Hükümlü veya Tutuklunun Kaçması (TCK 292): İzinden Dönmeme, Denetimli Serbestlikte Firar ve Etkin Pişmanlık
- TCK m.292/1’e göre tutukevinden, ceza infaz kurumundan veya gözetimi altında bulunduğu görevlilerin elinden kaçan tutuklu veya hükümlü altı aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
- Kaçma cebir veya tehdit kullanılarak gerçekleşirse ceza bir yıldan üç yıla kadar hapistir.
- Suç silahlı olarak ya da birden çok tutuklu veya hükümlü tarafından birlikte işlenirse ceza bir katına kadar artırılır.
- Kaçma sırasında yaralama, öldürme veya eşyaya zarar verme gerçekleşirse bu suçlardan ayrıca ceza verilir.
- Hüküm, ceza infaz kurumu dışında çalıştırılan hükümlüler ile adli para cezasından çevrilen hapis cezasını çekenler hakkında da uygulanır.
- İzinden dönmeyen veya iznin bitiminden itibaren iki günden fazla geç dönen hükümlü hakkında TCK 292 uygulanır.
- İzin süresini iki gün veya daha az geçiren hükümlü hakkında suç değil, disiplin işlemi yapılır.
- Yargıtay, izinden bir gün geç dönerek başka bir ceza infaz kurumuna kendiliğinden teslim olan hükümlüyü beraat ettirmiştir.
- İznin bitiminden itibaren iki gün dolmadan yakalanan hükümlü hakkında da suçun oluşmayacağı kabul edilmektedir.
- Denetimli serbestlikte kapalı kuruma iade kararından sonra iki gün içinde Cumhuriyet başsavcılığına teslim olmamak da TCK 292 kapsamındadır.
- İki günlük sürenin son günü tatile rastlarsa süre tatilin ertesi günü biter; o gün yakalanan kişi hakkında suç oluşmaz.
- İade kararına itiraz edilmesi kararın yerine getirilmesini durdurmaz.
- Kaçtıktan sonra kendiliğinden teslim olan hükümlünün cezası TCK m.293 uyarınca kaçma süresine göre altıda beşten altıda bire kadar indirilir.
- Kaçma süresi altı ayı geçerse etkin pişmanlık indirimi yapılmaz.
- Kişinin kendiliğinden mi teslim olduğu yoksa yakalandığı mı araştırılmadan hüküm kurulması bozma nedenidir.
Firar suçlaması çoğu zaman bir cezaevinden kaçma sahnesiyle değil, çok daha sıradan bir olayla başlar: Açık cezaevinden izne çıkan hükümlü bir gün geç döner, denetimli serbestlikte olan kişi iade kararından sonra teslim olmayı geciktirir ya da hastalık, trafik kazası gibi bir nedenle kuruma zamanında ulaşamaz. Bu gecikmeler, yeni bir mahkûmiyete ve koşullu salıverilme hesabının değişmesine yol açabilir.
Suçun oluşup oluşmadığı çoğu zaman gün hesabına bağlıdır. İznin bittiği tarih, yakalanma veya teslim olma tarihi, aradaki tatil günleri ve kişinin kendiliğinden teslim olup olmadığı tek tek tespit edilmelidir. Aşağıda Yargıtay’ın bu konulardaki yaklaşımı kararlar üzerinden açıklanmaktadır.
