Zorunluluk Hâli (TCK 25/2): Ağır ve Muhakkak Tehlike, Orantı Şartı, Ceza Verilmesine Yer Olmadığı Kararı ve Yargıtay Kararları
- TCK m.25/2’ye göre kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelik, bilerek neden olmadığı ve başka suretle korunma olanağı bulunmayan ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtulmak veya başkasını kurtarmak zorunluluğuyla işlenen fiillerden dolayı faile ceza verilmez.
- Tehlikenin ağırlığı ile konu ve kullanılan vasıta arasında orantı bulunması gerekir.
- Zorunluluk hâlinde haksız bir saldırı bulunması şart değildir; tehlike bir insandan, hayvandan veya doğa olayından kaynaklanabilir.
- Meşru savunma ise TCK m.25/1’de düzenlenmiş olup haksız bir saldırının defedilmesini arar.
- Yargıtay, zorunluluk hâlinde beraat değil, CMK m.223/3-b uyarınca ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilmesi gerektiğini kabul etmektedir.
- 8. Ceza Dairesi, üzerine saldıran köpekleri korkutmak için havaya ateş eden sanığın eylemini zorunluluk hâli kapsamında görmüştür.
- 9. Ceza Dairesi, yangın çıkma ihtimali üzerine sanayi sitesinin kapı kilidini kıran sanıklar hakkında zorunluluk hâlini kabul etmiştir.
- 2. Ceza Dairesi, borcu nedeniyle sayacı sökülen evde doğrudan bağlantıyla elektrik kullanan sanığın eyleminde zorunluluk hâli bulunmadığını belirtmiştir.
- 7. Ceza Dairesi, firar suçunun mazeret kabul etmeyen şekli bir suç olduğunu ve somut olayda zorunluluk hâli koşullarının bulunmadığını kabul etmiştir.
- Zorunluluk hâli kabul edilse bile suçta kullanılan ruhsatsız silahın müsaderesi ayrıca değerlendirilir.
- Ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerde sınırın kast olmaksızın aşılması hâlinde TCK m.27/1 uyarınca taksirli suçun cezasından indirim yapılır.
- Hırsızlıkta ağır ve acil ihtiyaç için TCK m.147’de ayrı bir indirim ve cezasızlık hükmü bulunur.
- Tehlikeye kişinin kendisinin bilerek neden olması hâlinde zorunluluk hâlinden yararlanılamaz.
- Başka bir kurtulma yolu varsa, örneğin yetkililere başvurmak mümkünse, zorunluluk hâli kabul edilmeyebilir.
- Zorunluluk hâli iddiasının somut olgularla ortaya konulması ve mahkemece tartışılması gerekir.
Üzerine saldıran hayvanlardan kurtulmak için havaya ateş eden, yangın tehlikesini önlemek için bir kapıyı kıran ya da bir yakınını kurtarmak için başka bir kuralı çiğneyen kişi, kanunda suç olarak tanımlanan bir fiili gerçekleştirmiş olabilir. Ceza hukuku bu tür durumlarda kişinin içinde bulunduğu zorunluluğu dikkate alır ve belirli koşullarla ceza verilmemesini öngörür.
Yargıtay kararları, zorunluluk hâlinin sınırlarını dar tutmaktadır. Tehlikenin gerçek ve ağır olması, başka türlü kurtulma imkânının bulunmaması ve kullanılan aracın tehlikeyle orantılı olması aranmaktadır. Ekonomik sıkıntı veya kişisel mazeretler çoğu kararda bu kapsamda görülmemektedir. Aşağıda zorunluluk hâlinin koşulları ve bu kararlar ele alınmaktadır.
