Hata ve Ceza Sorumluluğu (TCK 30): Maddi Unsurlarda Hata, Nitelikli Hâllerde Hata, Kaçınılmaz Hata ve Yargıtay Kararları
- TCK m.30/1’e göre fiilin icrası sırasında suçun kanuni tanımındaki maddi unsurları bilmeyen kişi kasten hareket etmiş olmaz; bu hata nedeniyle taksirli sorumluluk saklıdır.
- Suçun daha ağır veya daha az cezayı gerektiren nitelikli hâllerinin gerçekleştiği konusunda hataya düşen kişi bu hatasından yararlanır.
- Ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenlerin koşullarının gerçekleştiği konusunda kaçınılmaz hataya düşen kişi de hatasından yararlanır.
- İşlediği fiilin haksızlık oluşturduğu konusunda kaçınılmaz hataya düşen kişi cezalandırılmaz; bu fıkra 5377 sayılı Kanunla eklenmiştir.
- 6. Ceza Dairesine göre üçüncü ve dördüncü fıkralarda hatanın kaçınılmaz olması aranır; birinci ve ikinci fıkralarda hatanın varlığı yeterlidir.
- Maddi unsurlarda esaslı hata varsa ve suçun taksirle işlenmesi cezalandırılmıyorsa CMK m.223/2-c uyarınca beraat kararı verilir.
- Taksirle de işlenebilen suçlarda dikkatsizlikten doğan hata taksirli sorumluluğu ortadan kaldırmaz.
- Haksızlık yanılgısı kaçınılmazsa CMK m.223/3-d uyarınca ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilir.
- Ceza Genel Kurulu, maddi unsurlarda hata iddiasının kural olarak fail veya müdafi tarafından ileri sürülmesi gerektiğini belirtmiştir.
- Kaçınılmazlık değerlendirilirken kişinin bilgi düzeyi, eğitimi ve içinde bulunduğu sosyal ve kültürel çevre dikkate alınır.
- 6. Ceza Dairesi, izin belgesindeki bölme sanılarak başka yerde ağaç kesen sanık hakkında hırsızlıktan beraat gerektiğine hükmetmiştir.
- 8. Ceza Dairesi, uyarı tabelası bulunmayan açık hava atış alanında ateş eden sanıkların kaçınılmaz hataya düştüğünü kabul etmiştir.
- Ceza Genel Kurulu, gebelik süresini bilmediğini savunan sağlık personelinin savunmasını dosyadaki deliller karşısında kabul etmemiştir.
- 12. Ceza Dairesinde sahilde bulduğu amforayı sergileyen işletmeci hakkında çoğunluk mahkûmiyet gerektiğine karar vermiş, hata görüşü karşı oyda kalmıştır.
- Hata iddiası dosyadaki olgularla birlikte değerlendirilir; hayatın olağan akışına uymayan savunmalar kabul görmemektedir.
Başkasının arazisini kendi arazisi sanarak ağaç kesen, izin verildiğini düşünerek bir alanda ateş eden ya da bulduğu bir eşyanın değerini bilmeden onu işyerinde sergileyen kişi, suçun maddi unsurlarını gerçekleştirmiş olsa bile kastla hareket etmemiş olabilir. Ceza hukukunda bu durumlar TCK 30’daki hata hükümleriyle çözülür.
Yargıtay kararları, hatanın hangi fıkra kapsamında kaldığını, kaçınılmaz olup olmadığını ve savunmanın dosyadaki olgularla desteklenip desteklenmediğini ayrı ayrı denetlemektedir. Hata sonucunda verilecek hükmün beraat mi yoksa ceza verilmesine yer olmadığı kararı mı olacağı da fıkraya göre değişmektedir. Aşağıda hükmün yapısı ve bu kararlar ele alınmaktadır.
Kanunî dayanak
| Konu | Dayanak | Yargıtay yaklaşımı |
|---|---|---|
| Maddi unsurlarda hata | TCK m.30/1; CMK m.223/2-c | Kast yok; taksirli sorumluluk saklı |
| Nitelikli hâllerde hata | TCK m.30/2 | Hatadan yararlanılır |
| Sorumluluğu kaldıran nedenlerin koşullarında hata | TCK m.30/3 | Hata kaçınılmaz olmalı |
| Haksızlık yanılgısı | TCK m.30/4; CMK m.223/3-d | Kaçınılmazsa ceza verilmez |
| İzin belgesindeki bölme sanılarak ağaç kesme | Y6CD 29.11.2021 | Suçun konusunda hata; beraat |
| Gebelik süresini bilmediği savunması | YCGK 12.12.2017 | Deliller karşısında kabul edilmedi |
| Uyarı tabelası olmayan atış alanında ateş etme | Y8CD 07.11.2023 | Kaçınılmaz hata; ceza verilmesine yer olmadığı |
| Sahilde bulunan amforayı sergileme | Y12CD 07.06.2018 | Çoğunluk mahkûmiyet dedi; hata karşı oyda |
| Kaçınılabilir hata | YCGK 12.12.2017 | Kusur kalkmaz; temel cezada dikkate alınır |
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Sanığın neyi bilmediğini veya neyi yanlış bildiğini açık ve somut biçimde belirleyin.