Kanunî dayanak
| Konu | Dayanak | Yargıtay yaklaşımı |
|---|---|---|
| Temel hâl | TCK m.292/1 | Altı aydan bir yıla kadar hapis |
| Cebir veya tehditle kaçma | TCK m.292/2 | Bir yıldan üç yıla kadar hapis |
| Kaçmanın anlamı | YCGK 18.04.2017 | Kurum sınırını veya görevlinin egemenlik alanını terk |
| İzinden geç dönme | 5275 s. K. m.97 | İki günden fazla gecikme suç oluşturur |
| Bir gün geç teslim | Y16CD 04.11.2015 | Kanun yararına bozma ve beraat |
| İki gün dolmadan yakalanma | Y16CD 19.01.2017 | Yakalama tarihi araştırılmalı; suç oluşmaz |
| Son günün tatile rastlaması | YCGK 18.04.2017 | Süre tatilin ertesi günü biter |
| İade kararına itiraz | YCGK 18.04.2017 | İtiraz kararın yerine getirilmesini durdurmaz |
| Kendiliğinden teslim | Y16CD 14.12.2016 | TCK 293 için teslim şekli araştırılmalı |
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- İzin belgesini veya denetimli serbestlik iade kararını ve bunun tebliğ tarihini dosyadan tespit edin.
- İznin bittiği veya teslim süresinin dolduğu günü, arada kalan hafta sonu ve resmi tatilleri de gözeterek hesaplayın.
- Kuruma giriş veya yakalanma tarihini yakalama tutanağı ve kolluk kayıtlarıyla doğrulatın; yalnızca UYAP giriş tarihine güvenmeyin.
- İki günlük süre dolmadan yakalandıysanız bu durumu gösteren belgeleri isteyin; suçun unsurları oluşmaz.
- Başka bir kuruma veya Cumhuriyet başsavcılığına kendiliğinden başvurduysanız o yerin tutanağını ve yazışmalarını dosyaya getirtin.
- Hastalık veya zorunlu bir neden dönüşünüzü engellediyse hastane kayıtlarını ve olay belgelerini toplayın.
- Denetimli serbestlikte iseniz iade kararının size nasıl ve hangi tarihte tebliğ edildiğini kontrol edin.
- İade kararına itiraz etmek teslim olma yükümlülüğünü durdurmaz; itirazla birlikte süresinde teslim olun.
- Kaçma gerçekleştiyse mümkün olan en kısa sürede kendiliğinden teslim olun; TCK 293 indirimi süreye göre belirlenir.
- Kendiliğinden teslim olduğunuzu savunuyorsanız bunun ilgili kurumlardan sorulmasını açıkça talep edin.
- Kaçma sırasında kuruma ait eşyaya veya kişilere zarar verildiyse bu eylemlerin ayrı suç olarak değerlendirileceğini gözetin.
- Firar mahkûmiyetinin koşullu salıverilme ve infaz hesabına etkisini infaz dosyası üzerinden ayrıca kontrol edin.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 18.04.2017 T., 2014/352 E., 2017/243 K.
Denetimli serbestlikte kapalı kuruma iade kararından sonraki iki günlük teslim süresinin son günü tatile rastlarsa süre tatilin ertesi günü biter; o gün yakalanan hükümlü hakkında firar suçu oluşmaz. Hapis cezasının koşullu salıverilme tarihine kadar olan kısmını denetimli serbestlik tedbiriyle çekmek üzere tahliye edilen sanık, denetim planını ihlal etmiş ve infaz hâkimliği kapalı ceza infaz kurumuna iadesine karar vermiştir. Karar sanığa 29.03.2013 cuma günü, iki gün içinde teslim olması aksi hâlde firar hükümlerinin uygulanacağı ihtarıyla tebliğ edilmiş, sanık 01.04.2013 pazartesi günü adliyede yakalanmıştır. Sulh ceza mahkemesi sanığı 5 ay hapis cezasıyla cezalandırmış, 9. Ceza Dairesi hükmü onamış, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı ise iade kararının kesinleşmediği gerekçesiyle itiraz etmiştir. Genel Kurul, kaçmanın “bulunduğu kurumun sınırlarını terk etmek ya da gözetimi altında bulunduğu görevlinin fiili egemenlik alanından kurtulmak anlamına” geldiğini belirtmiştir. Başsavcılığın kesinleşme gerekçesini kabul etmemiş, “yapılan itirazın, kararın yerine getirilmesinin geri bırakılması sonucunu doğurmayacağı” tespitini yapmıştır. Ancak “31.03.2013 pazar günü dolacak olan iki günlük sürenin 5271 sayılı CMK’nun 39. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca tatilin bitimi olan 01.04.2013 pazartesi gününe uzadığı ve sanığın bu süre dolmadan yakalandığı” gerekçesiyle suçun unsurlarının oluşmadığına karar vermiştir. Bir üye, sonuca katılmakla birlikte iade kararının kesinleşmemesini gerekçe olarak göstermiştir. Başsavcılık itirazı 18.04.2017 tarihinde değişik gerekçeyle kabul edilmiş, onama kararı kaldırılmış ve mahkûmiyet hükmü bozulmuştur.