Kanunî dayanak
| Konu | Dayanak | Yargıtay yaklaşımı |
|---|---|---|
| Ağır ve muhakkak tehlikeden kurtulma | TCK m.25/2 | Koşullar varsa ceza verilmez |
| Haksız saldırının defedilmesi | TCK m.25/1 | Meşru savunma; ayrı koşullar |
| Hükmün türü | CMK m.223/3-b | Beraat değil, ceza verilmesine yer olmadığı |
| Saldıran köpeklere karşı havaya ateş | Y8CD 24.05.2023 | Zorunluluk hâli kabul |
| Yangın tehlikesinde kapı kilidini kırma | Y9CD 08.06.2010 | Zorunluluk hâli kabul |
| Sayacı sökülen evde doğrudan elektrik kullanma | Y2CD 15.03.2012; TCK m.147 | Zorunluluk hâli yok |
| Askerî firar | Y7CD 14.12.2023; 1632 sayılı Kanun m.66 | Koşullar oluşmadı |
| Suçta kullanılan ruhsatsız silah | TCK m.54 | Müsadere ayrıca değerlendirilir |
| Sınırın aşılması | TCK m.27/1 | Taksirli suç cezasından indirim |
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Tehlikenin ne olduğunu, kimden veya neden kaynaklandığını ve hangi hakka yöneldiğini açıkça belirleyin.
- Tehlikenin gerçek ve o an için muhakkak olduğunu gösteren tanık, kayıt ve olay yeri delillerini toplayın.
- Kişinin tehlikeye kendisinin bilerek neden olup olmadığını değerlendirin.
- Olay anında yetkililere başvurma, kaçma veya başka bir yolla kurtulma imkânı bulunup bulunmadığını ortaya koyun.
- Kullanılan araç ile tehlikenin ağırlığı arasındaki orantıyı somut olarak açıklayın.
- Olayda bir insanın haksız saldırısı varsa meşru savunma koşullarını ayrıca değerlendirin.
- Sınırın aşıldığı düşünülüyorsa TCK m.27/1’deki indirim imkânını tartışın.
- Hırsızlık suçlamasında ağır ve acil ihtiyaç iddiası varsa TCK m.147’yi ayrıca ileri sürün.
- Olayda kullanılan silah veya eşyanın ruhsat durumunu ve müsadere ihtimalini değerlendirin.
- Zorunluluk hâli iddiasını soruşturma aşamasından itibaren savunmada açıkça dile getirin.
- Koşullar oluşmuşsa hükmün CMK m.223/3-b uyarınca ceza verilmesine yer olmadığı şeklinde kurulmasını isteyin.
- Mahkeme iddiayı tartışmadan hüküm kurmuşsa bunu kanun yolu başvurusunda ayrı bir sebep olarak gösterin.
Yargıtay 8. Ceza Dairesi, 24.05.2023 T., 2021/10411 E., 2023/3693 K.
Üzerine saldıran köpekleri korkutmak amacıyla havaya ateş eden sanığın eylemi zorunluluk hâli kapsamındadır; bu durumda beraat değil, CMK m.223/3-b uyarınca ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilmelidir. Sanık, sabaha doğru evine giderken üzerine saldıran köpekleri korkutmak için havaya ateş etmiş, hakkında genel güvenliğin kasten tehlikeye sokulması suçundan dava açılmıştır. Asliye ceza mahkemesi sanığın beraatine karar vermiş, Cumhuriyet savcısı zorunluluk hâli nedeniyle beraat yerine ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilmesi gerektiğini ileri sürerek temyiz etmiştir. Daire, suçun genel kastla işlendiğini ve saikin önemli olmadığını, ancak somut olayda zorunluluk hâlinin değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiş; Ceza Genel Kurulunun köpeklere karşı ateş eden sanıkların cezalandırılamayacağını kabul eden önceki kararlarına dayanmıştır. Sanığın eyleminde TCK m.25/2 kapsamında bir zorunluluk hâli bulunduğunu ve “faile ceza verilmesi mümkün olmadığından” hükmün türünün düzeltilmesi gerektiğini açıklamıştır. Hüküm 24.05.2023 tarihinde Cumhuriyet savcısının temyizi üzerine ceza verilmesine yer olmadığı şeklinde düzeltilerek, tebliğnameye kısmen aykırı olarak oybirliğiyle onanmıştır.
Yargıtay 9. Ceza Dairesi, 08.06.2010 T., 2008/15262 E., 2010/6954 K.
