Tutuklu, Hükümlü veya Suç Delillerini Bildirmeme Suçu (TCK 284): Firarinin Yerini Bilmek, Suçluyu Kayırma Farkı ve Yargıtay Kararları
- TCK m.284/1’e göre hakkında tutuklama kararı verilmiş olan veya hükümlü bir kişinin bulunduğu yeri bildiği hâlde yetkili makamlara bildirmeyen kimse bir yıla kadar hapis cezası alır.
- İşlenmiş bir suça ilişkin delil ve eserlerin başkaları tarafından saklandığı yeri bildiği hâlde bildirmemek de aynı cezayı gerektirir (TCK m.284/2).
- Suçun kamu görevlisi tarafından göreviyle bağlantılı olarak işlenmesi hâlinde ceza yarı oranında artırılır.
- Fiil üstsoy, altsoy, eş veya kardeş tarafından işlenirse cezaya hükmolunmaz.
- Suç bir bildirmeme suçudur; faile ayrıca bir yardım veya saklama hareketi yüklenemiyorsa bu madde gündeme gelir.
- 8. Ceza Dairesi, firari hükümlünün yerini bildiği hâlde haber vermeyen ve yardımda bulunduğu kanıtlanamayan sanığın eylemini suçluyu kayırma değil TCK 284/1 olarak nitelendirmiştir.
- Hükümlüyü infazdan kurtarmak için evinde saklamak ise 9. Ceza Dairesine göre suçluyu kayırma suçudur (TCK m.283).
- Polis memurunun aranan kişiyi arayıp hakkında yakalama emri çıkarıldığını haber vermesi 16. Ceza Dairesince görevi kötüye kullanma olarak değerlendirilmiştir.
- Delillerin yerini bildirmemekle kalmayıp onları gizleyen veya yok eden kişi, fikri içtima kuralı gereği yalnızca TCK 281’deki daha ağır suçtan cezalandırılır.
- Aynı fiil nedeniyle başka bir mahkemede TCK 284’ten dava açılmışsa ikinci dava yönünden CMK m.223/7 gözetilmelidir.
- Suç şikâyete bağlı değildir ve uzlaştırma kapsamında bulunmamaktadır.
- Cezanın üst sınırı altı ayı aştığından önödeme uygulanmaz.
- Basit yargılama usulü, hükmün açıklanmasının geri bırakılması ve seçenek yaptırımlar koşulları varsa uygulanabilir.
- Olağan dava zamanaşımı sekiz yıl, kesilme hâlinde en fazla on iki yıldır.
- Suça sürüklenen çocuklarda zamanaşımı süreleri yaşa göre kısalır; 2. Ceza Dairesi 12-15 yaş grubundaki çocuk için altı yıllık süreyi uygulamıştır.
Firari bir hükümlünün nerede kaldığını bilen akraba, komşu veya arkadaş; bir suçta kullanılan silahın ya da çalınan eşyanın başkası tarafından nereye saklandığını bilen kişi hangi durumda cezai sorumluluk altına girer? TCK 284, bu tür bilgileri yetkili makamlardan saklayan kişiyi cezalandırır; ancak aynı olaylarda çoğu zaman suçluyu kayırma, suç delillerini gizleme veya görevi kötüye kullanma suçları da isnat edilir.
Yargıtay kararlarında belirleyici olan, failin yalnızca bildiği bir bilgiyi paylaşmamakla mı kaldığı, yoksa kişinin yakalanmaması ya da delillerin bulunmaması için aktif bir katkı mı sunduğudur. Aşağıda suçun unsurları, yakın akraba istisnası, benzer suçlarla sınırı ve bu ayrımı ortaya koyan kararlar ele alınmaktadır.