Yargıtay 16. Ceza Dairesi, 04.11.2015 T., 2015/1172 E., 2015/3731 K.
İzinden dönmesi gereken tarihten bir gün sonra başka bir ceza infaz kurumuna kendiliğinden teslim olan hükümlü hakkında firar suçu oluşmaz. Açık ceza infaz kurumunda hükümlü olan sanık dört günlük özel izne çıkmış, 07.05.2011 tarihinde dönmesi gerekirken dönmemiş ve bir gün sonra başka bir ilçedeki kapalı ceza infaz kurumunun nizamiyesine gelerek izin süresinin dolduğunu ve teslim olmak istediğini bildirmiştir. Kurumuna firar bildirimi yapılmış olduğundan gözaltına alınmıştır. Sulh ceza mahkemesi sanığı TCK 292/1, 293 ve 62 uyarınca 25 gün hapis cezasıyla cezalandırmış, hüküm temyiz edilmeden kesinleşmiştir. Adalet Bakanlığının istemi üzerine kanun yararına bozma yoluna gidilmiştir. Daire, 5275 sayılı Kanun m.97 ile o tarihte yürürlükteki infaz tüzüğünü birlikte değerlendirerek “cezaevinden izinli olarak ayrılan hükümlüler bakımından hükümlü veya tutuklunun kaçması suçunun oluşabilmesi için failin izinden dönmemesi veya izinden dönmesi gereken tarih üzerinden iki günden fazla bir süre geçtikten sonra dönmesi gerektiği” sonucuna varmıştır. Bir gün gecikmeyle teslim olan ve bu nedenle gözaltına alınan sanığa atılı suçun unsurları itibarıyla oluşmadığını belirtmiştir. Hüküm 04.11.2015 tarihinde kanun yararına bozulmuş ve sanığın beraatine oybirliğiyle karar verilmiştir.
Yargıtay 16. Ceza Dairesi, 19.01.2017 T., 2016/5699 E., 2017/284 K.
İznin bittiği tarihten itibaren iki gün geçmeden yakalandığını savunan hükümlünün yakalanma tarihi araştırılmadan mahkûmiyet kurulamaz. Açık ceza infaz kurumundan 15.12.2015 tarihinde yedi günlük özel izne çıkan sanık, 22.12.2015 tarihinde dönmesi gerekirken dönmemiş ve hakkında 24.12.2015 tarihli firar tutanağı düzenlenmiştir. Sanık, 23.12.2015 tarihinde geçirdiği trafik kazası nedeniyle gittiği hastanede hakkında yakalama bulunduğu söylenerek polislerce alındığını savunmuş, UYAP kayıtlarında ise cezaevine girişin 27.12.2015 tarihinde gerçekleştiği görülmüştür. Asliye ceza mahkemesi sanığı TCK 292/1 uyarınca mahkûm etmiştir. Daire, izinli hükümlüler bakımından suçun “failin izinden dönmemesi veya iki günden fazla bir süre geçtikten sonra dönmesi halinde oluşacağında kuşku bulunmamaktadır” diyerek ilkeyi hatırlatmıştır. Daireye göre “iznin bittiği tarihten itibaren iki gün geçmeden yakalanması durumunda 5275 sayılı Kanunun 97/1. maddesinde tarif edilen ve TCK’nın 292. maddesinde düzenlenen suçun unsurları itibariyle oluşmayacağı” açıktır. Bu nedenle savunma doğrultusunda yakalamaya ilişkin tutanak ve belgelerin onaylı örnekleri dosyaya getirilmeden hüküm kurulması eksik inceleme sayılmıştır. Hüküm 19.01.2017 tarihinde oybirliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 16. Ceza Dairesi, 14.12.2016 T., 2016/4728 E., 2016/7303 K.
Kaçtıktan sonra kendiliğinden teslim olduğunu savunan hükümlü yönünden TCK 293’teki etkin pişmanlık indiriminin uygulanıp uygulanmayacağı kurumlardan araştırılmalıdır. Sanık, cezaevinden firar ettikten bir gün sonra gelip teslim olduğunu savunmuş, UYAP kayıtlarında cezaevine 09.02.2014 tarihinde girdiği görülmüştür. Sulh ceza mahkemesi sanığı TCK 292/1 uyarınca mahkûm etmiş, etkin pişmanlık hükmünü uygulamamıştır. Daire, TCK 293’teki etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanıp uygulanmayacağının tespiti bakımından “sanığın kaçma sonrasında kendiliğinden mi teslim olduğu yoksa yakalanarak mı cezaevine konulduğunun ilgili kurumlardan sorularak sonucuna göre bir karar verilmesi gerekirken” eksik araştırma ile hüküm kurulmasını kanuna aykırı bulmuştur. Kabule göre de hak yoksunlukları yönünden Anayasa Mahkemesinin TCK 53’e ilişkin iptal kararının gözetilmesi gerektiği belirtilmiştir. Hüküm 14.12.2016 tarihinde oybirliğiyle bozulmuştur.
Ceza Genel Kurulunun 2017 tarihli kararı, denetimli serbestlik tedbiriyle dışarıda bulunan hükümlüler bakımından iki önemli kural koymaktadır. Birincisi, kapalı kuruma iade kararına itiraz edilmesi teslim olma yükümlülüğünü askıya almaz. İkincisi, iki günlük teslim süresinin hesabında CMK 39’daki tatil kuralı uygulanır; son gün hafta sonuna denk gelirse süre pazartesi günü biter. Denetim yükümlülüklerinin ihlalinin diğer sonuçları için denetimli serbestlikte ihlal yazımıza bakılabilir.
16. Ceza Dairesinin 2015 ve 2017 tarihli kararları, izinli hükümlüler için iki gün kuralını uygulamaktadır. İzin süresini iki gün veya daha az aşan hükümlü suç işlemiş sayılmaz; hakkında yalnızca disiplin işlemi yapılır. Bu yaptırımlara karşı başvuru yolları için infaz hâkimliğine şikâyet ve disiplin cezaları yazımız incelenebilir. 2017 tarihli karar ayrıca UYAP’taki cezaevine giriş tarihinin gerçek yakalama tarihini göstermeyebileceğine dikkat çekmektedir. Bu nedenle yakalama tutanağının dosyaya getirilmesi savunmanın merkezinde yer almalıdır.
2016 tarihli karar ise kaçma gerçekleşmiş olsa bile cezanın önemli ölçüde azaltılabileceğini hatırlatmaktadır. Kendiliğinden teslim olan kişi hakkında kaçma süresine göre altıda beşe kadar indirim yapılabilir; bu indirim altı aydan uzun kaçmalarda uygulanmaz. Teslim şekli dosyada belirsizse mahkemenin bunu araştırması gerekir.
Firar mahkûmiyeti infaz rejimini de etkiler; bu nedenle koşullu salıverilme şartları ve infaz hesaplama yazılarımızdaki kurallar ayrıca gözden geçirilmelidir. Kaçan kişiye yardım eden üçüncü kişilerin sorumluluğu ise suçluyu kayırma suçu kapsamında değerlendirilebilir. Yargıtay 2. Ceza Dairesinin 16.01.2024 tarihli bir kararında, denetimli serbestlikle tahliye edilen sanığın elektronik kelepçeyi kırıp kaçmasının hem kamu malına zarar verme hem de firar suçunu oluşturduğu belirtilmiş, ancak davalar zamanaşımı nedeniyle düşürülmüştür.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Neden sorun çıkarır | Doğrusu |
|---|---|---|
| Bir günlük gecikmeyi suç sanıp savunmasız kalmak | İki gün veya daha az gecikme suç oluşturmaz | Tarihleri belgeleyerek beraat talep edin |
| UYAP giriş tarihini kabullenmek | Gerçek yakalama tarihi daha önce olabilir | Yakalama tutanağının getirilmesini isteyin |
| Tatil günlerini hesaba katmamak | Son gün tatile rastlarsa süre uzar | CMK 39’a göre süreyi yeniden hesaplayın |
| İtiraz ettim diye teslim olmamak | İtiraz iade kararının yerine getirilmesini durdurmaz | İtirazla birlikte süresinde teslim olun |
| Başka kuruma teslimi belgelememek | Kendiliğinden teslim ispatlanamaz | Teslim olunan yerin tutanağını dosyaya getirtin |
| Teslim olmayı ertelemek | TCK 293 indirimi süre uzadıkça azalır ve altı aydan sonra uygulanmaz | En kısa sürede kendiliğinden teslim olun |
| Etkin pişmanlık araştırmasını talep etmemek | İndirim uygulanmadan ceza kesinleşebilir | Teslim şeklinin kurumlardan sorulmasını isteyin |
| Zorunlu nedeni belgesiz bırakmak | Gecikmenin nedeni savunmada değerlendirilemez | Hastane ve olay kayıtlarını toplayın |
| Kaçma sırasında verilen zararı önemsememek | Eşyaya zarar ve yaralama ayrıca cezalandırılır | Her eylemi ayrı ayrı değerlendirin |
Firar suçu nedir?
TCK m.292’de “hükümlü veya tutuklunun kaçması” adıyla düzenlenen, tutuklu veya hükümlünün tutukevinden, ceza infaz kurumundan ya da gözetimi altında bulunduğu görevlilerin elinden kaçmasıyla işlenen suçtur.
Firar suçunun cezası nedir?
Temel hâlde altı aydan bir yıla kadar hapistir. Cebir veya tehdit kullanılırsa bir yıldan üç yıla kadar, silahlı ya da birden çok kişiyle birlikte kaçılırsa ceza bir katına kadar artırılır.
Açık cezaevi izninden bir gün geç döndüm, firar sayılır mı?
5275 sayılı Kanun m.97’ye göre izin süresini iki gün veya daha az aşan hükümlü hakkında disiplin işlemi yapılır. Yargıtay, bir gün geç dönerek başka bir kuruma teslim olan hükümlüyü beraat ettirmiştir.
İki gün nasıl hesaplanır?
Süre, iznin bittiği veya teslim yükümlülüğünün başladığı tarihe göre hesaplanır. Ceza Genel Kurulu, iki günlük sürenin son günü pazara rastladığında sürenin pazartesi günü bittiğini kabul etmiştir.
İki gün dolmadan yakalanırsam ne olur?
Yargıtay’a göre iznin bitiminden itibaren iki gün geçmeden yakalanan hükümlü hakkında firar suçunun unsurları oluşmaz. Bu nedenle yakalama tarihinin tutanakla kesin olarak tespit edilmesi gerekir.
Denetimli serbestlikte teslim olmamak firar mıdır?
Kapalı ceza infaz kurumuna iade kararından sonra iki gün içinde en yakın Cumhuriyet başsavcılığına teslim olmayan ya da denetimli serbestlik müdürlüğüne süresinde başvurmayan hükümlü hakkında 5275 sayılı Kanun m.105/A uyarınca TCK 292 ve 293 uygulanır.