Yangın çıkma ihtimaline karşı tehlikeyi önlemek için gelen ve güvenlik görevlilerini bulamayınca kapı kilidini kırarak içeri giren kişilerin eylemi zorunluluk hâli etkisiyle işlenmiştir. Sanıklar, organize sanayi sitesinde yangın çıkma ihtimali üzerine tehlikeyi önlemek amacıyla siteye gelmiş, güvenlik görevlilerini yerinde bulamayınca kapının kilidini kırarak içeri girmiştir. Mahkeme mala zarar verme suçunun yasal unsurlarının oluşmadığı gerekçesiyle sanıkların beraatine karar vermiş, hüküm katılan vekili tarafından temyiz edilmiştir. Daire, katılan vekilinin diğer itirazlarını yerinde görmemiş; ancak olayda “eylemin zorunluluk hali etkisiyle işlenmesi karşısında” sanıklar hakkında beraat yerine ceza verilmesine yer olmadığına karar verilmesi gerektiğini belirtmiştir. Bu hatanın yeniden duruşma yapılmadan düzeltilebileceğini kabul ederek hüküm fıkrasını CMK m.223/3-b’ye göre değiştirmiştir. Hüküm 08.06.2010 tarihinde katılan vekilinin temyizi üzerine ceza verilmesine yer olmadığı şeklinde düzeltilerek oybirliğiyle onanmıştır.
Yargıtay 2. Ceza Dairesi, 15.03.2012 T., 2010/26709 E., 2012/6348 K.
Borcu nedeniyle sayacı sökülen evde doğrudan bağlantı yaparak elektrik kullanan sanığın eyleminde zorunluluk hâli ile hırsızlıktaki ağır ve acil ihtiyaç unsuru bulunmaz. Asliye ceza mahkemesi, elektrik enerjisi hırsızlığı suçlamasıyla yargılanan ve meskenindeki sayacı borcu nedeniyle söküldüğü hâlde doğrudan bağlantı yaparak sayaçsız elektrik kullandığı iddia edilen sanık hakkında, zorunluluk hâlinde elektrik kullandığı gerekçesiyle beraat kararı vermiştir. Hüküm katılan vekili tarafından temyiz edilmiştir. Daire, sanığın eyleminde TCK m.25’teki başka suretle korunma olanağı bulunmayan ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtulma zorunluluğu bulunmadığını, TCK m.147’deki ağır ve acil ihtiyacı karşılama unsurunun da oluşmadığını belirtmiştir. Mahkemenin “sanığın zorunluluk halinde elektrik kullanması nedeniyle ceza verilemeyeceği şeklindeki yasal olmayan gerekçe” ile hüküm kurmasını hukuka aykırı bulmuştur. Beraat hükmü 15.03.2012 tarihinde katılan vekilinin temyizi üzerine istem gibi oybirliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 14.12.2023 T., 2023/14159 E., 2023/11170 K.
Kıtasından izinsiz olarak altı günden fazla uzaklaşan askerî şahsın firar suçunda, mazeret kabul etmeyen şekli bir suç söz konusu olduğundan ve somut olayda koşullar bulunmadığından zorunluluk hâli uygulanamaz. Hastaneden taburcu olduktan sonra birliğine dönmesi gereken sanık, uzun süre birliğine katılmamış ve daha sonra kendiliğinden dönmüştür. Asliye ceza mahkemesi, bozma kararlarından sonra sanığı firar suçundan mahkûm etmiş ve kazanılmış hak nedeniyle önceki adli para cezası üzerinden infaza karar vermiştir. Sanık müdafii, sanığın kastı bulunmadığını ve TCK m.25/2’deki zorunluluk hâlinden yararlandırılması gerektiğini ileri sürerek temyiz etmiştir. Daire, sanığın psikiyatri muayenesinde ceza ehliyetini etkileyen bir hastalık saptanmadığını, “firar suçunun ise vasıf ve mahiyeti itibarı ile mazeret kabul etmeyen şekli bir suç olduğu” ve zorunluluk hâli koşullarının somut olayda mevcut olmadığını belirterek bu temyiz sebebini reddetmiştir. Kazanılmış hak, taksit sayısı ve yargılama giderine ilişkin hataları ise kendisi düzeltmiştir. Hüküm 14.12.2023 tarihinde sanık müdafiinin temyizi üzerine düzeltilerek, tebliğnameye kısmen uygun olarak oybirliğiyle onanmıştır.
24.05.2023 ve 08.06.2010 tarihli kararlar birlikte okunduğunda, hayvan saldırısı ve yangın tehlikesi gibi somut tehlikelerde zorunluluk hâlinin kabul edildiği, her iki dosyada da hükmün beraatten ceza verilmesine yer olmadığına dönüştürüldüğü görülmektedir. Aynı Daire 05.04.2023 tarihli ve 2021/6026 E., 2023/2015 K. sayılı kararında, üzerine gelen köpekleri korkutmak için havaya ateş eden sanık hakkında da zorunluluk hâlini kabul etmiş; ancak suçta kullanılan ruhsatsız av tüfeğinin müsaderesine karar verilmemesini ayrı bir bozma nedeni saymıştır. Silahla ateş etme suçu için genel güvenliğin kasten tehlikeye sokulması, eşyanın müsaderesi için müsadere yazılarımıza bakılabilir.
15.03.2012 tarihli kararla aynı yönde 2. Ceza Dairesi 09.03.2015 tarihli ve 2014/1034 E., 2015/4794 K. sayılı kararında, borcundan dolayı elektriği kesilen sanık hakkında haksız bir saldırı veya ağır ve muhakkak bir tehlike bulunmadığından TCK m.25’in uygulanamayacağını belirtmiştir. Güncel suç tipi için karşılıksız yararlanma, idari yönü için kaçak elektrik kullanımı ve tahakkuk yazılarımıza bakılabilir.
Zorunluluk hâli ile meşru savunma arasındaki farkın örneği olarak 4. Ceza Dairesi 09.02.2016 tarihli ve 2014/7307 E., 2016/2040 K. sayılı kararında, arkadaşını sopalarla döven kişileri ayırmaya çalışırken darbe alan ve tarafları ayıramayınca havaya ateş eden sanığın eylemini haksız saldırıya karşı gerçekleştirildiği için meşru savunma koşulları altında değerlendirmiştir. Meşru savunmanın koşulları için meşru müdafaa yazımıza bakılabilir.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Neden sorun çıkarır | Doğrusu |
|---|---|---|
| Zorunluluk hâlinde beraat kararı vermek | Hükmün türü yanlış olur | CMK m.223/3-b’yi uygulayın |
| Meşru savunma ile zorunluluk hâlini karıştırmak | Koşulları farklıdır | Haksız saldırı olup olmadığını önce belirleyin |
| Ekonomik sıkıntıyı zorunluluk saymak | Ağır ve muhakkak tehlike aranır | Somut ve ağır tehlikeyi ortaya koyun |
| Başka kurtulma yolunu tartışmamak | Kanun başka korunma imkânı bulunmamasını arar | Yetkililere başvurma imkânını değerlendirin |
| Orantıyı gözetmemek | Aşırı araç kullanımı koşulu ortadan kaldırır | Tehlike ile araç arasındaki dengeyi açıklayın |
| Tehlikeye kişinin kendisinin neden olmasını göz ardı etmek | Bilerek neden olunan tehlike kapsam dışıdır | Olayın başlangıcını inceleyin |
| Şekli suçlarda mazereti yeterli saymak | Firar gibi suçlarda koşullar dar yorumlanır | Somut tehlikeyi ayrıca kanıtlayın |
| Müsadereyi unutmak | Ruhsatsız silahın durumu ayrıca değerlendirilir | TCK m.54 uyarınca karar verilip verilmediğini denetleyin |
| Sınırın aşılmasını tartışmamak | İndirim imkânı kaybolur | TCK m.27/1’i ayrıca değerlendirin |
Zorunluluk hâli nedir?
TCK m.25/2’de düzenlenen; kişinin kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelik, bilerek neden olmadığı ve başka türlü korunamayacağı ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtulmak için orantılı biçimde bir fiil işlemesi hâlidir.
Zorunluluk hâlinde ceza verilir mi?
Hayır. Koşullar oluşmuşsa TCK m.25/2 uyarınca faile ceza verilmez.
Meşru savunmadan farkı nedir?
Meşru savunma bir kişinin haksız saldırısını defetmeyi gerektirir. Zorunluluk hâlinde ise haksız saldırı şart değildir; tehlike hayvandan, doğa olayından veya başka bir durumdan kaynaklanabilir.
Beraat mi verilir, ceza verilmesine yer olmadığı kararı mı?