Kanunî dayanak
| Konu | Dayanak | Yargıtay yaklaşımı |
|---|---|---|
| Tutuklu veya hükümlünün yerini bildirmeme | TCK m.284/1 | Bir yıla kadar hapis |
| Başkalarınca saklanan delillerin yerini bildirmeme | TCK m.284/2 | Aynı ceza |
| Kamu görevlisinin göreviyle bağlantılı olarak bildirmemesi | TCK m.284/3 | Ceza yarı oranında artırılır |
| Üstsoy, altsoy, eş veya kardeş | TCK m.284/4 | Cezaya hükmolunmaz |
| Yardım etmeden yalnızca bildirmeme | Y8CD 13.03.2023 | TCK 284/1; suçluyu kayırma değil |
| Hükümlüyü evinde saklama | Y9CD 11.06.2014 | TCK 283/1 suçluyu kayırma |
| Polisin aranan kişiye yakalama emrini haber vermesi | Y16CD 24.03.2016 | TCK 257/1 görevi kötüye kullanma |
| Delilleri bildirmemekle birlikte gizleme ve yok etme | Y1CD 02.04.2013; TCK m.44 | Yalnızca TCK 281’den ceza |
| Dava zamanaşımı | TCK m.66/1-e, 66/2, 67/4; Y2CD 11.04.2019 | Sekiz yıl; kesilmeyle on iki yıl; çocuklarda kısalır |
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Yeri bildirilmediği ileri sürülen kişi hakkında tutuklama kararı veya kesinleşmiş mahkûmiyet bulunup bulunmadığını ilgili karar örnekleriyle belgeleyin.
- Sanığın kişinin bulunduğu yeri gerçekten bildiğini gösteren delilleri; tanık beyanlarını, telefon kayıtlarını ve fotoğrafları inceleyin.
- Sanığın yalnızca bildirmemekle mi kaldığını, yoksa yiyecek, para, barınak veya ulaşım gibi bir yardımda mı bulunduğunu ayırın.
- Yardım iddiası varsa bunun somut delille kanıtlanıp kanıtlanmadığını değerlendirin; kanıtlanamıyorsa nitelendirme TCK 284’e dönebilir.
- Sanık ile kişi arasında üstsoy, altsoy, eş veya kardeşlik ilişkisi olup olmadığını nüfus kaydıyla tespit edin.
- Delillerle ilgili iddialarda delilin başkası tarafından mı saklandığını, yoksa sanık tarafından mı gizlendiğini belirleyin.
- Aynı fiilde hem bildirmeme hem gizleme veya yok etme varsa fikri içtima kuralını ileri sürün.
- Sanık kamu görevlisiyse bilginin görevle bağlantılı öğrenilip öğrenilmediğini ve eylemin görevi kötüye kullanma kapsamında kalıp kalmadığını inceleyin.
- Aynı olay nedeniyle başka bir yerde dava açılıp açılmadığını UYAP kayıtlarından araştırın.
- Basit yargılama usulü, hükmün açıklanmasının geri bırakılması ve seçenek yaptırım koşullarını değerlendirin.
- Sanık suç tarihinde çocuksa yaş indirimini ve kısalan zamanaşımı süresini ayrıca hesaplayın.
- Dava zamanaşımını son kesme işleminden itibaren izleyin.
Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 13.03.2023 T., 2020/15494 E., 2023/1217 K.
Firari hükümlünün yerini bildiği hâlde yetkili makamlara haber vermeyen, ancak yakalanmasını engellemek için yardımda bulunduğu kanıtlanamayan kişinin eylemi suçluyu kayırma değil, tutuklu, hükümlü veya suç delillerini bildirmeme suçudur. Açık ceza infaz kurumunda cezasını çekerken firar eden hükümlünün yakalanmasını engellemek amacıyla yardım ettikleri iddiasıyla birden fazla sanık hakkında suçluyu kayırma suçundan dava açılmıştır. Tanık beyanlarına göre sanıklardan birinin yiyecek ve para, birinin yaralanan firariye tedavi, bir diğerinin yiyecek yardımı yaptığı; firari yakalandığında üzerinden çıkan hafıza kartında sanıklarla fotoğraflarının bulunduğu belirlenmiştir. Asliye ceza mahkemesi tüm sanıkları suçluyu kayırma suçundan mahkûm etmiştir. Daire, tüm dosya kapsamına göre firarinin yakalanmasını engellemek için yardımda bulundukları anlaşılan üç sanık yönünden hükümleri yerinde bulmuştur. Buna karşılık fotoğrafları bulunan ve firari olduğunu bildiği hâlde haber vermediğini kabul edip yardım etmediğini savunan sanık hakkında savunmanın aksine delil bulunmadığını belirterek “sanığın hükümlü bir kişinin bulunduğu yeri bildiği halde yetkili makamlara bildirmediği anlaşılmakla eylemine uyan 5237 sayılı Kanun’un 284 üncü maddesinin birinci fıkrasına göre cezalandırılması gerekirken suç vasfında yanılgıya düşülerek” hüküm kurulduğunu açıklamıştır. Bir başka sanık yönünden ise aynı eylemler nedeniyle başka bir asliye ceza mahkemesinde TCK 284’ten dava açıldığını, mükerrer cezalandırmayı önlemek için o dosyanın getirtilip CMK m.223/7’nin gözetilmesi gerektiğini belirtmiştir. Yardımı sabit görülen sanıklar hakkındaki mahkûmiyetler onanmış, iki sanık hakkındaki mahkûmiyet hükümleri ise 13.03.2023 tarihinde sanıkların temyizi üzerine tebliğnameye uygun olarak oybirliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 9. Ceza Dairesi, 11.06.2014 T., 2014/3581 E., 2014/7214 K.
Kesinleşmiş hapis cezası bulunan kişiyi hükmün infazını engellemek amacıyla evinde saklamak, yalnızca yerini bildirmemenin ötesine geçen bir imkân sağlama olduğundan TCK 284 değil suçluyu kayırma suçunu oluşturur. Asliye ceza mahkemesi, kesinleşmiş hapis cezası bulunan bir kişiyi evinde barındıran sanığı tutuklu, hükümlü veya suç delillerini bildirmeme suçundan yirmi beş gün hapis cezasıyla cezalandırmıştır. Daire, sanığın “hükmün infazını engellemek amacıyla bu kişiyi evinde saklamaktan ibaret eyleminin TCK’nın 283/1. maddesinde tanımlanan suçluyu kayırma suçunu oluşturacağı” gözetilmeden suç vasfında yanılgıya düşüldüğünü belirtmiştir. Kabule göre de daha önce hapis cezasına mahkûm edilmemiş olan sanığa verilen yirmi beş günlük hapis cezasının TCK m.50/3 uyarınca seçenek yaptırımlardan birine çevrilmesinin zorunlu olduğunun gözetilmediğini açıklamıştır. Mahkûmiyet hükmü 11.06.2014 tarihinde hükümlünün temyizi üzerine oybirliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 16. Ceza Dairesi, 24.03.2016 T., 2015/5178 E., 2016/1848 K.
Polis memurunun, hakkında yakalama emri çıkarılan kişiyi arayarak bu durumu haber vermesi, yerini bildirmeme niteliğinde değil görevi kötüye kullanma niteliğindedir. İlçe emniyet müdürlüğünde polis memuru olarak görev yapan sanık, kesinleşen bir yıl hapis cezasının infazı için çıkarılan yakalama emrinin emniyet müdürlüğüne ulaştığı gün, aralarında parasal ilişki bulunduğu ve suç örgütü yöneticiliğinden yargılanan kişiyi arayarak hakkında yakalama emri çıkarıldığını söylemiştir. Sanık hakkında tutuklu, hükümlü veya suç delillerini bildirmeme suçundan açılan davada ağır ceza mahkemesi beraat kararı vermiştir. Daire, sanığın “hakkında yakalama emri çıkarıldığını söylemekten ibaret eyleminin TCK’nın 257/1 maddesinde düzenlenen görevde yetkiyi kötüye kullanmak suçunu oluşturduğu” gözetilmeden beraat kararı verilmesini kanuna aykırı bulmuştur. Beraat hükmü 24.03.2016 tarihinde Cumhuriyet savcısının temyizi üzerine görevi kötüye kullanma suçundan mahkûmiyet gerektiği gerekçesiyle oybirliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 1. Ceza Dairesi, 02.04.2013 T., 2012/5765 E., 2013/2777 K.
