Kaçmaya İmkân Sağlama Suçu (TCK 294): Gözaltındaki, Tutuklu veya Hükümlünün Kaçmasına Yardım ve Görevlinin Sorumluluğu
- TCK m.294/1’e göre gözaltına alınanın veya tutuklunun kaçmasını sağlayan kişi bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
- Hükümlünün kaçmasını sağlayan kişi, çekilecek hapis cezasının süresine göre iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası alır; hükümlünün cezası müebbet veya ağırlaştırılmış müebbetse ceza daha yüksektir.
- Suç cebir veya tehditle işlenirse ceza üçte bir oranında artırılır.
- Kaçması sağlanan kişi birden fazlaysa ceza üçte birden bir katına kadar artırılır.
- Suçu muhafaza veya nakil görevlisi işlerse ceza üçte bir oranında artırılır.
- Suç üstsoy, altsoy, eş veya kardeş tarafından işlenirse ceza üçte bir oranında indirilir; tamamen cezasızlık yoktur.
- Muhafaza veya nakil görevlisinin dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranmasından yararlanılarak kaçılırsa görevli altı aydan üç yıla kadar hapis cezası alır.
- Ceza Genel Kurulu, nakil sırasında hükümlüyü babasının evine bırakan infaz koruma memurunun eylemini kasten değil bilinçli taksirle işlenmiş kabul etmiştir.
- Bu kararda birinci uyuşmazlık için ilk müzakerede yeterli çoğunluk sağlanamamış, karar ikinci müzakerede oyçokluğuyla verilmiştir.
- Polis araçtan kaçmaya çalışan hükümlünün peşine düştüğünde polislerin kollarından tutmak kaçmaya imkân sağlama suçudur ve cebir artırımını gerektirir.
- Yargıtay, gözaltındaki şüphelinin kendi kaçmasını ne TCK 292 ne de TCK 294/8 kapsamında görmüştür.
- TCK 294/8’in faili kaçan kişi değil, dikkatsizliğiyle kaçmaya fırsat veren muhafaza veya nakil görevlisidir.
- Kaçma sırasında kasten öldürme, ağırlaşmış yaralama veya eşyaya zarar verme gerçekleşirse bu suçlardan ayrıca ceza verilir.
- Görevlinin tutukluya geçici olarak uzaklaşma izni vermesi TCK m.295’te ayrıca cezalandırılır.
- Suç şikâyete bağlı değildir ve resen soruşturulur.
Bir yakının polis aracından kaçmasına yardım etmek, cezaevine götürülen hükümlüyü yolda saklamak ya da nakil görevini yürüten görevlinin dikkatsizliği sonucu hükümlünün firar etmesi; bu olayların hepsi TCK 294’teki kaçmaya imkân sağlama suçunun kapsamına girebilir. Suçun cezası kaçan kişinin durumuna, failin sıfatına ve kullanılan yönteme göre büyük farklılık gösterir.
Uygulamada en çok tartışılan konular; kaçan kişinin gözaltında mı, tutuklu mu yoksa hükümlü mü olduğu, görevlinin kasten mi yoksa özensizlikle mi hareket ettiği ve yardım edenin kaçan kişinin yakını olup olmadığıdır. Aşağıda bu sorular Yargıtay kararları üzerinden ele alınmaktadır.
Kanunî dayanak
| Konu | Dayanak | Yargıtay yaklaşımı |
|---|---|---|
| Gözaltındaki veya tutuklunun kaçması | TCK m.294/1 | Bir yıldan üç yıla kadar hapis |
| Hükümlünün kaçması | TCK m.294/2 | İki yıldan beş yıla kadar hapis |
| Görevli fail | TCK m.294/5 | Ceza üçte bir artırılır |
| Yakın akraba | TCK m.294/6 | Ceza üçte bir indirilir |
| Görevlinin özensizliği | TCK m.294/8 | Altı aydan üç yıla kadar hapis |
| Hükümlüyü aile evine bırakan görevli | YCGK 18.06.2020 | Kast değil bilinçli taksir |
| Polisin kolundan tutmak | Y8CD 28.09.2017 | Kaçmaya imkân sağlama, cebir artırımı gerekir |
| Nezarethaneden kaçan şüpheli | Y9CD 24.09.2012 | TCK 292 ve 294/8 uygulanmaz |
| Karakoldan kaçan şüpheli | Y9CD 20.12.2012 | Özgü suç; beraat |
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Kaçan kişinin olay anındaki statüsünü belgeleyin: gözaltı kararı, tutuklama kararı veya kesinleşmiş mahkûmiyet.
- Hükümlü söz konusuysa infaz edilecek cezanın süresini tespit edin; bu süre TCK 294/2’deki cezayı belirler.
- Yardım eden kişinin kaçan kişiyle akrabalık derecesini nüfus kaydıyla gösterin; üstsoy, altsoy, eş ve kardeş için indirim uygulanır.
- Olayda cebir veya tehdit kullanılıp kullanılmadığını kamera kayıtları ve kolluk tutanaklarıyla belirleyin.
- Görevli iseniz nakil veya muhafaza görevine ilişkin talimatları, görevlendirme belgesini ve uygulanan yönetmelik hükümlerini dosyaya sunun.
- Kaçmanın ne zaman fark edildiğini ve kuruma ne zaman bildirildiğini gösteren telefon ve yazışma kayıtlarını toplayın.
- Görevlinin kastını gösteren veya çürüten delilleri, özellikle kaçan kişiyle önceden ilişki ve menfaat bulunup bulunmadığını araştırın.
- Eylemin kasten mi, bilinçli taksirle mi yoksa basit taksirle mi işlendiğini ayrıca tartışın.
- Kaçan kişi yalnızca gözaltındaysa kendi kaçma eylemi yönünden TCK 292 ve 294/8’in uygulanamayacağını ileri sürün.
- Kaçma sırasında yaralama, öldürme veya eşyaya zarar verilmişse bu eylemlerin ayrı suç olarak değerlendirileceğini gözetin.
- Yardım eden kişinin ayrıca görevi yaptırmamak için direnme veya suçluyu kayırma suçlamasıyla karşılaşıp karşılaşmadığını kontrol edin.
- Kendiliğinden teslim olunması durumunda kaçan kişi yönünden TCK 293’teki etkin pişmanlık indirimini değerlendirin.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 18.06.2020 T., 2017/739 E., 2020/307 K.
Nakil sırasında hükümlüyü kaçmayacağı düşüncesiyle babasının evine bırakan ve kaçmayı öğrenince hemen bildiren infaz koruma memurunun eylemi kasten değil, bilinçli taksirle kaçmaya imkân sağlamadır. Karar oyçokluğuyla verilmiştir. Kapalı ceza infaz kurumunda görevli infaz koruma memuru olan sanık, açık ceza infaz kurumuna nakledilecek hükümlüye refakatle görevlendirilmiştir. Sanık hükümlüyü il merkezinde babasının evine götürüp bir süre sonra yanlarından ayrılmış, hükümlü de evden ayrılarak kaçmıştır. Sanık kuruma kaçmanın otogarda gerçekleştiğini bildirmiş, ancak tanık anlatımlarıyla hükümlünün babasının evine bırakıldığı anlaşılmıştır. Yerel mahkeme sanığı TCK 294/2-5 uyarınca 2 yıl 2 ay 20 gün hapis cezasıyla cezalandırmış, 16. Ceza Dairesi hükmü onamış, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı ise eylemin bilinçli taksirle işlendiği görüşüyle itiraz etmiştir. Genel Kurul çoğunluğu, sanığın hükümlünün kaçmasını istediğine dair kesin bir belirleme yapılamadığını, “sanık, kaçmayacağı düşüncesiyle İdris’i babasının evine götürmüş, İdris’in kaçtığını öğrendiği anda da cezaevi müdürlüğünü arayarak durumu bildirmiştir” diyerek şüpheden sanığın yararlanacağını belirtmiştir. Sanığın neticeyi öngörebilecek durumda olduğu ve neticeye kayıtsız kalmadığı gözetilerek eylemin “TCK’nın 22/3 ve 294/8. maddelerinde hükmolunan bilinçli taksirle kaçmaya imkân sağlama suçunu oluşturduğu” kabul edilmiştir. Ceza Genel Kurulu Başkanı ile yedi üye, hükümlüyü bizzat serbest bırakan görevlinin kasten hareket ettiğini savunmuş; üç üye ise bilinçli taksir hükmünün uygulanamayacağı görüşüyle karşı oy kullanmıştır. Başsavcılık itirazı 18.06.2020 tarihinde oyçokluğuyla kabul edilmiş, onama kararı kaldırılmış ve hüküm bozulmuştur.
Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 28.09.2017 T., 2017/13564 E., 2017/10567 K.
Ekip otosundan çıkıp kaçmaya çalışan hükümlünün peşine düşen polislerin kollarından tutan kişiler kaçmaya imkân sağlama suçunu işlemiş olur; bu eylemde cebir artırımı ve yakın akraba için üçte bir indirim uygulanmalıdır. Ekip otosunun içinden çıkarak kaçmaya çalışan bir hükümlünün peşinden giden polis memurlarının, sanıklar tarafından kollarından tutularak engellendiği ve hükümlünün kaçmasına imkân sağlandığı kabul edilmiştir. Asliye ceza mahkemesi sanıkları hükümlünün kaçmasına imkân sağlama suçundan mahkûm etmiş, sanıklardan biri hakkında ayrıca hükümlünün yerini bildirmeme suçundan hüküm kurmuştur. Daire, sanıklardan biri hakkında “TCK.nun 294/6. madde ve fıkrası uyarınca cezasından üçte biri oranında indirim yapılması gerekirken yarı oranında indirim yapılması” ve “polis memurlarının kollarından tutarak kaçmalarına imkan sağlayan tüm sanıklar hakkında TCK.nun 294/3. madde ve fıkrası gereğince artırım yapılmaması” suretiyle eksik ceza tayin edildiğini tespit etmiştir. Ancak aleyhe temyiz bulunmadığından bu hususlar bozma nedeni yapılmamış ve sanıkların suçun sübut bulmadığına yönelik itirazları reddedilmiştir. Hükümler 28.09.2017 tarihinde oybirliğiyle onanmıştır.
Yargıtay 9. Ceza Dairesi, 24.09.2012 T., 2012/3621 E., 2012/9753 K.
Gözaltı kararı verilen şüphelinin polis merkezindeki nezarethaneden kendisinin kaçması, hükümlü veya tutuklu olmadığı için TCK 292’yi, kaçmaya imkân sağlamayı düzenleyen TCK 294/8’i de oluşturmaz. Hırsızlık suçundan Cumhuriyet savcısı tarafından gözaltı kararı verilen sanık, polis merkezinin nezarethanesinden kaçmıştır. Asliye ceza mahkemesi, suçun nitelik değiştirdiğinden bahisle sanığı kanunda bulunmayan bir madde numarasıyla cezalandırmıştır. Daire, sanığın gözaltına alınan şüpheli konumunda olduğunu belirterek “TCK’nın 292/1. maddesinde suçun failine ilişkin olarak öngörülen hükümlü veya tutuklu olma koşulunun gerçekleşmemesi nedeniyle beraatine karar verilmesi gerekirken suçun nitelik değiştirdiğinden bahisle olayda uygulama yeri bulunmayan, gözaltına alınan tutuklu ya da hükümlünün kaçmasına imkan sağlama suçundan mahkumiyetine karar verilmesi” ni hukuka aykırı bulmuştur. Kabule göre de TCK 294/8 yerine kanunda olmayan bir madde uygulanması ve hak yoksunluklarına ilişkin kanun maddesinin gösterilmemesi ayrıca bozma nedeni yapılmıştır. Hüküm 24.09.2012 tarihinde oybirliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 9. Ceza Dairesi, 20.12.2012 T., 2012/3664 E., 2012/15529 K.
