Ücret Kesme Cezası: İşveren Maaştan Kesinti Yapabilir mi?
- Ücret kesme cezası ancak sözleşmede veya toplu iş sözleşmesinde yazılı bir sebebe dayanabilir.
- Bir ayda kesilebilecek tutar iki gündelikten fazla olamaz.
- Ceza, işçiye derhâl ve sebebiyle birlikte bildirilmelidir.
- Kesilen para işverene kalmaz — bir ay içinde Bakanlık hesabına yatırılır.
- İşçinin verdiği zarar ücretten tek taraflı mahsup edilemez; kusur ve zarar ispatlanmalıdır.
- Ücretin sürekli eksik ödenmesi, İş K. m.24/II uyarınca işçiye haklı fesih hakkı verir.
İşverenin, işçinin ücretinden kesinti yaparak disiplin cezası uygulaması serbest değildir. İş Kanunu m.38, ücret kesme cezasını hem sebep hem miktar hem de kesilen paranın akıbeti bakımından sıkı kurallara bağlamıştır.
Uygulamada bu kuralların üçü de sıklıkla ihlâl edilir. Özellikle sonuncusu — kesilen paranın işverende kalması — kesintiyi başlı başına hukuka aykırı hâle getirir.
Üç zorunlu koşul
| Koşul | Kural | İhlâli hâlinde |
|---|---|---|
| 1. Sebep | Toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmesinde gösterilmiş sebepler dışında ceza verilemez | Kesinti hukuka aykırı; ücret alacağı doğar |
| 2. Miktar | Bir ayda iki gündelikten (parça başı işlerde iki günlük kazançtan) fazla olamaz | Aşan kısım iade edilir |
| 3. Bildirim | İşçiye derhâl ve sebebiyle birlikte bildirilir | Ceza dayanaksız kalır |
Kesilen para işverene kalmaz
En çok göz ardı edilen kural budur. İşçi ücretlerinden ceza olarak yapılan kesintiler, işveren tarafından bir ay içinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı hesabına yatırılmak zorundadır.
Yani ücret kesme cezası, işveren için bir gelir kalemi değildir — kesilen para işçilerin eğitimi ve sosyal hizmetlerinde kullanılmak üzere devlete aktarılır.
Uygulamada işverenlerin kestiği tutarı kendi kasasında bırakması yaygındır ve bu, kesintiyi başlı başına hukuka aykırı hâle getirir. İşçi, kesintinin Bakanlık hesabına yatırılıp yatırılmadığının belgelenmesini isteyebilir; belge sunulamıyorsa kesinti geçersizdir.
Ücret kesintisi ile disiplin cezası aynı şey değil
İşverenin uygulayabileceği yaptırımlar sınırlıdır: uyarı, kınama, ücret kesme cezası ve fesih.
Bunların dışında kalan uygulamalar — “performans primi kesme”, “ikramiye vermeme”, “yol–yemek yardımını durdurma” — ücret eki niteliğindeki ödemelere dokunduğu ölçüde ücretin eksik ödenmesi sonucunu doğurur ve İş K. m.38 sınırına tabidir.
Ölçüt şudur: ödeme düzenli ve süreklilik arz ediyorsa ücretin eki sayılır ve tek taraflı kaldırılamaz. Her ay ödenen yemek ve yol yardımı, düzenli ödenen prim ve ikramiye bu kapsamdadır. Yılda bir kez, işverenin takdirine bağlı olarak ödenen arızi bir ödeme ise ücret eki sayılmayabilir.
Hangi kesintiler hukuka uygundur?
Ücretten yapılan her kesinti ceza değildir. Kanundan doğan ya da işçinin yazılı onayına dayanan şu kesintiler geçerlidir:
- Gelir vergisi, damga vergisi ve SGK primleri
- İcra dairesinden gelen maaş haczi — ancak ücretin en çok dörtte biri; ayrıntı: maaş haczine itiraz
- Nafaka kesintileri — nafakada dörtte bir sınırı uygulanmaz, nafaka öncelikli alacaktır
- İşçinin yazılı talebiyle yapılan kesintiler: özel sigorta, sendika aidatı, avans mahsubu
- Fazla ödenen ücretin geri alınması — hesap hatası hâlinde ve makul ölçüde
Zarar ücretten kesilebilir mi?