Bir suçun delillerini bildirmemekle kalmayıp aynı fiil içinde bu delilleri gizleyen ve yok eden sanıklar, fikri içtima kuralı gereği yalnızca en ağır cezayı gerektiren suç delillerini yok etme, gizleme veya değiştirme suçundan cezalandırılmalıdır. Bir kasten öldürme dosyasında ağır ceza mahkemesi, bazı sanıkları hem suç delillerini yok etme, gizleme veya değiştirme suçundan üç yıl, hem de suç delillerini bildirmeme suçundan TCK m.284/2 uyarınca altı ay hapis cezasıyla ayrı ayrı cezalandırmıştır. İlk derece mahkemesi aynı hükümde, suç delillerini bildirmeme isnadı bulunan bir sanığın nüfus kaydına göre ilgili kişinin kardeşi olduğunu belirleyerek TCK m.284/4 uyarınca ceza tertibine yer olmadığına da karar vermiştir. Daire, sanıkların aynı fiille öldürme suçunun delillerini bildirmedikleri gibi delilleri gizleyerek yok ettiklerini belirterek “TCK’nun 44.maddesinde düzenlenen fikri içtima kuralları uyarınca sebebiyet verdikleri birden fazla farklı suçtan sadece en ağır cezayı gerektiren suç delillerini gizleme ve yok etme suçu nedeniyle cezalandırılmalarına karar verilmesi gerektiği” gözetilmeden ayrıca bildirmeme suçundan hükümlülük kurulmasını hukuka aykırı bulmuştur. Diğer hükümler onanmış, suç delillerini bildirmeme suçundan ayrıca kurulan mahkûmiyetler yönünden hükümler 02.04.2013 tarihinde tebliğnamedeki düşünceye aykırı olarak oybirliğiyle bozulmuştur.
13.03.2023 ve 11.06.2014 tarihli kararlar, aynı olay örgüsünde sanığın katkısına göre sonucun değiştiğini ortaya koymaktadır. Yardım veya barınak sağlanan hâller için suçluyu kayırma suçu, kaçışın fiilen sağlandığı hâller için kaçmaya imkân sağlama suçu yazılarımıza bakılabilir. Firar eden kişinin kendi sorumluluğu ise hükümlü veya tutuklunun kaçması yazımızda anlatılmıştır. Henüz işlenmekte olan bir suçun bildirilmemesi farklı bir düzenlemeye tabidir; bu konuda suçu bildirmeme yazımıza bakılabilir.
24.03.2016 tarihli karar, kamu görevlisinin bilgiyi saklamanın ötesinde aranan kişiye aktardığı hâllerde görevi kötüye kullanma suçunun gündeme geldiğini göstermektedir. 02.04.2013 tarihli karardaki içtima değerlendirmesi için fikri içtima, delillerin bizzat gizlenmesi veya yok edilmesi için suç delillerini yok etme, gizleme veya değiştirme yazılarımıza bakılabilir.
