Deneme Süresinde İşten Çıkarılma: Haklarınız
“Deneme sürecindesin, istediğimiz zaman çıkarırız” cümlesi işyerlerinde sık duyulur ve genellikle olduğundan daha geniş yorumlanır. Deneme süresi gerçekten iki tarafa da kolay fesih imkânı verir — ancak süresi sınırlıdır, yazılı olması gerekir ve işçinin tüm haklarını ortadan kaldırmaz.
Süre: en çok iki ay
İş Kanunu m.15 uyarınca taraflarca iş sözleşmesine deneme kaydı konulduğunda, bunun süresi en çok iki ay olabilir. Ancak deneme süresi toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir. Bunun dışında uzatma mümkün değildir: “üç ay deneme” biçimindeki bir kayıt, aşan kısım bakımından geçersizdir ve iki ayla sınırlı olarak uygulanır.
Deneme süresi yazılı olarak kararlaştırılmalıdır. Sözleşmede deneme kaydı yoksa, işveren sonradan “deneme süresindeydi” diyemez.
Deneme süresi içinde fesih
Deneme süresi içinde taraflar iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir. Ancak bu, sonuçsuz bir fesih değildir:
- Çalışılan günlerin ücreti tam olarak ödenir. Bu, üzerinde pazarlık yapılamayacak bir haktır.
- Fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil ücretleri varsa ödenir.
- Sigorta primleri deneme süresi dâhil ilk günden itibaren yatırılmak zorundadır. “Deneme süresinde sigorta yapılmaz” uygulaması hukuka aykırıdır ve hizmet tespiti davasının en sık sebeplerindendir.
- Yıllık izin hakkı bakımından deneme süresi, kıdem hesabına dâhildir; ancak izne hak kazanmak için en az bir yıllık çalışma gerekir.
Kıdem ve ihbar tazminatı
Deneme süresi içindeki fesihte ihbar tazminatı doğmaz — çünkü bildirim süresine uyma yükümlülüğü zaten yoktur. Kıdem tazminatı için ise en az bir yıllık kıdem gerektiğinden, iki aylık bir çalışmada zaten söz konusu olmaz.
Buna karşılık deneme süresi dolduktan sonra yapılan fesihte durum tamamen değişir: artık bildirim sürelerine uyulması ya da ihbar tazminatı ödenmesi gerekir. Bu nedenle feshin tam olarak hangi tarihte yapıldığı belirleyicidir. Süre, işe fiilen başlama tarihinden itibaren işler.
Deneme süresi sınırsız bir fesih hakkı değildir
Fesih serbestisi mutlak değildir. Şu hâllerde deneme süresi içindeki fesih de hukuka aykırı olabilir:
- Ayrımcılık. İş Kanunu m.5 uyarınca dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefî inanç, din ve mezhep gibi sebeplere dayalı ayrım yapılamaz. Hamilelik ya da sendika üyeliği nedeniyle yapılan fesih, deneme süresinde dahi ayrımcılık tazminatı doğurabilir.
- Sendikal sebep. Sendikaya üye olma ya da sendikal faaliyete katılma nedeniyle fesih, 6356 sayılı Kanun m.25 kapsamında sendikal tazminata yol açar; tutar, işçinin bir yıllık ücretinden az olamaz. Yaklaşık hesap için sendikal tazminat hesaplama aracımıza bakabilirsiniz.
- Kötüniyet. Fesih hakkının kötüye kullanıldığı hâllerde kötüniyet tazminatı gündeme gelebilir.
Bu taleplerde ispat yükü kural olarak işçidedir; ancak işçi, ihlalin varlığını güçlü biçimde gösteren bir durumu ortaya koyduğunda, aksini ispat yükü işverene geçer.
İş güvencesi ve işe iade
İşe iade davası açabilmek için işçinin en az altı aylık kıdemi bulunması gerekir. Bu nedenle deneme süresi içinde yapılan fesihlerde işe iade yolu kural olarak kapalıdır. Ancak fesih sendikal sebebe dayanıyorsa, kıdem şartı aranmaksızın sendikal tazminat talep edilebilir.
Belirli süreli sözleşme ile karıştırmayın
Deneme süresi ile belirli süreli iş sözleşmesi farklı kurumlardır. Belirli süreli sözleşme yapılabilmesi için objektif bir sebep gerekir: işin belirli süreli olması, belirli bir işin tamamlanması ya da belirli bir olgunun ortaya çıkması. Bu sebep yoksa sözleşme baştan itibaren belirsiz süreli sayılır ve tüm sonuçları buna göre doğar. “Deneme amaçlı bir yıllık sözleşme” biçimindeki uygulamalar bu nedenle çoğu zaman geçersizdir.
Ne yapmalı?
- Sözleşmenizin bir örneğini isteyin ve deneme kaydının olup olmadığına, süresine bakın.
- İşe başlama tarihinizi belgeleyin. Deneme süresinin bittiği gün buna göre hesaplanır.
- SGK girişinizi kontrol edin. e-Devlet üzerinden ilk günden bildirim yapılıp yapılmadığını görebilirsiniz.
- Fesih yazılı alınmalı, sebebi kayda geçmelidir. Sebepsiz bir istifa dilekçesi imzalamayın — sonradan aleyhinize delil olur.
- Alacaklarınız ödenmezse arabuluculuk dava şartıdır; dilekçe için işçilik alacakları dava dilekçesi örneğimize bakın.
Bursa’daki iş uyuşmazlıkları için Bursa’da işçilik alacakları ve işe iade sayfamıza, alan hakkında genel bilgi için İş Hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez.