanelerinden rapor aldırır.
Bildirim yükümlülüğü
İşveren, meslek hastalığını öğrendiği günden başlayarak üç iş günü içinde Kuruma bildirmekle yükümlüdür. Bildirimin yapılmaması veya geç yapılması hâlinde, bildirim tarihine kadar geçen süre için Kurumca yapılan masraflar işverenden tahsil edilir.
Sigortalı da doğrudan Kuruma başvurabilir; işverenin bildirmemesi, sigortalının hakkını ortadan kaldırmaz. Bu, uygulamada önemli bir noktadır: işveren bildirim yapmadığında süreç durmaz, işçi kendi başvurusuyla süreci başlatabilir.
SGK tarafından sağlanan haklar
| Hak | Koşul |
|---|---|
| Geçici iş göremezlik ödeneği | İstirahatli dönem için |
| Sürekli iş göremezlik geliri | Meslekte kazanma gücü kaybı en az %10 |
| Hak sahiplerine gelir | Sigortalının ölümü hâlinde |
| Sağlık hizmetleri | Tedavi, protez ve ortez giderleri |
| Cenaze ve evlenme ödeneği | Koşulları varsa |
Bu haklar meslek hastalığı sigortası kolundan sağlanır ve prim gün sayısı şartı bakımından hastalık sigortasından farklı, daha lehe bir rejime tabidir.
İşverene karşı tazminat davası
SGK’nın bağladığı gelir, zararın tamamını karşılamaz. Karşılanmayan kısım için işverene karşı maddi ve manevi tazminat davası açılabilir.
- Dayanak: İşverenin iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini alma yükümlülüğü (6331 sayılı Kanun ve TBK m.417). Sorumluluk kusur esasına dayanır, ancak özen yükümlülüğü ağırdır.
- Kusur incelemesi: Risk değerlendirmesi yapılmış mı, kişisel koruyucu donanım verilmiş mi, periyodik sağlık muayeneleri yapılmış mı, ortam ölçümleri (gürültü, toz, kimyasal) yapılmış mı, eğitim verilmiş mi — bunlar bilirkişi raporunun omurgasını oluşturur.
- Hesaplama: Maddi tazminat, sürekli iş göremezlik oranı, ücret ve bakiye ömür üzerinden hesaplanır; SGK’nın bağladığı gelirin peşin sermaye değeri tenzil edilir.
- Manevi tazminat: Sigortalı ile birlikte yakınları tarafından da istenebilir.
İşverenin en güçlü savunması, İSG yükümlülüklerini yerine getirdiğini gösteren belgelerdir. Buna karşılık işe giriş sağlık raporu, işçi bakımından kritik bir delildir: hastalığın işe başlarken bulunmadığını gösterir ve illilik bağını güçlendirir. Bu belge işverende olduğundan mahkemeden celbi istenmelidir.
Zamanaşımı
Meslek hastalığından doğan tazminat taleplerinde zamanaşımı, kural olarak hastalığın ve sürekli iş göremezlik oranının kesin olarak öğrenildiği tarihten işlemeye başlar. Bu nedenle SGK sağlık kurulu raporunun tarihi belirleyicidir.
Ceza gerektiren bir fiil söz konusuysa daha uzun ceza zamanaşımı süresi uygulanabilir.
Örnek olay
Bir dokuma fabrikasında on beş yıl gürültülü ortamda çalışan işçi, işten ayrıldıktan iki yıl sonra ileri derecede işitme kaybı teşhisi alıyor.
- Önce yükümlülük süresi kontrol edilir: işitme kaybı için yönetmelikte öngörülen süre içinde kalınıyorsa başvuru yapılabilir.
- SGK’ya başvurulur ve meslek hastalıkları hastanesine sevk istenir.
- Çalışma ortamının gürültü düzeyi araştırılır; ortam ölçüm raporları mahkemeden celbedilir.
- İşe giriş sağlık raporunda işitmenin normal olduğu görülüyorsa illilik bağı güçlenir.
- Kurul, meslek hastalığı ve iş göremezlik oranı kararı verir; %10 ve üzerindeyse gelir bağlanır.
- SGK geliri zararı karşılamıyorsa işverene karşı maddi ve manevi tazminat davası açılır; kusur bilirkişisi İSG belgelerini inceler.