Yaptırım ve usul yönünden 1. Ceza Dairesi 20.04.2022 tarihli ve 2022/116 E., 2022/3057 K. sayılı kararında, TCK m.284/1 ve takdiri indirim uygulanarak kurulan beş yüz Türk lirası adli para cezasına ilişkin mahkûmiyeti onamıştır; kısa süreli hapis cezalarının çevrilmesi için seçenek yaptırımlar yazımıza bakılabilir. 8. Ceza Dairesi 21.12.2022 tarihli ve 2020/17724 E., 2022/19459 K. sayılı kararında, TCK 284’ten kurulan mahkûmiyetleri Anayasa Mahkemesinin iptal kararı karşısında basit yargılama usulü yönünden yeniden değerlendirme yapılması için bozmuştur. 2. Ceza Dairesi ise 11.04.2019 tarihli ve 2019/1485 E., 2019/7068 K. sayılı kararında, suç tarihinde 12-15 yaş grubunda bulunan ve TCK m.284/2 uyarınca mahkûm edilen suça sürüklenen çocuk için altı yıllık olağanüstü dava zamanaşımı süresinin dolduğunu belirterek davayı düşürmüştür.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Neden sorun çıkarır | Doğrusu |
|---|---|---|
| Firarinin yerini bilmeyi suçluyu kayırma saymak | Yardım kanıtlanmadıkça TCK 284 uygulanır | Somut yardım hareketini araştırın |
| Barınak sağlamayı yalnızca bildirmeme saymak | Suçluyu kayırma gözden kaçar | TCK 283’ü değerlendirin |
| Kişinin hukuki durumunu belgelememek | Madde tutuklama kararı veya hükümlülük arar | Karar örneklerini dosyaya koyun |
| Yakınlık ilişkisini araştırmamak | Cezaya hükmolunmaması gereken sanık mahkûm olur | Nüfus kaydını getirtin |
| Bildirmeme ve gizleme için ayrı ceza vermek | Fikri içtima ihlal edilir | Yalnızca ağır suçtan ceza verin |
| Polisin haber vermesini TCK 284’te tartışmak | Görevi kötüye kullanma atlanır | TCK 257’yi değerlendirin |
| Aynı fiil için açılmış başka davayı araştırmamak | Mükerrer yargılama oluşur | CMK m.223/7’yi gözetin |
| Kısa hapis cezasını zorunlu hâlde çevirmemek | TCK m.50/3 ihlal edilir | Koşulları kontrol edin |
| Çocuklarda zamanaşımını yetişkin gibi hesaplamak | Düşme kararı gecikir | TCK m.66/2’yi uygulayın |
Tutuklu, hükümlü veya suç delillerini bildirmeme suçu nedir?
TCK m.284’te düzenlenen; hakkında tutuklama kararı verilmiş veya hükümlü bir kişinin bulunduğu yeri ya da başkalarınca saklanan suç delillerinin yerini bildiği hâlde yetkili makamlara bildirmeme suçudur.
Cezası nedir?
Bir yıla kadar hapis cezasıdır. Suç kamu görevlisi tarafından göreviyle bağlantılı olarak işlenirse ceza yarı oranında artırılır.
Firari bir yakınımın yerini bilmek suç mu?
TCK m.284/4’e göre fiil üstsoy, altsoy, eş veya kardeş tarafından işlenirse cezaya hükmolunmaz. Bu kişiler dışındaki yakınlar için istisna maddede sayılmamıştır.
Hakkında yakalama kararı olan şüphelinin yerini bildirmemek bu suçu oluşturur mu?
Madde metni, hakkında tutuklama kararı verilmiş olan veya hükümlü bir kişiyi saymaktadır. Bu nedenle kişinin hukuki durumu dosyadaki kararlarla ayrıca belirlenmelidir.
Firariye yiyecek veya para vermek hangi suçtur?
8. Ceza Dairesi, firari hükümlünün yakalanmasını engellemek için yardımda bulundukları anlaşılan sanıklar hakkında suçluyu kayırma suçundan kurulan mahkûmiyetleri onamıştır; aynı dosyadaki tanık beyanlarında yiyecek, para ve tedavi yardımından söz edilmiştir.
Yardım etmeden sadece haber vermemek hangi suçtur?
