Haczedilemeyen Mal ve Haklar: Maaş, Emekli Aylığı ve Ev Eşyası
- İİK m.82 haczi caiz olmayan mal ve hakları sayar; başta Devlet malları ve özel kanunlarında haczi yasaklananlar gelir.
- Borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireyleri için lüzumlu eşya haczedilemez.
- İİK m.83: maaş ve ücretlerden, borçlu ve ailesinin geçimi için zorunlu kısım ayrıldıktan sonra kalan haczedilir; haczedilecek miktar dörtte birden az olamaz.
- İİK m.83/a: 82 ve 83. maddelerdeki mal ve hakların haczedilebileceğine dair önceden yapılan anlaşmalar geçersizdir.
- Bu nedenle maaş haczi uygulanmadan önce verilen muvafakat geçersizdir.
- Sosyal güvenlik mevzuatı uyarınca bağlanan gelir ve aylıklar, nafaka borçları dışında haczedilemez.
- Evde haczedilen eşya üçüncü kişiye aitse, istihkak davasıyla ve güçlü delillerle ispatlanabilir.
İcra takibinde borçlunun her malı haczedilemez. Kanun, borçlunun ve ailesinin asgari yaşam koşullarını korumak için bir haczedilmezlik alanı tanımlar.
Uygulamada en çok tartışılan konu ise şudur: borçlu bu korumadan vazgeçebilir mi?
İİK m.82 — haczi caiz olmayanlar
Maddenin birinci bendinde Devlet malları ile özel kanunlarında haczinin mümkün olmadığı gösterilen mallar sayılmıştır. Diğer bentlerde öne çıkanlar:
- Borçlunun zatî eşyası ile aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait lüzumlu eşya
- Ekonomik faaliyeti sermayesinden ziyade bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleği için gerekli alet ve edevat
- Çiftçilikle geçinen borçlunun geçimi için zorunlu hayvan ve araçları
- Borçlu ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacağı
- Öğrenci bursları
Sosyal güvenlik mevzuatı uyarınca bağlanan gelir ve aylıklar ile sağlanan yardımlar, nafaka borçları dışında haczedilemez, başkasına devir ve temlik edilemez. Bu, İİK m.82/1’deki “özel kanunlarında haczi yasaklananlar” kapsamındadır.
İİK m.83 — kısmen haczedilebilenler
Maaşlar, ödenekler, her türlü ücretler, intifa hakları ve hasılatı, ilama bağlı olmayan nafakalar, emeklilik aylıkları ve sigortalar ile emeklilik sandıkları tarafından bağlanan gelirler kısmen haczedilebilir.
| Kural | Açıklama |
|---|---|
| Zorunlu kısım ayrılır | Borçlu ve ailesinin geçimi için gerekli miktar |
| Kalan haczedilir | İcra memuru takdir eder |
| Alt sınır | Haczolunacak miktar maaşın 1/4’ünden az olamaz |
| Nafaka alacağı | Sınırlamaya tabi değildir |
Muvafakat ne zaman geçerli?
İİK m.83/a: “82 ve 83. maddelerde yazılı mal ve hakların haczolunabileceğine dair önceden yapılan anlaşmalar muteber değildir.”
Bu hükmün amacı açıktır: haczine muvafakat edilen şeyin haczinden önce, ondan yoksun kalmanın sonuçları önceden hissedilemez. Borçlu maaşının tamamının kesilmesinin sosyal ve ekonomik hayatı üzerindeki etkisini, ancak fiilen kesinti başladığında anlayabilir.
Bunun pratik sonucu: menkul haczi sırasında ya da takibin başında “maaşımın tamamının kesilmesine muvafakat ediyorum” biçiminde alınan beyanlar geçersizdir. Muvafakat, ancak maaş haczi fiilen uygulandıktan sonra verilirse geçerli olabilir.
Evdeki eşya başkasınınsa
İİK m.97/a uyarınca borçlu ile üçüncü kişilerin taşınır malı birlikte ellerinde bulundurmaları hâlinde bile mal borçlunun elinde sayılır; mülkiyet karinesi borçlu, dolayısıyla alacaklı yararınadır.
