Evliliğin İptali Davası: Mutlak Butlan ve Nispi Butlan
Kısaca
- İptal, boşanmadan farklıdır: evlilik sakatlıkla kurulmuştur.
- Butlan iki türlüdür: mutlak ve nispi.
- Mutlak butlan sebepleri kanunda dört bent hâlinde sayılıdır.
- Mutlak butlanı Cumhuriyet savcısı resen dava eder.
- Nispi butlan davasını yalnızca eş açabilir.
- Nispi butlanda süre: 6 ay ve her hâlde 5 yıl.
- Butlan davası hakkı mirasçılara geçmez.
- Mirasçılar yalnızca açılmış davayı sürdürebilir.
- Batıl evlilik ancak hâkim kararıyla sona erer.
- Karara kadar evlilik tüm sonuçlarını doğurur.
Her sorunlu evliliğin çözümü boşanma değildir. Bazı evlilikler kurulurken zaten sakattır ve hukuk bunlara ayrı bir yol öngörür: iptal davası.
Bu yazıda evliliğin iptalini; mutlak ve nispi butlan ayrımını, süreleri, kimin dava açabileceğini ve sonuçlarını Yargıtay kararlarıyla ele alıyoruz.
Kanunî dayanak
TMK m.145: “Aşağıdaki hâllerde evlenme mutlak butlanla batıldır: 1. Eşlerden birinin evlenme sırasında evli bulunması, 2. Eşlerden birinin evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun bulunması, 3. Eşlerden birinde evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması, 4. Eşler arasında evlenmeye engel olacak derecede hısımlığın bulunması.”
TMK m.147: “Sona ermiş bir evliliğin mutlak butlanı Cumhuriyet savcısı tarafından re’sen dava edilemez; fakat her ilgili, mutlak butlanın karar altına alınmasını isteyebilir. Ayırt etme gücünün sonradan kazanılması veya akıl hastalığının iyileşmiş olması durumlarında mutlak butlan davasını yalnız ayırt etme gücünü sonradan kazanan veya akıl hastalığı iyileşen eş açabilir. Evliyken yeniden evlenen bir kimsenin önceki evliliği mutlak butlan kararı verilmeden önce sona ermişse ve ikinci evlenmede diğer eş iyiniyetli ise, bu evlenmenin butlanına karar verilemez.”
TMK m.150 (aldatma): “Aşağıdaki durumlarda eşlerden biri evlenmenin iptalini dava edebilir: 1. Eşinin namus ve onuru hakkında doğrudan doğruya onun tarafından veya onun bilgisi altında bir başkası tarafından aldatılarak evlenmeye razı olmuşsa, 2. Davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalık kendisinden gizlenmişse.”
TMK m.152: “İptal davası açma hakkı, iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak altı ay ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle düşer.”
TMK m.156: “Batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer. Mutlak butlan hâlinde bile evlenme, hâkimin kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur.”
TMK m.159: “Evlenmenin butlanını dava etme hakkı mirasçılara geçmez. Ancak, mirasçılar açılmış olan davayı sürdürebilirler. Dava sonucunda evlenme sırasında iyiniyetli olmadığı anlaşılan sağ kalan eş, yasal mirasçı olamayacağı gibi, daha önce yapılmış olan ölüme bağlı tasarruflarla kendisine sağlanan hakları da kaybeder.”
Mutlak butlan mı, nispi butlan mı?
| Ölçüt | Mutlak butlan | Nispi butlan |
|---|---|---|
| Korunan menfaat | Kamu düzeni | Eşin kişisel menfaati |
| Sebepler | Evli olma, sürekli ayırt etme gücü yokluğu, akıl hastalığı, hısımlık | Ayırt etme gücünden geçici yoksunluk, yanılma, aldatma, korkutma |
| Kim dava açar | Cumhuriyet savcısı resen, ayrıca her ilgili | Yalnızca ilgili eş (ve şartları varsa yasal temsilci) |
| Hak düşürücü süre | Kural olarak yok | 6 ay / 5 yıl |
| Mirasçılara geçer mi | Hayır (açılmış dava sürdürülebilir) | Hayır (açılmış dava sürdürülebilir) |
En çok karıştırılan nokta: “Eşim akıl hastasıydı” iddiası nispi butlan değil, TMK m.145/3 uyarınca mutlak butlan sebebidir. Geçici bir sebeple ayırt etme gücünden yoksunluk (TMK m.148) ise nispi butlandır. Maddi olayı anlatmak tarafa, nitelendirme yapmak hâkime aittir.
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Önce sorun: evlilik kurulurken mi sakattı, sonradan mı bozuldu?
- Sakatlık kurulma anındaysa iptal, sonraki geçimsizlikte boşanma yolunu seçin.
- Sebebin mutlak mı nispi mi olduğunu belirleyin.
- Nispi butlanda öğrenme tarihini kanıtlayın.
- Altı aylık ve beş yıllık süreleri hesaplayın.
- Davayı aile mahkemesinde açın.
- İkinci evlilik iddiasında önceki evliliğin devam edip etmediğini belgeleyin.
- Hısımlık iddiasında resmî evlilik bağının bulunup bulunmadığına bakın.
- Akıl hastalığı iddiasında evlenme tarihine ilişkin sağlık raporu isteyin.
- Boşanma da istiyorsanız talebi terditli kurun.
- Terditli davada iptal talebinin bekletici mesele yapılmasını isteyin.
- Miras uyuşmazlığı varsa dava hakkının mirasçılara geçmediğini unutmayın.
Yargı kararları ne diyor?
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/1062, K. 2024/6537, 26.09.2024
Boşanma kararı bozulmuşsa önceki evlilik devam ediyor sayılır ve bu sırada yapılan ikinci evlilik mutlak butlanla batıldır. Cumhuriyet Başsavcılığı, davalının evliyken 25.04.2019’da yeniden evlendiğini belirterek TMK m.145/1 uyarınca iptal istemişti. Önceki boşanma kararı kesinleştirilmiş görünse de Yargıtay bozması ile kaldırılmıştı. Yerel mahkeme, “boşanma kararının tüm yönleriyle ortadan kalktığı” ve önceki “evliliğin sona ermemiş olduğu” gerekçesiyle ikinci evliliğin butlanına karar vermiş; iyiniyetli eşi koruyan TMK m.147/3 istisnası bakımından da önceki evlilik hâlen devam ettiği için “147 inci maddesinin uygulanma olanağının bulunmadığı” sonucuna varmıştı. Daire kararı usul ve kanuna uygun bularak oy birliğiyle onamıştır.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/5729, K. 2024/54, 09.01.2024
Kayın hısımlığı ancak resmî evlilikle doğar; fiilî birliktelik evlenme engeli yaratmaz. Davacı, kardeşinin resmî nikâh yapmadığı eşinin, mirastan pay alabilmesi için kendi babasıyla evlendirildiğini ileri sürmüştü. Yerel mahkeme, TMK m.129’a göre “kayın hısımlığı meydana getirmiş olan evlilik sona ermiş olsa bile, eşlerden biri ile diğerinin üst soyu ve alt soyu arasındaki evliliklerin yasak olduğunu” hatırlattıktan sonra somut olayda “davalı ile … arasında resmi bir evlilik yapılmamış olması nedeniyle kayın hısımlığı sebebiyle evliliğin mutlak butlan ile iptal edilemeyeceği” gerekçesiyle davayı reddetmişti. Daire, kararı oy birliğiyle onamıştır.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/9119, K. 2024/2638, 18.04.2024
Nispi butlan davasını açma hakkı yalnızca eşe aittir; mirasçılar bu davayı açamaz. Mirasçılar, babalarının yabancı uyruklu davalı tarafından kandırılarak evlendirildiğini ileri sürerek evliliğin iptalini istemişti. Yerel mahkeme, “4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 159 uncu maddesinde nisbi butlan sebebi ile dava hakkının mirasçılara geçmeyeceğinin açıkça düzenlenmiş olduğu, bu davayı açma hakkının yalnızca eşlere ait olduğu” gerekçesiyle davayı reddetmiş, bölge adliye mahkemesi istinafı esastan reddetmişti. Uyuşmazlığı “evlenmenin nisbi butlan ile iptalinin mirasçılar tarafından dava konusu edilip edilemeyeceği” olarak belirleyen Daire, kararı oy birliğiyle onamıştır.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/8662, K. 2023/304, 18.01.2023
Talebi nitelendirmek hâkimin işidir; evlenmeye engel akıl hastalığı iddiası mutlak butlandır ve iptal davası boşanma davasına bekletici mesele yapılır. Erkek, karşı dava dilekçesinde kadının evlenme sırasında evlenmeye engel akıl hastalığı bulunduğunu ileri sürerek TMK m.148 uyarınca nispi butlan, olmazsa boşanma istemişti. Daire önce nitelendirme kuralını uygulamıştır: “6100 sayılı Kanun’un 33 üncü maddesi gereğince maddî olayları ileri sürmek taraflara, hukuki nitelendirme yapmak ve uygulanacak kanun maddelerini belirlemek hakime aittir. Buna göre erkeğin karşı davasındaki talebinin 4721 sayılı Kanun’un 145 inci maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan mutlak butlanla evliliğin iptali sebebine dayandığının kabulü ile delillerin değerlendirilmesinin bu yönde yapılması gerekir.” İkinci olarak da “terditli olarak talep ettiği evliliğin iptaline ilişkin davanın sonucunun boşanma davasını etkileyecek olduğundan bu davanın tefrik edilerek bekletici mesele yapılarak sonucu uyarınca bir karar verilmesi gerekir” demiş; kararı oy birliğiyle bozmuştur.