- Yanılgının suçun maddi unsuruna mı, nitelikli hâle mi, bir hukuka uygunluk nedenine mi yoksa eylemin yasak olup olmadığına mı ilişkin olduğunu ayırın.
- Hata iddiasını soruşturmanın ilk aşamasından itibaren savunmada açıkça ileri sürün.
- Yanılgıyı destekleyen izin belgesi, yazışma, tanık beyanı, tabela eksikliği gibi somut delilleri dosyaya kazandırın.
- Suçun taksirle işlenmesinin kanunda cezalandırılıp cezalandırılmadığını kontrol edin.
- Dördüncü fıkra söz konusuysa sanığın eğitimini, mesleğini, bilgi düzeyini ve sosyal çevresini gösteren belgeleri sunun.
- İdarenin uyarı, tabela, izin veya duyuru eksikliği varsa bunu keşif ve resmi yazılarla belgeleyin.
- Sanığın mesleki tecrübesi veya önceki davranışları hata savunmasıyla çelişiyorsa bu çelişkiyi açıklayın.
- Eşyanın veya konunun niteliği ancak bilirkişi incelemesiyle belirlenebiliyorsa bu durumu savunmada vurgulayın.
- Hata kabul edilmezse kaçınılabilir hatanın temel cezanın belirlenmesinde dikkate alınmasını isteyin.
- Hükmün türünün fıkraya uygun olarak CMK m.223/2-c veya 223/3-d’ye dayandırılıp dayandırılmadığını denetleyin.
- Kararda hata savunmasının tartışılmamış olmasını kanun yolu başvurusunda ayrı bir sebep olarak ileri sürün.
Yargıtay 6. Ceza Dairesi, 29.11.2021 T., 2021/13814 E., 2021/18332 K.
İzin belgesinde yazılı bölmelerde kesim yaptığı düşüncesiyle başka bir yerdeki ağaçları kesen sanık, suçun konusunda hataya düştüğünden TCK m.30/1 uyarınca bu hatasından yararlanır ve hırsızlıktan beraat etmelidir. Sanık, temyiz dışı sanığın üstlendiği defne ağacı kesim işi için ağaç kesim izin belgesiyle bölgeye gitmiş, eski köy muhtarı olan tanığa belgedeki bölmelerin yerini sormuş ve tanığın gösterdiği yerde ağaçları kesip istiflemiştir. Kesimin yapıldığı yerin izin belgesinde yer almayan başka bir bölme ve yol niteliğindeki arazi olduğu anlaşılmış, asliye ceza mahkemesi sanığı hırsızlık suçundan mahkûm etmiştir. Daire, kamuya ait olup kamu yararına tahsis edilmemiş ağaçların kesilmesinin hırsızlığın temel şeklini oluşturduğunu, ancak üçüncü ve dördüncü fıkralarda hatanın kaçınılmaz olması gerekirken “1 ve 2. fıkra kapsamındaki hatanın varlığı yeterlidir” şeklindeki ayrımı hatırlatmıştır. Sanığın, kesim yaptığı yerin izin belgesindeki bölmelerden olduğu zannıyla hareket ettiğini kabul etmiştir. Mahkûmiyet hükmü 29.11.2021 tarihinde sanığın temyizi üzerine beraat gerektiği gerekçesiyle, gerekçesi tebliğnameye aykırı olarak oybirliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 12.12.2017 T., 2016/330 E., 2017/536 K.
Gebelik süresi konusunda esaslı bir hataya düşen fail TCK m.30/1’den yararlanır ve beraat eder; ancak hata iddiası kural olarak fail tarafından ileri sürülmeli ve dosyadaki olgularla uyumlu olmalıdır. Emekli anestezi teknikeri olan sanık, bir kadın doğum uzmanının muayenehanesinde yapılan kürtaj işlemlerinde anestezi uygulamış; asliye ceza mahkemesi sanığı gebelik süresi on haftayı aşan kadınlara yönelik çocuk düşürtme suçundan mahkûm etmiş, 14. Ceza Dairesi hükmü onamıştır. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı, sanığın gebelik sürelerini bilip bilmediğinin araştırılmadığını ileri sürerek itiraz etmiştir. Genel Kurul, suçun taksirle işlenmesi cezalandırılmadığından gebelik süresine ilişkin esaslı hatanın beraat sonucunu doğuracağını; bununla birlikte hatanın faile ilişkin bir durum olduğunu ve “kural olarak mahkemece suçun maddi unsurlarında hataya düşülüp düşülmediğine ilişkin bir araştırma yapılmayacaktır” ilkesini açıklamıştır. Sanığın uzun süre aynı hekimle çalıştığı, gebeliğin on haftayı aştığını bildiği başka operasyonlara katıldığı ve telefon kayıtlarına göre üç aylık gebe olduğunu bildiği bir kişi için ücret pazarlığı yaptığı gözetilerek hata savunmasına itibar edilmemiştir. İtiraz 12.12.2017 tarihinde her iki uyuşmazlık yönünden oybirliğiyle reddedilmiştir.
Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 07.11.2023 T., 2022/4025 E., 2023/8540 K.
Girişinde ve çevresinde ateş etmenin yasak olduğuna dair uyarı bulunmayan açık hava atış alanında silahla ateş eden kişiler, fiilin haksızlık oluşturduğu konusunda kaçınılmaz hataya düşmüş sayılabilir. Sanıklar, emniyet biriminin belirli tarihlerde izin alarak eğitim için kullandığı ve bu tarihler dışında kamuya açık olan açık hava atış alanında, herhangi bir güvenlik önlemi ve duyuru olmaksızın tabancayla ateş etmiştir. İlk derece mahkemesi suçun unsurlarının oluşmadığı gerekçesiyle beraat kararı vermiş; bölge adliye mahkemesi Cumhuriyet savcısının istinafı üzerine eylemin suçun maddi unsurlarını oluşturduğunu, ancak sanıkların kaçınılmaz hataya düştüğünü kabul ederek TCK m.30/4 ve CMK m.223/3-d uyarınca ceza verilmesine yer olmadığına ve taşıma ruhsatlı tabancaların müsaderesine hükmetmiştir. Daire, alan girişine ve çevresine yasak uyarı tabelalarının konulmamasının sanıklarda bu alanda ateş etmenin yasak olmadığı kanısını oluşturduğunu, bu durumun “işledikleri fiilin haksızlık oluşturduğu hususunda kaçınılmaz bir hataya düşmelerine yol açtığı” sonucuna varmıştır. Hüküm 07.11.2023 tarihinde Cumhuriyet savcısı ve sanıklar müdafiinin temyiz istemleri esastan reddedilerek tebliğnameye uygun olarak oybirliğiyle onanmıştır.
Yargıtay 12. Ceza Dairesi, 07.06.2018 T., 2016/3205 E., 2018/6402 K.
Kültür varlığı niteliğindeki bir eseri işyerinde bulunduran kişinin tarihi eser olduğunu bilmediği yönündeki savunması, Daire çoğunluğunca beraat için yeterli görülmemiştir. Restoran işletmecisi olan sanığın işyerinde, bağımsız bilirkişi raporuyla 2863 sayılı Kanun kapsamında olduğu belirlenen bir amfora, müşterilerin oturduğu bölümde üzerine yapay çiçekler konularak sergilenmiştir. Sanık, sahile vuran amforayı süs eşyası olarak kullanmak için getirdiğini ve tarihi eser olduğunu bilmediğini savunmuş, asliye ceza mahkemesi beraat kararı vermiştir. Katılan vekilinin temyizi üzerine Daire çoğunluğu, sanığın 2863 sayılı Kanunun 67/1. maddesindeki bildirim yükümlülüğüne aykırılık suçundan mahkûmiyeti gerekirken “savunmasına itibar edilmek suretiyle beraatine dair hüküm tesisi” nedeniyle hükmü bozmuştur. Karşı oy yazan üye ise sahilde bulduğu eseri herkesin görebileceği yerde sergileyen ve görevlilere teslim eden bir esnafın bunun tarihi eser olduğunu bilmesinin beklenemeyeceğini, olayın TCK m.30’daki maddi unsurlarda hata kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini ileri sürmüştür; bu görüş çoğunluk tarafından benimsenmemiştir. Beraat hükmü 07.06.2018 tarihinde katılan vekilinin temyizi üzerine oyçokluğuyla bozulmuştur.