8. Ceza Dairesi, firari hükümlünün yerini bildiği hâlde bildirmeyen ve yardım ettiği kanıtlanamayan sanığın eyleminin TCK m.284/1 kapsamında olduğunu kabul ederek suçluyu kayırma mahkûmiyetini bozmuştur.
Hükümlüyü evde saklamak hangi suçtur?
9. Ceza Dairesine göre hükmün infazını engellemek amacıyla hükümlüyü evinde saklamak TCK m.283/1’deki suçluyu kayırma suçunu oluşturur.
Polis aranan kişiye haber verirse ne olur?
16. Ceza Dairesi, hakkında yakalama emri çıkarılan kişiyi arayıp bunu haber veren polis memurunun eylemini görevi kötüye kullanma suçu olarak değerlendirmiş ve beraat kararını bozmuştur.
Delilleri hem saklayıp hem bildirmemek iki ayrı suç mudur?
Hayır. 1. Ceza Dairesi, aynı fiille delilleri bildirmeyen ve gizleyip yok eden sanıkların TCK m.44 uyarınca yalnızca daha ağır olan TCK 281’deki suçtan cezalandırılması gerektiğini belirtmiştir.
Delili kendisi saklayan kişi bu maddeden mi sorumlu olur?
TCK m.284/2, delillerin başkaları tarafından saklandığı yeri bildirmemeyi düzenler. Delilleri bizzat yok eden, gizleyen veya değiştiren kişi hakkında TCK m.281 değerlendirilir.
Uzlaştırma veya önödeme uygulanır mı?
Hayır. Suç şikâyete bağlı değildir ve CMK m.253’te sayılmamıştır; cezanın üst sınırı altı ayı aştığından TCK m.75’teki önödeme de uygulanmaz.
Basit yargılama usulü uygulanabilir mi?
CMK m.251’e göre üst sınırı iki yıl veya daha az hapis cezasını gerektiren suçlarda asliye ceza mahkemesi basit yargılama usulünü uygulayabilir. 8. Ceza Dairesi bu yönden yeniden değerlendirme yapılması için eski tarihli hükümleri bozmuştur.
Hapis cezası paraya çevrilebilir mi?
Koşulları varsa çevrilebilir. 9. Ceza Dairesi, daha önce hapis cezası almamış sanığa verilen yirmi beş günlük cezanın TCK m.50/3 uyarınca seçenek yaptırıma çevrilmesinin zorunlu olduğunu belirtmiştir.
Zamanaşımı ne kadar?
TCK m.66/1-e uyarınca olağan dava zamanaşımı sekiz yıl, kesilme hâlinde TCK m.67/4’e göre en fazla on iki yıldır. Fiili işlediği sırada 12-15 yaş grubundaki çocuklarda bu sürelerin yarısı uygulanır.
Aynı olay için iki ayrı dava açılırsa ne olur?
CMK m.223/7’ye göre aynı fiil nedeniyle aynı sanık için önceden verilmiş bir hüküm veya açılmış bir dava varsa davanın reddine karar verilir. 8. Ceza Dairesi bu yönün araştırılmamasını bozma sebebi saymıştır.
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.284 — Tutuklu, hükümlü veya suç delillerini bildirmeme
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.283 — Suçluyu kayırma
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.281 — Suç delillerini yok etme, gizleme veya değiştirme
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.294 — Kaçmaya imkân sağlama
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.257 — Görevi kötüye kullanma
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.44 — Fikri içtima
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.50 — Kısa süreli hapis cezasına seçenek yaptırımlar
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.66 ve 67 — Dava zamanaşımı ve kesilmesi
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.75 — Önödeme
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.223 — Hükmün türleri; aynı fiil nedeniyle davanın reddi
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.251 — Basit yargılama usulü
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.253 — Uzlaştırma
İlgili yazılarımız: Suçluyu kayırma suçu · Suç delillerini yok etme · Suçu bildirmeme · Kaçmaya imkân sağlama · Hükümlü veya tutuklunun kaçması
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayın koşullarına göre değerlendirme değişebilir ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.