- Yargıtay 21. Hukuk Dairesi, E.2014/24444, K.2015/365, 19.01.2015 Uygulamada en çok şaşırtan kuralı içerir: manevi tazminat davasında yapılan kusur veya kaçınılmazlık tespiti, maddi tazminat davasını bağlamaz. Mahkeme, meslek hastalığının kaçınılmazlık nedeniyle ortaya çıktığının kesinleşen manevi tazminat davalarında belirlendiğinden bahisle maddi tazminata hükmetmiş; Daire bunu eksik inceleme saymıştır. Gerekçe nettir: manevi tazminat davasında özel ve teknik bilgi gerektiren konuda bilirkişiye gidilmeden karar verilebildiğinden, maddi tazminat için işverenin kusurlu olup olmadığı ve kusur oranı uzman bilirkişilerce düzenlenecek ayrı bir kusur raporuyla tespit edilmelidir. Sorumluluk, meslek hastalığının tespit tarihinde yürürlükte bulunan mevzuatın öngördüğü önlemlerin işyerinde bulunup bulunmadığına göre belirlenir.
- Yargıtay 21. Hukuk Dairesi, E.2014/26146, K.2015/1695, 29.01.2015 Artan maluliyet için ayrı dava açılabileceğini gösterir: sürekli iş göremezlik oranı %42,20’den %60’a yükseldiğinden, artan %17,08 oranındaki bölüm için maddi tazminat istenmiştir. Hesapta mükerrer ödemeye ve sebepsiz zenginleşmeye yol açılmaması için SGK tarafından bağlanan gelirlerin ilk peşin değeri ile varsa geçici iş göremezlik ödeneğinin rücu edilebilecek kısmı bilirkişi raporundaki zarar tutarından indirilir. Kritik sınır şudur: “Kurumca rücu edilebilen peşin değer ise işveren ve üçüncü kişilerin kusurları ile sınırlıdır.” Yani işverenin kusuru düşükse indirilecek tutar da düşük olur.
- Yargıtay 21. Hukuk Dairesi, E.2014/25768, K.2015/3442, 24.02.2015 Aynı ilkeleri 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu dönemi bakımından tekrarlar: işverenin tazminattan sorumlu tutulması ve tazminat miktarının belirlenmesi, 6331 sayılı Kanun m.4 ve devamı ile bu Kanuna dayanılarak çıkarılan yönetmelik hükümlerinin öngördüğü önlemlerin işyerinde olup olmadığının saptanmasıyla mümkündür. Olayda oran %23,2’den %26’ya yükselmiş, yalnızca %2,8’lik fark maluliyet dava konusu yapılmıştır — küçük artışların da dava edilebildiğini gösteren tipik bir örnektir.
- İşten ayrıldıktan çok sonra başvurmak. Yükümlülük süresi dolduğunda hastalık meslek hastalığı sayılamaz.
- Şikâyet başlarken hekime gitmemek. İlk tıbbi kayıt, hastalığın başlangıcını belgeleyen en değerli delildir.
- İşverenin bildirim yapmasını beklemek. Sigortalı doğrudan SGK’ya başvurabilir.
- Ortam ölçüm raporlarını istememek. Gürültü, toz ve kimyasal ölçümleri kusur değerlendirmesinin merkezindedir.
- İşe giriş sağlık raporunu atlamak. Hastalığın işe başlarken bulunmadığını gösterir.
- Yalnızca SGK gelirine razı olmak. Karşılanmayan zarar için işverene dava açılabilir.
- Kurum ret kararına dava açmamak. Ret hâlinde iş mahkemesinde tespit davası yolu açıktır.
Ne toplanmalı?
- SGK hizmet dökümü — hangi işyerinde ne kadar süre çalışıldığını gösterir; maruziyet süresinin ispatında esastır.
- İşyeri ortam ölçüm raporları ve risk değerlendirme belgeleri.
- Periyodik muayene kayıtları ve işe giriş sağlık raporu.
- Kişisel koruyucu donanım zimmet tutanakları ve İSG eğitim kayıtları.
- Tıbbi kayıtlar: tüm rapor, tetkik ve tedavi belgeleri; mümkünse şikâyetin başladığı ilk kayıt.
- Tanık beyanları — çalışma ortamının fiilî durumu hakkında.
Ne zaman harekete geçilmeli?
Şikâyet başladığında, henüz işten ayrılmadan hekime başvurmak ve kaydı oluşturmak en önemli adımdır. İşten ayrıldıktan yıllar sonra yapılan başvurularda yükümlülük süresi sorunu ortaya çıkar ve hak kaybı yaşanır. İşitme kaybı, solunum yolu hastalıkları ve kas–iskelet sistemi rahatsızlıklarında bu durum sıkça görülür.
Meslek hastalığı nedir, nasıl anlaşılır?
5510 sayılı Kanun m.14 uyarınca meslek hastalığı, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple ya da işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik hâlleridir. İş kazasından farkı, ani bir olayla değil zaman içinde ve tekrarlanan etkiyle ortaya çıkmasıdır. Tespit için SGK Sağlık Kurulu kararı gerekir; kurul, çalışma ortamını, maruziyet süresini ve hastalık ile iş arasındaki nedensellik bağını değerlendirir.