TCK 294/8’in faili muhafaza veya nakil görevlisidir; gözaltındayken karakoldan kaçan şüpheli bu suçun faili olamayacağı gibi hükümlü veya tutuklu olmadığından TCK 292’den de sorumlu tutulamaz. Uyuşturucu madde kullanma suçundan Cumhuriyet savcısının talimatıyla gözaltında bulunan sanık karakoldan kaçmıştır. Asliye ceza mahkemesi sanığı TCK 294/8 uyarınca cezalandırmıştır. Daire, “TCK’nın 294/8. maddesinde tanımlanan kaçmaya imkan sağlama suçunun faili tutuklu, hükümlü veya gözaltına alınan şahsın muhafaza ve naklinde görevli olan kolluk memuru, infaz koruma memuru veya başka bir kimsedir” tespitini yapmıştır. TCK 292’deki suçun failinin ise hakkında tutuklama kararı verilmiş veya kesinleşmiş mahkûmiyet hükmü bulunan kişi olması gerektiğini, her iki suçun da özgü suç niteliğinde olduğunu belirtmiştir. Bu nedenle sanığın beraatine karar verilmesi gerekirken maddelerin yorumlanmasında yanılgıya düşüldüğü kabul edilmiştir. Hüküm 20.12.2012 tarihinde oybirliğiyle bozulmuştur.
Ceza Genel Kurulunun 2020 tarihli kararı görevli sorumluluğu bakımından belirleyicidir. Nakil görevlisinin hükümlüyü aile evine bırakması açık bir görev ihlali olsa da, kaçmayı istediği kesin olarak ispatlanamadığında eylem kasten kaçmaya imkân sağlama değil, çok daha hafif cezalı bilinçli taksirle kaçmaya imkân sağlama olarak değerlendirilmiştir. Kararın ilk müzakerede yeterli çoğunluk sağlanamadan ikinci müzakerede verildiği ve Genel Kurul Başkanı ile yedi üyenin kast bulunduğu görüşünde olduğu dikkate alındığında, konunun tartışmalı olduğu açıktır. İnfaz koruma memurlarının görevleri için infaz koruma memuru yazımıza bakılabilir.
8. Ceza Dairesinin 2017 tarihli kararı üçüncü kişilerin sorumluluğunu göstermektedir. Polis aracından kaçan hükümlünün peşine düşen görevlileri fiziken engellemek, kaçmaya imkân sağlamanın tipik bir örneğidir ve cebir artırımını gerektirir. Yakın akraba için kanun cezasızlık değil, yalnızca üçte bir indirim öngörmüştür. Bu yönüyle suç, yakın akrabalar için cezasızlık tanıyan suçluyu kayırma suçundan ayrılır. Aynı olayda görevlilere karşı koymanın ayrıca görevi yaptırmamak için direnme suçu yönünden değerlendirilmesi de gündeme gelebilir.