Üçüncü kişi bu karinenin aksini her türlü delille — ancak kesin ve güçlü delillerle — ispatlayabilir. Uygulamada kabul gören deliller:
- Borcun doğumundan önceki tarihli faturalar
- Faturayı teyit eden garanti belgeleri
- Üçüncü kişinin gelir ve kazanç sahibi olduğunu gösteren kayıtlar
- Ödeme dekontları ve banka kayıtları
Ne yapmalı?
- Haciz tutanağının bir örneğini mutlaka alın.
- Haczedilmezlik şikâyetini icra mahkemesine yedi gün içinde yapın.
- Maaş haczinde 1/4’ü aşan kesintilerin kaldırılmasını isteyin.
- Haciz öncesi imzalattırılan muvafakat belgesinin tarihini gösterin; bu tarih geçersizliğin dayanağıdır.
- Emekli aylığı haczedilmişse özel kanun hükmüne dayanın.
- Eşyalar başkasına aitse istihkak davası açın ve fatura/garanti belgesi sunun.
- Faturaların borcun doğumundan önceki tarihli olmasına dikkat edin.
- Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, E.2009/1779, K.2009/9830, 05.05.2009 Dörtte üçe muvafakat geçersiz; dörtte bir sınırı korunur. Borçlu, 22.08.2001 tarihinde evinde yapılan menkul haczi sırasında emekli maaşının 3/4’ü üzerine haciz konulmasına muvafakat etmişti. Daire önce kuralı koydu: İİK m.83 gereğince borçlunun maaşından, borçlu ve ailesinin geçimi için zorunlu olan kısım ayrıldıktan sonra kalanın haczi mümkündür; ancak haczolunacak miktar m.83/2 uyarınca maaşın 1/4’ünden az olamaz. Muvafakatin geçersizliğinin gerekçesi de açıklandı: “Çünkü borçlu, maaşının tamamının kesilmesinin sosyal ve ekonomik hayatı üzerinde ne gibi sonuçları olacağını, ancak maaşının 3/4’ü kesilince anlayabilir.” m.83/a‘da haciz öncesi ve haciz sırasında haczedilmezlikten vazgeçmenin geçersiz olacağı belirtilmiş olup, karar Hukuk Genel Kurulu’nun 31.03.2004 tarihli ve 2004/12-202 E., 2004/196 K. sayılı kararına atıf yapmaktadır. Mahkemenin, borçlunun maaşının 1/4’üne haciz konulmasına ilişkin kabulünü esas alarak bunu aşan kısımdaki haczi kaldırması gerekirdi.
- Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, E.2008/4224, K.2008/3590, 26.02.2008 Emekli aylığı özel kanunla korunur. Daire, İİK m.82/1‘de “Devlet Malları” ile özel kanunlarında haczinin mümkün olmadığı gösterilen malların haczedilemeyeceğinin açıklandığını belirterek, sosyal güvenlik mevzuatı uyarınca bağlanan gelir veya aylıkların ve sağlanacak yardımların, nafaka borçları dışında haczedilemeyeceğini ve başkasına devir ve temlik edilemeyeceğini vurguladı. Somut olayda borçlu, emekli maaşının tamamının kesilmesine 13.05.2007 tarihinde evinde yapılacak menkul haczi sırasında muvafakat etmiş, maaş haczi ise 2007/Temmuz ve müteakip aylar için uygulanmıştı. Daire, muvafakatin haciz uygulanmadan önce verildiğini saptayarak m.83/a‘nın düzenlenme amacı gereği bu muvafakatin geçersiz olduğuna hükmetti ve şikâyetin reddine ilişkin kararı bozdu.
- Yargıtay 17. Hukuk Dairesi, E.2012/14728, K.2014/5877, 15.04.2014 Evlilik öncesi faturalar karineyi çürütür. Haciz, davacı üçüncü kişi ile borçlunun birlikte oturdukları evde yapılmıştı. Daire, İİK m.97/a‘nın ikinci cümlesi gereğince mülkiyet karinesinin borçlu, dolayısıyla alacaklı yararına olduğunu, ancak üçüncü kişinin bunun aksini her türlü delille ispatlayabileceğini belirtti. Somut olayda davacı ile borçlu 09.07.2010‘da evlenmişti; sabit gelir sahibi olduğu anlaşılan davacı, hacizli mallardan buzdolabı, çamaşır makinesi ve kurutma makinesi için evlilik öncesi kendisi ve annesi tarafından alındığına ilişkin faturalar ve ödeme belgeleri sunmuştu ve bu faturaların hacizli eşyalarla uyumlu olduğu anlaşılıyordu. Bu nedenle televizyon dışındaki eşyalar yönünden karinenin aksinin ispatlandığı kabul edilerek davanın kısmen kabulü gerektiğine hükmedildi.
- Yargıtay 17. Hukuk Dairesi, E.2010/4854, K.2010/5338, 08.06.2010 Belge sunulmayan eşya için dava reddedilir. Bu dosyada mahkeme davayı tümden kabul etmiş, alacaklı temyiz etmişti. Daire, m.97/a uyarınca borçlu ve üçüncü şahısların taşınırı birlikte ellerinde bulundurmaları hâlinde dahi malın borçlu elinde sayılacağını ve karinenin aksinin kesin ve güçlü delillerle kanıtlanması gerektiğini hatırlattı. Borçlunun önce düzenli ikametgâhı bulunmadığını beyan edip sonra başka bir adres için muhtarlıktan belge sunması, beyanlardaki çelişki ve belgenin hacizden sonraki tarihi taşıması nedeniyle itibar görmedi. Üçüncü kişi ise eski tarihli faturalar ve bunları teyit eden garanti belgeleriyle çamaşır makinesi, buzdolabı, bilgisayar, halı yıkama makinesi, televizyon ve klimanın kendisine ait olduğunu ispatlamıştı. Bunların dışındaki mallar için mülkiyet belgesi sunulmadığından karinenin aksi ispatlanmamış sayıldı ve o mallar yönünden davanın reddi gerektiği belirtildi.
Maaşımın ne kadarı haczedilebilir?
İİK m.83 uyarınca maaştan borçlu ve ailesinin geçimi için zorunlu olan kısım ayrıldıktan sonra kalan haczedilebilir; ancak haczolunacak miktar maaşın dörtte birinden az olamaz. Uygulamada icra dairesi çoğu kez doğrudan dörtte bir oranında kesinti uygular. Nafaka alacakları bu sınırlamaya tabi değildir. Birden fazla haciz varsa sıraya göre işlem yapılır ve toplam kesinti yine yasal sınırı aşamaz.
Emekli maaşım haczedilebilir mi?
Sosyal güvenlik mevzuatı uyarınca bağlanan gelir ve aylıklar ile sağlanan yardımlar, nafaka borçları dışında haczedilemez; bu koruma İİK m.82/1’deki “özel kanunlarında haczi yasaklananlar” bendi yoluyla işler. Buna karşılık borçlunun geçerli bir muvafakati varsa haciz uygulanabilir. Muvafakatin geçerli olması için maaş haczi fiilen uygulandıktan sonra verilmiş olması gerekir; haciz öncesinde alınan muvafakat geçersizdir.
Haciz sırasında imzaladığım muvafakat geçerli mi?
Hayır. İİK m.83/a uyarınca 82 ve 83. maddelerdeki mal ve hakların haczolunabileceğine dair önceden yapılan anlaşmalar geçersizdir. Yargıtay, menkul haczi sırasında alınan “maaşımın tamamı kesilsin” türü beyanları, haciz uygulanmadan önce verildikleri için geçersiz saymaktadır. Gerekçe, haczine muvafakat edilen şeyden yoksun kalmanın sonuçlarının önceden hissedilememesidir. Bu nedenle icra mahkemesine yapılacak şikâyette muvafakat tarihinin gösterilmesi belirleyicidir.