İşten ayrıldıktan sonra ortaya çıkan hastalık meslek hastalığı sayılır mı?
Sayılabilir, ancak yükümlülük süresi içinde kalmak şartıyla. Yükümlülük süresi, sigortalının işten ayrılmasından sonra hastalığın ortaya çıkması hâlinde bunun meslek hastalığı sayılabileceği azami süredir ve Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği’nde hastalık türüne göre ayrı ayrı belirlenmiştir. Bu süre dolduktan sonra yapılan başvurularda hastalık meslek hastalığı sayılamaz; uygulamada en sık hak kaybı buradan doğar.
İşverenim bildirim yapmadı, hakkım gider mi?
Hayır. İşveren meslek hastalığını öğrendiği günden itibaren üç iş günü içinde Kuruma bildirmekle yükümlüdür ve bildirimi yapmaması hâlinde Kurumca yapılan masraflar kendisinden tahsil edilir. Ancak sigortalı da doğrudan SGK’ya başvurabilir; işverenin bildirim yapmaması sigortalının hakkını ortadan kaldırmaz. Bu nedenle işverenin bildirimi beklenmeden başvuru yapılmalı ve süreç başlatılmalıdır.
SGK meslek hastalığı talebimi reddetti, ne yapabilirim?
Kurumun ret kararına karşı iş mahkemesinde meslek hastalığının tespiti davası açılabilir. Bu davada Kurum hasım gösterilir ve mahkeme, Adli Tıp Kurumu veya üniversite hastanelerinden rapor aldırır. Davada işyeri ortam ölçüm raporları, risk değerlendirme belgeleri, periyodik muayene kayıtları ve işe giriş sağlık raporu celbedilir. Tespit kararı verilmesi hâlinde SGK’nın sağladığı haklar doğar ve ardından işverene karşı tazminat davası açılabilir.
SGK’dan gelir bağlandı, ayrıca tazminat isteyebilir miyim?
Evet. SGK’nın bağladığı gelir zararın tamamını karşılamaz; karşılanmayan kısım için işverene karşı maddi ve manevi tazminat davası açılabilir. Dayanak, işverenin iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini alma yükümlülüğüdür. Maddi tazminat, sürekli iş göremezlik oranı, ücret ve bakiye ömür üzerinden hesaplanır ve SGK’nın bağladığı gelirin peşin sermaye değeri tenzil edilir. Manevi tazminat ise sigortalıyla birlikte yakınları tarafından da istenebilir.
Sürekli iş göremezlik geliri için oran kaç olmalı?
Meslekte kazanma gücü kaybı oranının en az yüzde on olması gerekir. Bu oran SGK Sağlık Kurulu tarafından belirlenir ve gelir miktarını da doğrudan etkiler. Oranın düşük belirlendiği düşünülüyorsa itiraz edilebilir ve gerektiğinde yargı yoluna başvurularak Adli Tıp Kurumu incelemesi istenebilir. Oran, işverene karşı açılacak tazminat davasında maddi zararın hesabında da esas alındığından doğru tespiti önem taşır.
Tazminat davasında zamanaşımı ne zaman başlar?
Kural olarak hastalığın ve sürekli iş göremezlik oranının kesin olarak öğrenildiği tarihten işlemeye başlar. Bu nedenle SGK sağlık kurulu raporunun tarihi belirleyicidir; hastalığın ilk belirtilerinin ortaya çıktığı tarih değil. Fiil aynı zamanda ceza gerektiriyorsa daha uzun olan ceza zamanaşımı süresi hukuk davası için de uygulanabilir. Süre hesabı somut olaya göre değiştiğinden, rapor elde edilir edilmez değerlendirme yapılması yerinde olur.
- 5510 sayılı Kanun m.14 — Meslek hastalığının tanımı ve tespiti
- 5510 sayılı Kanun m.13 — İş kazası tanımı ve bildirim süreleri
- 5510 sayılı Kanun m.18-20 — Geçici ve sürekli iş göremezlik ödenekleri, işverene rücu
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu — İşverenin genel yükümlülüğü ve risk değerlendirmesi
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.417 — İşçinin kişiliğinin korunması
- Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği — Maruziyet ve yükümlülük süreleri
- İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği
Ölüm hâlinde hak sahiplerinin talepleri için ölüm aylığı ve işçinin ölümünde kıdem tazminatı, alt işveren ilişkisinde sorumluluk için alt işveren muvazaası yazılarımıza bakabilirsiniz. Alan bilgisi: İş Hukuku.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olayın koşulları farklı sonuçlar doğurabilir.
Maruziyet ve yükümlülük süreleri hastalık türüne göre değiştiğinden, başvuru öncesi ilgili yönetmelik listesi esas alınmalıdır.