9. Ceza Dairesinin 2012 tarihli iki kararı ise kaçan kişinin kendi sorumluluğunun sınırını çizmektedir. Hükümlü veya tutuklu olmayan, yalnızca gözaltında bulunan kişinin kendisinin kaçması kanunda suç olarak düzenlenmemiştir; TCK 294/8 de kaçan kişiyi değil, dikkatsiz görevliyi cezalandırır. Hükümlü ve tutukluların kaçmasına ilişkin kurallar için hükümlü veya tutuklunun kaçması, gözaltı sürecindeki haklar için yakalama ve gözaltı yazılarımız incelenebilir.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Neden sorun çıkarır | Doğrusu |
|---|---|---|
| Kaçan kişinin statüsünü belirlememek | Gözaltı, tutukluluk ve hükümlülük farklı sonuç doğurur | Kararları ve kesinleşme durumunu belgeleyin |
| Akrabalığın cezasızlık sağladığını sanmak | TCK 294’te yalnızca üçte bir indirim vardır | İndirim oranının doğru uygulanmasını denetleyin |
| Polisi fiziken engellemenin hafif olduğunu düşünmek | Cebir artırımı ve direnme suçu gündeme gelir | Olay görüntülerini ve tutanakları inceleyin |
| Görevli olarak her kaçmayı kast sayılacak sanmak | Bilinçli taksir ayrımı ceza aralığını değiştirir | Kastı çürüten delilleri ortaya koyun |
| Kaçmayı geç veya yanlış bildirmek | Kastın ispatında aleyhe değerlendirilebilir | Durumu derhal ve doğru şekilde kuruma bildirin |
| Gözaltından kaçan şüpheliyi TCK 292’den yargılamak | Özgü suç şartı yoktur | Beraat gerektiğini ileri sürün |
| Kaçan kişiyi TCK 294/8’den sorumlu tutmak | Bu fıkranın faili görevlidir | Madde uygulamasını kanun yoluna taşıyın |
| Görev talimatlarını dosyaya sunmamak | Özen yükümlülüğünün kapsamı belirlenemez | Görevlendirme ve nakil kurallarını belgeleyin |
| Kaçma sırasındaki zararları gözden kaçırmak | Yaralama ve eşyaya zarar ayrıca cezalandırılır | Her eylemi ayrı ayrı değerlendirin |
Kaçmaya imkân sağlama suçu nedir?
TCK m.294’te düzenlenen, gözaltına alınan, tutuklu veya hükümlü bir kişinin kaçmasını sağlamakla işlenen, adliyeye karşı bir suçtur. Görevlinin özensizliği sonucu kaçma olması da ayrıca cezalandırılır.
Cezası nedir?
Gözaltındaki veya tutuklunun kaçmasını sağlamak bir yıldan üç yıla, hükümlünün kaçmasını sağlamak çekilecek cezaya göre iki yıldan beş yıla kadar hapistir. Hükümlünün cezası müebbet ise beş yıldan sekiz yıla, ağırlaştırılmış müebbet ise sekiz yıldan on iki yıla kadar hapis cezası verilir.
Yakınımın kaçmasına yardım edersem ceza alır mıyım?
Evet. TCK m.294/6’ya göre suç üstsoy, altsoy, eş veya kardeş tarafından işlenirse ceza yalnızca üçte bir oranında indirilir. Yargıtay, bu indirimin yarı oranında uygulanmasını hatalı bulmuştur.
Polisin kaçan kişiyi yakalamasına engel olmak hangi suçtur?
Kaçan kişi gözaltında, tutuklu veya hükümlü ise kaçmaya imkân sağlama suçu oluşur. Yargıtay, ekip otosundan kaçan hükümlünün peşinden giden polislerin kollarından tutmayı bu kapsamda değerlendirmiş ve cebir artırımı yapılması gerektiğini belirtmiştir.
Görevlinin dikkatsizliği sonucu kaçma olursa ne olur?
TCK m.294/8’e göre muhafaza veya nakil görevlisinin dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranmasından yararlanarak kaçma gerçekleşirse görevli altı aydan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
Görevli kasten mi taksirle mi sorumlu tutulur?
Somut olaya bağlıdır. Ceza Genel Kurulu, hükümlüyü kaçmayacağı düşüncesiyle aile evine bırakan ve kaçmayı hemen bildiren infaz koruma memurunun bilinçli taksirle hareket ettiğini kabul etmiştir. Ceza Genel Kurulu Başkanı ile yedi üye ise karşı oy yazılarında kast bulunduğu görüşünü savunmuştur.
Gözaltındayken kaçmak suç mu?