Ev eşyalarım haczedilebilir mi?
İİK m.82, borçlunun zatî eşyası ile aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait lüzumlu eşyayı haciz dışında bırakır. Lüzumlu olup olmadığı somut olaya ve ailenin ihtiyaçlarına göre değerlendirilir; aynı işlevi gören eşyanın birden fazla olması hâlinde fazlası haczedilebilir. Haczedilmezlik iddiası, haczin öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde icra mahkemesine şikâyet yoluyla ileri sürülmelidir.
Evimde eşimin eşyası haczedildi, ne yapabilirim?
İstihkak davası açılmalıdır. İİK m.97/a uyarınca borçlu ile üçüncü kişiler taşınırı birlikte ellerinde bulundursalar bile mal borçlunun elinde sayılır ve mülkiyet karinesi alacaklı yararınadır. Üçüncü kişi bu karinenin aksini kesin ve güçlü delillerle çürütebilir. Borcun doğumundan önceki tarihli faturalar, bunları teyit eden garanti belgeleri, ödeme dekontları ve üçüncü kişinin gelir sahibi olduğunu gösteren kayıtlar kabul görmektedir.
Hacizden sonra aldığım fatura işe yarar mı?
Hayır. Yargıtay, hacizden sonraki tarihi taşıyan belgelere itibar edilmeyeceğini kabul etmektedir; aynı şekilde borçlunun çelişkili beyanları da sonuç doğurmaz. Delilin ikna edici olması için faturanın hem borcun doğumundan hem hacizden önceki tarihli olması, hacizli eşyanın marka ve model bilgisiyle uyumlu olması ve mümkünse garanti belgesi ya da banka ödemesiyle desteklenmesi gerekir. Belge sunulmayan eşyalar bakımından dava reddedilir.
Haczedilmezlik şikâyeti nereye ve ne zaman yapılır?
Şikâyet, icra mahkemesine yapılır ve kural olarak haczin öğrenilmesinden itibaren yedi günlük süreye tabidir. Şikâyet dilekçesinde haczedilen mal ya da hakkın hangi kanun hükmü uyarınca haczedilemez olduğu açıkça belirtilmelidir. Süre kaçırılırsa hak düşer; ancak kamu düzenine ilişkin bazı hâllerde süresiz şikâyet mümkün olabilir. Bu nedenle haciz tutanağının bir örneğinin alınması ve tarihinin kaydedilmesi önemlidir.
Nafaka alacağında da sınır var mı?
Nafaka alacakları bakımından haczedilmezlik korumaları daha dardır. Sosyal güvenlik mevzuatındaki haciz yasağı açıkça nafaka borçlarını istisna tutar; aynı şekilde maaş haczindeki oran sınırlaması da nafaka alacakları için uygulanmaz. Böylece nafaka alacaklısı, diğer alacaklılara göre ayrıcalıklı bir konumdadır. Nafaka ile birlikte başka alacaklar da takip ediliyorsa, kesintinin nafakaya ilişkin kısmı öncelikli olarak tahsil edilir.
- 2004 sayılı İİK m.82 — Haczi caiz olmayan mallar ve haklar
- 2004 sayılı İİK m.83 — Kısmen haczi caiz olan şeyler
- 2004 sayılı İİK m.83/a — Önceden yapılan anlaşmaların geçersizliği
- 2004 sayılı İİK m.85 — Haczin yapılması
- 2004 sayılı İİK m.96 vd. — İstihkak davaları
- 2004 sayılı İİK m.97/a — Mülkiyet karinesi
- 2004 sayılı İİK m.16 — Şikâyet ve süresi
- 5510 sayılı Kanun m.93 — Devir, temlik ve haciz yasağı
Bağlantılı başlıklar için maaşıma haciz geldi, istihkak davası, icra memurunun işlemini şikâyet ve sıra cetveli yazılarımıza bakabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olayın koşulları farklı sonuçlar doğurabilir.
Mevzuat değişebildiğinden, işlem yapmadan önce yürürlükteki metin doğrulanmalıdır.