29.11.2021 ve 12.12.2017 tarihli kararlar birlikte okunduğunda, maddi unsurlarda hatanın kabulü için yanılgının dosyadaki olgularla desteklenmesi gerektiği görülmektedir. İlk kararda izin belgesi ve yer gösteren tanık hatayı desteklemiş, ikinci kararda ise sanığın mesleki tecrübesi ve telefon kayıtları savunmayla çelişmiştir. Hırsızlık suçunun unsurları için hırsızlık suçu yazımıza bakılabilir.
07.11.2023 tarihli karar, idarenin uyarı eksikliğinin haksızlık yanılgısını kaçınılmaz kılabileceğini göstermektedir. Silahla ateş etme suçunun unsurları için genel güvenliğin kasten tehlikeye sokulması, silah ruhsatına ilişkin kurallar için silah ruhsatı yazılarımıza bakılabilir. 07.06.2018 tarihli kararla ilgili olarak kültür varlıklarına ilişkin diğer suçlar için kaçak kazı ve izinsiz define arama suçu yazımıza bakılabilir; 2863 sayılı Kanunun 67. maddesinin bugünkü metni bildirim yükümlülüğüne “bilerek” aykırı hareket edilmesini aramaktadır.
Mağdurun yaşına ilişkin hata yönünden Ceza Genel Kurulu 13.12.2016 tarihli ve 2016/941 E., 2016/1236 K. sayılı kararında, failin mağdurun yaşı konusunda esaslı hataya düşmesi hâlinde TCK m.30/1’den yararlanacağını, hataya düşmese de eylemi başka bir suç oluşturacaksa kastettiği suçtan sorumlu olacağını açıklamış; ancak somut olayda sanığın uzun süreli ilişkisi ve mahkemenin gözlemi karşısında hata savunmasını hayatın olağan akışına uygun görmemiştir. Bu uyuşmazlıkta karar oyçokluğuyla verilmiş, sekiz üye itirazın kabulü gerektiği görüşüyle karşı oy kullanmıştır.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Neden sorun çıkarır | Doğrusu |
|---|---|---|
| Hata iddiasını geç ileri sürmek | Mahkeme kural olarak kendiliğinden araştırmaz | Savunmada ilk aşamadan itibaren açıkça belirtin |
| Fıkraları birbirine karıştırmak | Kaçınılmazlık şartı fıkraya göre değişir | Yanılgının türünü önce belirleyin |
| Her yanılgıyı kaçınılmaz saymak | Kaçınılabilir hata kusuru kaldırmaz | Kişinin bilgi ve çevre koşullarını gösterin |
| Taksirli sorumluluğu gözden kaçırmak | Taksirle işlenebilen suçlarda ceza doğabilir | Suçun taksirli şeklinin bulunup bulunmadığına bakın |
| Savunmayı somut delille desteklememek | Soyut beyan hayatın akışına aykırı bulunabilir | Belge, tanık ve keşifle destekleyin |
| Mesleki tecrübeyle çelişen savunma | Hata iddiası inandırıcılığını kaybeder | Çelişkiyi açıklayan olguları ortaya koyun |
| Beraat ile ceza verilmesine yer olmadığı kararını karıştırmak | Hükmün dayanağı yanlış olur | CMK m.223/2-c ve 223/3-d ayrımını gözetin |
| Uyarı eksikliğini belgelememek | Kaçınılmaz hata ispatlanamaz | Keşif ve resmi yazılarla tespit ettirin |
| Kararda hata tartışılmamasını ileri sürmemek | Önemli bir kanun yolu sebebi kaybedilir | Temyiz veya istinafta ayrıca gösterin |
TCK 30’da hata nedir?
Kişinin fiili işlerken suçun unsurları, nitelikli hâlleri, sorumluluğu kaldıran nedenlerin koşulları veya eyleminin haksızlık oluşturup oluşturmadığı konusunda gerçeğe uymayan bir bilgiyle hareket etmesidir.
Maddi unsurlarda hata ne sonuç doğurur?
TCK m.30/1’e göre suçun kanuni tanımındaki maddi unsurları bilmeyen kişi kasten hareket etmiş olmaz. Suçun taksirli şekli cezalandırılmıyorsa beraat kararı verilir.
Hatanın kaçınılmaz olması her durumda gerekir mi?
Hayır. 6. Ceza Dairesine göre üçüncü ve dördüncü fıkralarda hatanın kaçınılmaz olması aranır; birinci ve ikinci fıkralarda hatanın varlığı yeterlidir.
Nitelikli hâlde hata nasıl değerlendirilir?
TCK m.30/2’ye göre suçun daha ağır veya daha az cezayı gerektiren nitelikli hâllerinin gerçekleştiği konusunda hataya düşen kişi bu hatasından yararlanır.
Eylemin yasak olduğunu bilmemek ceza almamayı sağlar mı?
Ancak yanılgı kaçınılmazsa. TCK m.30/4’e göre işlediği fiilin haksızlık oluşturduğu konusunda kaçınılmaz bir hataya düşen kişi cezalandırılmaz.
Kaçınılmazlık nasıl belirlenir?
Ceza Genel Kurulunun açıkladığı üzere kişinin bilgi düzeyi, gördüğü eğitim ve içinde bulunduğu sosyal ve kültürel çevre koşulları göz önünde bulundurulur.
Kaçınılabilir hata hiçbir sonuç doğurmaz mı?
Ceza Genel Kurulu, üçüncü ve dördüncü fıkralarda hatanın kaçınılabilir olması hâlinde kişinin kusurlu sayılacağını, ancak bu hatanın temel cezanın belirlenmesinde dikkate alınacağını belirtmiştir.
Mahkeme hata olup olmadığını kendiliğinden araştırır mı?
Ceza Genel Kurulu, maddi unsurlarda hatanın faile ilişkin bir durum olduğunu ve fail veya müdafi tarafından ileri sürülmesi gerektiğini, kural olarak mahkemece kendiliğinden araştırılmayacağını belirtmiştir.
Başka yeri izinli sanarak ağaç kesmek suç mu?
6. Ceza Dairesi, izin belgesindeki bölmelerde kesim yaptığı zannıyla başka yerde ağaç kesen sanığın suçun konusunda hataya düştüğünü kabul ederek beraat gerektiğine hükmetmiştir.
Uyarı tabelası olmayan alanda ateş etmek suç mu?
8. Ceza Dairesi, yasak uyarı tabelası bulunmayan açık hava atış alanında ateş eden sanıkların kaçınılmaz hataya düştüğünü kabul eden ceza verilmesine yer olmadığı kararını onamıştır.
Bulunan eşyanın tarihi eser olduğunu bilmemek hata sayılır mı?
12. Ceza Dairesi çoğunluğu, amforayı işyerinde sergileyen sanığın savunmasına itibar edilerek verilen beraat kararını bozmuştur. Hata görüşü kararın karşı oyunda yer almış, çoğunlukça benimsenmemiştir.
Mesleki tecrübe hata savunmasını etkiler mi?
Evet. Ceza Genel Kurulu, uzun süre aynı hekimle çalışan ve benzer işlemlere katılan sağlık personelinin gebelik sürelerini bilmediği savunmasına dosyadaki olgular karşısında itibar etmemiştir.
Hata varsa hangi karar verilir?
Maddi unsurlarda hata nedeniyle kast yoksa CMK m.223/2-c uyarınca beraat, kusurluluğu ortadan kaldıran hata varsa CMK m.223/3-d uyarınca ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilir.
Taksirle işlenebilen suçlarda hata sorumluluğu kaldırır mı?
Tam olarak değil. TCK m.30/1’e göre hata dolayısıyla taksirli sorumluluk hâli saklıdır; dikkatsizlikten doğan yanılgı taksirle işlenebilen suçlarda sorumluluğu ortadan kaldırmaz.
Mağdurun yaşında yanılmak hata sayılır mı?
Ceza Genel Kurulu, mağdurun yaşı konusunda esaslı hatanın TCK m.30/1 kapsamında değerlendirilebileceğini kabul etmiş, ancak somut olayda savunmayı hayatın olağan akışına uygun görmemiştir.
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.30 — Hata
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.21 — Kast
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.22 — Taksir
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.25 — Meşru savunma ve zorunluluk hâli
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.99 — Çocuk düşürtme
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.141 — Hırsızlık
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.170 — Genel güvenliğin kasten tehlikeye sokulması
- 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu m.67 — Bildirim yükümlülüğüne aykırılık
- 5377 sayılı Kanun m.4 — TCK m.30/4’ün eklenmesi
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.223 — Beraat ve ceza verilmesine yer olmadığı kararı
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.308 — Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının itirazı
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.289 — Hukuka kesin aykırılık hâlleri
İlgili yazılarımız: Hırsızlık suçu · Genel güvenliğin kasten tehlikeye sokulması · Silah ruhsatı · Kaçak kazı ve define arama · Ruhsatsız silah
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayın koşullarına göre değerlendirme değişebilir ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.