Hayır. İşçinin verdiği zararın ücretten tek taraflı mahsup edilmesi mümkün değildir. İşveren, zarar iddiasını genel hükümlere göre ileri sürmek zorundadır; işçinin kusuru ve zararın miktarı ispatlanmalıdır.
| Kalem | Ücretten doğrudan kesilebilir mi? |
|---|---|
| Kasa açığı | Hayır |
| Araç hasarı | Hayır |
| Ürün kaybı, fire | Hayır |
| Kırılan / kaybolan demirbaş | Hayır |
| Müşteriden tahsil edilemeyen alacak | Hayır |
| Trafik cezası (işçinin kusuruyla) | Genel hükümlere göre talep edilir; doğrudan kesilemez |
İşçiye baştan imzalatılan “doğacak zararları ücretimden kesmeyi kabul ediyorum” biçimindeki genel beyanlar, ücretin korunmasına ilişkin emredici hükümler karşısında geçerli sayılmaz.
Örnek olay
Günlük brüt ücreti 1.000 TL olan bir işçi, işyeri yönetmeliğinde yazılı olmayan bir davranış nedeniyle 5.000 TL kesintiyle cezalandırılıyor.
- Sebep şartı: Davranış sözleşmede veya toplu iş sözleşmesinde yazılı değilse ceza baştan geçersizdir.
- Miktar şartı: Sebep yazılı olsaydı bile, bir ayda kesilebilecek azami tutar iki gündelik = 2.000 TL olurdu. 3.000 TL’lik kısım her hâlde iade edilmelidir.
- Bildirim şartı: Ceza, sebebiyle birlikte derhâl bildirilmiş olmalıdır.
- Paranın akıbeti: Kesilen 2.000 TL bir ay içinde Bakanlık hesabına yatırılmalıdır; işverende kalırsa kesinti geçersizdir.
- İşçi, hukuka aykırı kesintileri ücret alacağı olarak talep edebilir.
- Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2013/2201, K.2014/1717, 07.02.2014 Sınırı kesin biçimde çizer: İş Kanunu m.38 çerçevesinde ücretten kesinti yapılabilecek durum ve tutar bununla sınırlıdır; bu hâller veya icra niteliğindeki kesintiler dışında başka türlü kesinti yapılamaz. Kararda ayrıca TBK m.407 hatırlatılır: “İşveren, işçiden olan alacağı ile ücret borcunu işçinin rızası olmadıkça takas edemez… Ücretin işveren lehine kullanılacağına ilişkin anlaşmalar geçersizdir.” Somut olayda asgari ücretle çalışanlardan “tuvalet kesintisi”, “hatalı işlem kesintisi”, “etüt kaybı” adı altında 20 TL ile 100 TL arasında kesinti yapıldığı saptanmış ve bu kesintilerin araştırılması gerektiğine hükmedilmiştir.
- Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E.2016/9772, K.2016/10862, 17.05.2016 Sözleşmeye konulan “erken ayrılırsa bir maaş cezai şart olarak kesilir” kaydını ele alır. Daire, İş Kanunu m.32 ve devamındaki ücrete ilişkin hükümler karşısında işverenin çalışma karşılığı ücreti kanunda belirtilen süre içinde ödemek zorunda olduğunu belirterek, işçinin iki aylık ücretinden bir aylık kısmının işi süresinden önce bırakmamasını teminen ödenmemesini yasaya aykırı bulmuş ve ödenmeyen ücretin hüküm altına alınması gerektiğine karar vermiştir.
- Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2015/33318, K.2018/14554, 07.06.2018 Ceza cetveline uyulmasının zorunluluğunu gösterir. Toplu iş sözleşmesi ceza cetveline göre fiilin birinci defasında yazılı ihtar, ikinci defasında ücret kesme cezası öngörülmüşken işçiye doğrudan iki saat ücret kesme cezası verilmiştir. Daire, “ceza tertibinde ceza cetvelindeki sıraya uyulması gerektiği” ve ilk kez işlenen fiil için cetvelde belirtilen ilk cezanın verilmesi gerektiği gerekçesiyle bu disiplin cezasının da iptali gerektiğine hükmetmiştir.
- Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2014/16023, K.2015/28845, 15.10.2015 Mahkemenin yetkisinin sınırını çizer. Yerel mahkeme, hatalı uygulanan on saatlik ücret kesme cezasını iptal etmekle yetinmeyip takdiren üç saatlik ceza belirlemiştir. Daire bunu “açıkça işverenin yönetim hakkına müdahale niteliğinde” bularak bozmuştur; çünkü hukuka aykırılık tespit edildikten sonra işveren hiç ceza uygulamayabileceği gibi mahkemenin kabulünden daha az bir ceza da uygulayabilir. Karar, yönetim hakkının işverene çalışma düzeni ve yaptırımlar konusunda kural koyma yetkisi verdiğini de vurgular.
- Bordroyu ihtirazi kayıtsız imzalamak. Kayıtsız imza, ileride ödeme karinesi oluşturur.
- Kesintinin dayanağını sormamak. Sözleşmenin hangi maddesine dayandığı yazılı olarak istenmelidir.
- Ücret hesap pusulasını talep etmemek. İşveren pusula vermekle yükümlüdür ve kesintiler ayrı ayrı gösterilmelidir.
- Zarar mahsubunu kabul etmek. Kasa açığı ve araç hasarı ücretten kesilemez.
- Prim ve yardım kesintilerini “ceza değil” sanmak. Düzenli ödenen kalemler ücret ekidir.
- Haklı fesih hakkını değerlendirmemek. Ücretin sürekli eksik ödenmesi kıdem tazminatı doğuran fesih sebebidir.
- Zamanaşımını kaçırmak. Ücret alacakları beş yıllık zamanaşımına tabidir.
İşçi ne yapabilir?
- Bordronuzu isteyin. İşveren ücret hesap pusulası vermekle yükümlüdür; kesintiler burada ayrı ayrı gösterilmelidir.
- Kesintinin dayanağını sorun. Sözleşmede ya da yönetmelikte hangi maddeye dayandığını yazılı olarak isteyin.
- Bakanlık hesabına yatırıldığını belgeletin. Belge yoksa kesinti geçersizdir.
- İhtirazi kayıt koyun. Bordroyu imzalarken “kesintiye itirazım vardır” kaydı düşün.
- Alacak talep edin. Hukuka aykırı kesintiler ücret alacağı olarak istenir; dava öncesi arabuluculuk dava şartıdır.
- Haklı fesih hakkınızı değerlendirin. Ücretin sürekli eksik ödenmesi, İş K. m.24/II uyarınca haklı nedenle fesih sebebidir ve kıdem tazminatı hakkı doğurur. Bu hâlde istifa dilekçesine sebebi mutlaka yazın.
İşveren maaşımdan kesinti yapabilir mi?
Ücret kesme cezası ancak İş Kanunu m.38’deki üç koşul birlikte gerçekleştiğinde uygulanabilir: kesintinin sebebi toplu iş sözleşmesinde veya iş sözleşmesinde önceden gösterilmiş olmalı, bir ayda kesilecek tutar iki gündelikten fazla olmamalı ve ceza işçiye derhâl sebebiyle birlikte bildirilmelidir. Bunun dışında vergi, SGK primi, maaş haczi, nafaka ve işçinin yazılı talebine dayanan kesintiler yapılabilir.
Bir ayda en fazla ne kadar kesinti yapılabilir?
Bir ay içinde yapılacak ücret kesme cezası, işçinin iki gündeliğinden veya parça başına yahut yapılan iş miktarına göre verilen ücretlerde işçinin iki günlük kazancından fazla olamaz. Bu sınırı aşan kesintiler hukuka aykırıdır ve iadesi istenebilir. Sınır aylık olarak uygulanır; aynı ay içinde birden fazla ceza verilse bile toplam kesinti iki gündeliği aşamaz.
Kesilen para nereye gidiyor?
İşçi ücretlerinden ceza olarak kesilen paralar, işveren tarafından bir ay içinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı hesabına yatırılmak zorundadır ve işçilerin eğitimi ile sosyal hizmetlerinde kullanılır. Yani ücret kesme cezası işveren için bir gelir kalemi değildir. Uygulamada kesilen tutarın işverende bırakılması yaygındır ve bu, kesintiyi başlı başına hukuka aykırı hâle getirir. İşçi, tutarın yatırıldığının belgelenmesini isteyebilir.
Kasa açığı veya araç hasarı maaşımdan kesilebilir mi?
Hayır. İşçinin verdiği zararın ücretten tek taraflı mahsup edilmesi mümkün değildir. İşveren, zarar iddiasını genel hükümlere göre ileri sürmek zorundadır ve bunun için işçinin kusuru ile zararın miktarını ispatlaması gerekir. Kasa açığı, araç hasarı, ürün kaybı ve kaybolan demirbaş bedelleri doğrudan ücretten kesilemez. İşe girerken imzalatılan genel zarar mahsubu beyanları da ücretin korunmasına ilişkin emredici hükümler karşısında geçerli sayılmaz.
Prim veya yemek yardımının kesilmesi de ücret kesintisi mi?
Ödeme düzenli ve süreklilik arz ediyorsa ücretin eki sayılır ve tek taraflı olarak kaldırılamaz. Her ay ödenen yol ve yemek yardımı ile düzenli ödenen prim ve ikramiye bu kapsamdadır; bunların kesilmesi ücretin eksik ödenmesi sonucunu doğurur ve İş Kanunu m.38 sınırına tabidir. Buna karşılık yılda bir kez ve tamamen işverenin takdirine bağlı olarak yapılan arızi bir ödeme ücret eki sayılmayabilir.
Bordroyu imzalarsam hakkımı kaybeder miyim?
İhtirazi kayıt koymadan imzalanan bordro, o dönemdeki ödemelerin yapıldığına dair karine oluşturur ve sonradan yapılacak alacak taleplerini zorlaştırır. Bu nedenle bordroda eksik gördüğünüz bir kalem varsa “kesintiye ve eksik tahakkuka itirazım vardır” kaydını düşerek imzalamalısınız. Kayıt düşme imkânı verilmiyorsa, bordronun bir örneğini isteyip aynı gün yazılı olarak işverene itiraz bildirmek de aynı işlevi görür.
Ücretim sürekli eksik ödeniyor, istifa edersem tazminat alabilir miyim?
Ücretin ödenmemesi veya sürekli eksik ödenmesi, İş Kanunu m.24/II uyarınca işçiye haklı nedenle derhâl fesih hakkı verir ve bu hâlde işçi kıdem tazminatına hak kazanır. Ancak bunun için fesih bildiriminde sebebin açıkça yazılması gerekir; gerekçesiz verilen istifa dilekçesi, sonradan haklı fesih iddiasını zayıflatır. Ayrıca İş Kanunu m.34 uyarınca ücreti ödenmeyen işçi, ödeme yapılana kadar iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir ve bu devamsızlık sayılmaz.
- 4857 sayılı İş Kanunu m.38 — Ücret kesme cezası ve sınırları
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32 — Ücret ve ödenme biçimi
- 4857 sayılı İş Kanunu m.34 — Ücreti ödenmeyen işçinin çalışmaktan kaçınma hakkı
- 4857 sayılı İş Kanunu m.35 — Ücretin haczedilemeyecek kısmı (dörtte bir sınırı)
- 4857 sayılı İş Kanunu m.37 — Ücret hesap pusulası
- 4857 sayılı İş Kanunu m.24/II — İşçinin haklı nedenle derhâl fesih hakkı
- 2004 sayılı İİK m.83 — Maaş haczinde sınır ve nafaka önceliği
Fazla mesai hesabı ve tanık deliline dayalı taleplerde uygulanan indirim için fazla mesaide takdiri indirim, telafi çalışmasının sınırları için telafi çalışması, izin hakları için yıllık iznin bölünmesi yazılarımıza bakabilirsiniz. Tutar hesabı için kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı araçlarımızı kullanabilir, dilekçe için işçilik alacakları dava dilekçesi örneğimize bakabilirsiniz. Alan bilgisi: İş Hukuku.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olayın koşulları farklı sonuçlar doğurabilir.
Mevzuat değişebildiğinden, işlem yapmadan önce yürürlükteki metin doğrulanmalıdır.