İade kararına itiraz edersem teslim olmak zorunda mıyım?
Evet. Ceza Genel Kuruluna göre CMK m.269 uyarınca itiraz, kararın yerine getirilmesini durdurmaz. İtiraz ederken süresinde teslim olunmalıdır.
Kendiliğinden teslim olursam ceza indirimi alır mıyım?
TCK m.293’e göre kaçtıktan sonra kendiliğinden teslim olan hükümlü veya tutuklunun cezası, kaçma süresi dikkate alınarak altıda beşten altıda bire kadar indirilir. Kaçma süresi altı ayı geçmişse indirim yapılmaz.
Teslim olduğum dosyada görünmüyorsa ne yapmalıyım?
Teslim olduğunuz kurumun veya kolluğun tutanağının getirilmesini isteyin. Yargıtay, kendiliğinden teslim mi yoksa yakalanma mı olduğu kurumlardan sorulmadan etkin pişmanlık yönünden karar verilmesini eksik araştırma saymıştır.
Hastalandığım için dönemediysem ne olur?
Hastalık veya zorunlu bir neden dönüşü engelliyorsa durumun belgelenmesi ve bulunulan yer Cumhuriyet başsavcılığına başvurulması gerekir. Yargıtay’ın incelediği bir kararda o tarihteki infaz tüzüğünün bu yönde bir düzenleme içerdiği aktarılmıştır.
Hastaneye sevk sırasında kaçmak da bu suç mu?
Evet. Madde, ceza infaz kurumundan kaçmanın yanında gözetimi altında bulunulan görevlilerin elinden kaçmayı da kapsar. Ceza Genel Kurulu kaçmayı görevlinin fiili egemenlik alanından kurtulmak olarak tanımlamıştır.
Elektronik kelepçeyi kırıp kaçmak hangi suçları oluşturur?
Yargıtay 2. Ceza Dairesi, denetimli serbestlikle tahliye edilen kişinin elektronik kelepçeyi kırıp firar etmesinin kamu malına zarar verme ve hükümlü veya tutuklunun kaçması suçlarını oluşturduğunu belirtmiştir.
Adli para cezasından çevrilen hapisten kaçmak da suç mu?
Evet. TCK m.292/5’e göre madde hükümleri, ceza infaz kurumu dışında çalıştırılan hükümlüler ile hapis cezası adli para cezasından çevrilmiş olanlar hakkında da uygulanır.
Firar mahkûmiyeti infazımı etkiler mi?
Firar nedeniyle yeni bir mahkûmiyet verilmesi ve izinli iken firar eden hükümlüye bir daha izin verilmemesi gibi sonuçlar doğabilir. Koşullu salıverilme ve infaz rejimine etkisi infaz dosyası üzerinden ayrıca değerlendirilmelidir.
Hangi mahkemede yargılanırım?
Ceza sınırları dikkate alındığında dava kural olarak asliye ceza mahkemesinde görülür. Kaçma sırasında ağır ceza mahkemesinin görevine giren başka bir suç işlenmişse dava orada görülebilir.
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.292 — Hükümlü veya tutuklunun kaçması
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.293 — Etkin pişmanlık
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.294 — Kaçmaya imkân sağlama
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.152 — Nitelikli mala zarar verme
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.53 — Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.58 — Tekerrür
- 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m.97 — İzinden dönmeme, geç dönme
- 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m.105/A — Denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak infaz
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.39 — Sürelerin hesaplanması
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.269 — İtirazın kararın yerine getirilmesine etkisi
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.309 — Kanun yararına bozma
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.223 — Hüküm çeşitleri
İlgili yazılarımız: Denetimli serbestlikte ihlal · Koşullu salıverilme şartları · Hükümlü disiplin cezaları · İnfaz hesaplama · Suçluyu kayırma
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayın koşullarına göre değerlendirme değişebilir ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.