Dört karar, evliliğin iptali davasında sonucu belirleyen üç eşiği gösteriyor. Birincisi doğru sebebi seçmek: mutlak butlan sebepleri kanunda dört bent hâlinde sayılıdır ve kamu düzenini korur; nispi butlan ise aldatılan, yanılan ya da korkutulan eşin kişisel menfaatini korur. 18.01.2023 tarihli karar bu ayrımın nasıl kaydığını gösteriyor — “eşim akıl hastasıydı” iddiası dilekçede nispi butlan olarak yazılsa bile, hâkim bunu m.145/3 kapsamında mutlak butlan olarak nitelendirmek ve delilleri buna göre değerlendirmek zorundadır. Nitelendirme yanlışsa dosya baştan yanlış kurulur. İkincisi sıfat ve süre: 18.04.2024 tarihli karara göre nispi butlan davasını yalnızca eş açabilir; mirasçılar bu davayı açamaz, ancak eşin sağlığında açılmış bir davayı sürdürebilir. Uygulamada miras paylaşımı gündeme geldikten sonra açılan iptal davalarının büyük kısmı bu nedenle usulden reddedilir — çare, mirasçının değil, sağ olan eşin zamanında dava açmasıdır. Üçüncüsü somut vakıanın gerçekten sebep oluşturup oluşturmadığı: 09.01.2024 tarihli kararda görüldüğü gibi hısımlık engeli, hukuken kurulmuş bir evliliğe bağlıdır; resmî nikâh olmadan yaşanan bir birliktelik kayın hısımlığı doğurmaz ve tek başına iptal sebebi olmaz. 26.09.2024 tarihli karar da “evli olma” sebebinin ne kadar teknik olduğunu gösteriyor: boşanma kararı kesinleştirilmiş görünse bile bozma ile ortadan kalkmışsa önceki evlilik hukuken devam eder ve arada yapılan ikinci evlilik batıldır. Son olarak akılda tutulması gereken kural şudur: batıl evlilik kendiliğinden yok sayılmaz. Hâkim karar verene kadar evlilik, mutlak butlan hâlinde bile geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Doğrusu |
|---|---|
| Geçimsizlik için iptal davası açmak | Sonradan doğan sorunların yolu boşanmadır |
| Akıl hastalığını nispi butlan saymak | Bu, m.145/3 mutlak butlan sebebidir |
| Nispi butlanda altı ayı kaçırmak | Süre öğrenmeden itibaren işler |
| Beş yıllık üst sınırı unutmak | Her hâlde evlenmeden itibaren beş yıl |
| Mirasçı olarak nispi butlan davası açmak | Dava hakkı mirasçılara geçmez |
| Fiilî birlikteliği hısımlık saymak | Kayın hısımlığı resmî evlilikle doğar |
| Evliliği kendiliğinden yok saymak | Batıl evlilik ancak hâkim kararıyla sona erer |
| Terditli talebi bekletici mesele yapmamak | İptal davasının sonucu boşanmayı etkiler |
| Davayı asliye hukuk mahkemesinde açmak | Görevli mahkeme aile mahkemesidir |
Sık sorulan sorular
Evliliğin iptali ile boşanma arasındaki fark nedir?
Boşanmada geçerli kurulmuş bir evlilik sonradan sona erdirilir; iptalde ise evlilik kurulurken sakattır ve bu sakatlık nedeniyle sona erdirilir.
Mutlak butlan sebepleri nelerdir?
Eşlerden birinin evlenme sırasında evli bulunması, sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olması, evlenmeye engel derecede akıl hastalığı bulunması ve eşler arasında evlenmeye engel hısımlık bulunması.
Nispi butlan sebepleri nelerdir?
Evlenme sırasında geçici bir sebeple ayırt etme gücünden yoksunluk, yanılma, aldatma ve korkutma.
Aldatma hangi hâllerde iptal sebebidir?
Eşin namus ve onuru hakkında aldatılarak evlenmeye razı olunmuşsa ya da davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalık kendisinden gizlenmişse.
Mutlak butlan davasını kim açabilir?
Cumhuriyet savcısı resen dava açar; ilgililer de dava açabilir. Ancak evlilik sona ermişse savcı resen dava açamaz, her ilgili butlanın karar altına alınmasını isteyebilir.
Akıl hastalığı iyileşirse ne olur?
Ayırt etme gücünün sonradan kazanılması veya akıl hastalığının iyileşmesi hâlinde mutlak butlan davasını yalnız o eş açabilir.
Nispi butlanda süre ne kadar?
İptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin kalktığı tarihten itibaren altı ay, her hâlde evlenmeden itibaren beş yıl.
Mirasçılar iptal davası açabilir mi?
Hayır. Evlenmenin butlanını dava etme hakkı mirasçılara geçmez; ancak açılmış olan davayı sürdürebilirler.
Dava sürdürülürse mirasçı ne kazanır?
Dava sonucunda evlenme sırasında iyiniyetli olmadığı anlaşılan sağ kalan eş yasal mirasçı olamaz ve ölüme bağlı tasarruflarla kendisine sağlanan hakları kaybeder.
Önceki eşimden boşandım sanıyordum, ikinci evliliğim ne olur?
Boşanma kararı bozulmuş veya kesinleşmemişse önceki evlilik devam eder ve ikinci evlilik mutlak butlanla batıl olur. Önceki evlilik butlan kararından önce sona ermişse ve diğer eş iyiniyetliyse butlana karar verilemez.
Nikâhsız birlikte yaşama hısımlık doğurur mu?
Hayır. Kayın hısımlığı hukuken kurulmuş bir evliliğe bağlıdır; resmî nikâh yoksa bu sebeple iptal istenemez.
Batıl evlilik kendiliğinden geçersiz mi?
Hayır. Batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer ve o ana kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur.
İptal kararı çocukların durumunu etkiler mi?
Butlanına karar verilen evlilikten doğan çocuklar, ana ve baba iyiniyetli olmasalar bile evlilik içinde doğmuş sayılır.
Hem iptal hem boşanma isteyebilir miyim?
Evet, terditli olarak. Bu hâlde iptal davasının sonucu boşanma davasını etkileyeceğinden bekletici mesele yapılması gerekir.
Hangi mahkeme görevlidir?
Aile mahkemesi. Bir evliliğin Türk hukukuna uygun kurulup kurulmadığının değerlendirilmesi aile mahkemesinin görev alanındadır.
İlgili mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m.129 — kayın hısımlığı ve evlenme yasağı
- 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m.145 — mutlak butlan sebepleri
- 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m.146 — dava açma yetkisi
- 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m.147 — dava hakkının sınırlanması veya kalkması
- 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m.148-151 — nispi butlan sebepleri
- 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m.152 — hak düşürücü süre
- 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m.156-158 — butlanın sonuçları
- 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m.159 — mirasçıların dava hakkı
- 6100 sayılı HMK m.33 — hâkimin hukuku resen uygulaması
- 6100 sayılı HMK m.165 — bekletici mesele
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluşu Hakkında Kanun
Aile hukukuyla ilgili diğer yazılarımız: boşanma davası nasıl açılır, edinilmiş mallara katılma rejimi ve mirasçılık belgesinin iptali davası.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. İptal davasında sebebin nitelendirilmesi ve süreler sonucu belirler; somut durumunuz için bir avukata başvurmanız yerinde olur.