Yargıtay 9. Ceza Dairesi, gözaltına alınan şüphelinin kendisinin kaçmasını hükümlü veya tutuklu olmaması nedeniyle TCK 292 kapsamında görmemiş, TCK 294/8’in de ancak görevliler için uygulanabileceğini belirterek beraat gerektiğine karar vermiştir.
Görevlinin tutukluya kısa süreli izin vermesi suç mu?
Evet. TCK m.295’e göre muhafaza veya nakil görevlisinin görevinin gereklerine aykırı olarak tutuklu veya hükümlünün bulunduğu yerden geçici süreyle uzaklaşmasına izin vermesi altı aydan iki yıla kadar hapis cezasını gerektirir; bu sırada kaçma olursa kasten kaçmaya imkân sağlama hükümleri uygulanır.
Birden fazla kişinin kaçmasına yardım edilirse ceza nasıl belirlenir?
TCK m.294/4’e göre kaçması sağlanan kişi sayısı göz önünde bulundurularak ceza üçte birden bir katına kadar artırılır.
Kaçma sırasında görevli yaralanırsa ne olur?
TCK m.294/7’ye göre kasten yaralamanın neticesi sebebiyle ağırlaşmış hâlleri, kasten öldürme veya eşyaya zarar verme gerçekleşirse bu suçlardan ayrıca ceza verilir.
Kaçmaya imkân sağlama ile suçluyu kayırma arasındaki fark nedir?
Kaçmaya imkân sağlama gözaltında, tutuklu veya hükümlü olan kişinin görevlilerin egemenlik alanından kurtulmasına yardımı cezalandırır ve akrabalar için indirim öngörür. Suçluyu kayırma ise suç işleyen kişinin araştırma veya yakalanmadan kurtulmasına imkân sağlamayı düzenler ve yakın akrabalar için cezasızlık tanır.
Kaçan kişinin sonradan teslim olması yardım edeni etkiler mi?
TCK m.293’e göre kaçan tutuklu veya hükümlü kendiliğinden teslim olursa, kaçma süresi dikkate alınarak cezasının altıda beşinden altıda birine kadarı indirilir; kaçma süresi altı ayı geçerse indirim yapılmaz. Bu indirim kaçan kişiye ilişkindir; TCK m.294’te kaçmaya imkân sağlayan kişi için ayrı bir etkin pişmanlık hükmü bulunmamaktadır.
Suç şikâyete bağlı mı?
Hayır. TCK m.294’te şikâyet şartı bulunmamaktadır; suç resen soruşturulur.
Suç ne zaman tamamlanır?
Ceza Genel Kurulunun aktardığı madde gerekçesine göre suçun tamamlanması için kaçmanın gerçekleşmesi gerekir. Suçluya yol göstermek, talimat vermek, kılık ve kıyafet değiştirmesini sağlamak gibi kaçmayı kolaylaştıran hareketler bu suçun kapsamındadır. Karardaki açıklamaya göre, cezası infaz edilmek üzere yakalanan kişi yakalama anından itibaren bu suç bakımından hükümlü sayılır.
Hangi mahkemede yargılanırım?
Ceza sınırları dikkate alındığında dava kural olarak asliye ceza mahkemesinde görülür. Kaçması sağlanan hükümlünün cezası nedeniyle üst sınırın yükseldiği hâllerde ağır ceza mahkemesi görevli olabilir.
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.294 — Kaçmaya imkân sağlama
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.295 — Muhafızın görevini kötüye kullanması
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.292 — Hükümlü veya tutuklunun kaçması
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.293 — Etkin pişmanlık
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.283 — Suçluyu kayırma
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.265 — Görevi yaptırmamak için direnme
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.21 — Kast
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.22 — Taksir
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.257 — Görevi kötüye kullanma
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.91 — Gözaltı
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.101 — Tutuklama kararı
- 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun
İlgili yazılarımız: Hükümlü veya tutuklunun kaçması · Suçluyu kayırma · Görevi yaptırmamak için direnme · Yakalama ve gözaltı · İnfaz koruma memuru
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayın koşullarına göre değerlendirme değişebilir ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.