8. ve 9. Ceza Dairesi, zorunluluk hâlinde beraat değil CMK m.223/3-b uyarınca ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilmesi gerektiğini belirterek hükümleri düzeltmiştir.
Köpek saldırısında havaya ateş etmek suç mu?
8. Ceza Dairesi, üzerine saldıran köpekleri korkutmak için havaya ateş eden sanığın eylemini zorunluluk hâli kapsamında değerlendirmiştir.
Tehlikeyi önlemek için kapı kırmak suç mu?
9. Ceza Dairesi, yangın çıkma ihtimaline karşı güvenlik görevlilerini bulamayınca kapı kilidini kıran sanıklar hakkında zorunluluk hâlini kabul etmiştir.
Borç nedeniyle kesilen elektriği bağlamak zorunluluk hâli mi?
2. Ceza Dairesi, borcu nedeniyle sayacı sökülen evde doğrudan bağlantıyla elektrik kullanan sanığın eyleminde zorunluluk hâli bulunmadığını belirtmiştir.
Ağır ve acil ihtiyaç için hırsızlık ceza almaz mı?
TCK m.147’ye göre hırsızlık ağır ve acil bir ihtiyacı karşılamak için işlenmişse olayın özelliğine göre cezada indirim yapılabilir veya ceza vermekten vazgeçilebilir; bu, mahkemenin takdirindedir.
Askerlikte firar zorunluluk hâline dayandırılabilir mi?
7. Ceza Dairesi, firar suçunun mazeret kabul etmeyen şekli bir suç olduğunu ve somut olayda zorunluluk hâli koşullarının bulunmadığını belirterek bu savunmayı kabul etmemiştir.
Tehlikeye kendim neden olduysam ne olur?
TCK m.25/2, kişinin tehlikeye bilerek neden olmamış olmasını şart koşar; bilerek neden olunan tehlikede zorunluluk hâlinden yararlanılamaz.
Orantı şartı ne demektir?
Tehlikenin ağırlığı ile fiilin konusu ve kullanılan vasıta arasında makul bir denge bulunmasıdır. Tehlikeye göre aşırı bir araç kullanılması koşulu ortadan kaldırabilir.
Sınır aşılırsa ne olur?
TCK m.27/1’e göre ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerde sınır kast olmaksızın aşılmışsa ve fiil taksirle de cezalandırılıyorsa, taksirli suçun cezasının altıda birinden üçte birine kadarı indirilerek hükmolunur.
Zorunluluk hâlinde kullanılan silah geri verilir mi?
Her zaman değil. 8. Ceza Dairesi, zorunluluk hâlini kabul ettiği bir dosyada suçta kullanılan ruhsatsız av tüfeğinin müsaderesine karar verilmemesini bozma nedeni saymıştır.
Başkasını kurtarmak için de zorunluluk hâli uygulanır mı?
Evet. TCK m.25/2 hem kendisine hem de başkasına ait bir hakka yönelik tehlikeden kurtarmak için işlenen fiilleri kapsar.
Zorunluluk hâli nasıl ispat edilir?
Tehlikenin varlığı, ağırlığı, başka kurtulma yolunun bulunmadığı ve kullanılan aracın orantılı olduğu tanık beyanları, olay yeri tespitleri ve diğer delillerle somut olarak ortaya konulmalıdır.
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.25 — Meşru savunma ve zorunluluk hâli
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.27 — Sınırın aşılması
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.54 — Eşya müsaderesi
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.147 — Hırsızlıkta ağır ve acil ihtiyaç
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.151 — Mala zarar verme
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.163 — Karşılıksız yararlanma
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.170 — Genel güvenliğin kasten tehlikeye sokulması
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.21 — Kast
- 1632 sayılı Askerî Ceza Kanunu m.66 — Firar
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.223 — Ceza verilmesine yer olmadığı kararı
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.289 — Hukuka kesin aykırılık hâlleri
- 6352 sayılı Kanun — TCK m.163/3’ün eklenmesi
İlgili yazılarımız: Meşru müdafaa · Genel güvenliğin kasten tehlikeye sokulması · Karşılıksız yararlanma · Müsadere · Kaçak elektrik kullanımı
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayın koşullarına göre değerlendirme değişebilir ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.