Uçuş Tehiri, İptali ve Bagaj Kaybında Yolcu Hakları
- Yolcu hakları, Sivil Havacılık Genel Müdürlüğünce çıkarılan SHY-Yolcu Yönetmeliğinde düzenlenmiştir.
- Yargıtay, bu alanda ayrı bir kanun veya tüzük bulunmadığını belirtmiştir.
- Yönetmeliğin dayanağı AB’nin 261/2004 sayılı Tüzüğüdür.
- AB Tüzükleri Türkiye’de doğrudan uygulanmaz.
- Uçuşun tehiri ile iptali farklı hükümlere tabidir.
- İptal, planlanmış bir uçuşun hiç gerçekleştirilmemesidir.
- Yargıtay’a göre beş saatlik tehir tek başına iptal sayılmaz.
- Tehirde yolcu, Yönetmeliğin 7/3. maddesi uyarınca yardım talep edebilir.
- İptal hâlinde mesafeye göre tazminat öngörülmüştür.
- Bagaj kaybında taşıyıcının sorumluluğu sınırlı sorumluluktur.
- Montreal Sözleşmesi’ne göre yolcu başına sınır 1131 Özel Çekme Hakkıdır.
- Önce gerçek zarar belirlenir, sonra üst sınırla karşılaştırılır.
- Kur hesabında karar tarihindeki SDR karşılığı esas alınır.
- Sınırlı sorumluluk yalnızca maddi tazminata ilişkindir.
- Her bagaj kaybı manevi tazminat gerektirmez; koşullar olay bazında incelenir.
Havayolu yolcularının en sık karşılaştığı iki sorun uçuşun aksaması ile bagajın kaybolmasıdır. Her ikisinde de tazminat talep edilebilir; ancak dayanaklar, hesaplama yöntemleri ve sınırlar tamamen farklıdır. Bu farkın gözden kaçması, çoğu talebin reddiyle sonuçlanır.
Uygulamadaki en yaygın yanılgı, uzun süren bir gecikmenin kendiliğinden iptal sayılacağı düşüncesidir. İkincisi, bagaj kaybında doğrudan üst sınırın istenebileceği varsayımıdır. Aşağıda önce mevzuat çerçevesini, sonra tehir ile iptal ayrımını ve bagaj tazminatının hesaplanmasını ele alıyoruz.
Kanunî dayanak
“Taşıyıcının sorumluluğunun sınırlandırılması, 12 Ekim 1929 tarihinde Varşova’da imzalanan ve Uluslararası Hava Taşımalarına İlişkin Bazı Kurulların Birleştirilmesi Hakkındaki Sözleşme ve bu Sözleşmeyi değiştiren Türkiye’nin katıldığı sözleşme ve protokollerin hükümlerine göre tayin olunur. Taşıyıcı, birinci fıkrada anılan sözleşme ve protokoller ile öngörülmüş bulunan sınırların yükseltilmesine ilişkin özel anlaşmalar yapmak veya bu nitelikteki anlaşmalara katılmak yetkisini haizdir.”
“Zararın, taşıyıcının veya adamlarının zarar vermek kastı ile veya zararın doğması ihtimali olduğunu bilerek dikkatsizce yaptıkları bir hareket veya ihmal sonucunda meydana geldiği ispat edildiği takdirde; bu Kanunda öngörülen sorumluluk sınırları uygulanmaz.”
Bu alanda kural kanunda değil, ikincil mevzuatta ve uluslararası sözleşmelerde olduğundan tarih tespiti belirleyicidir. Hava Yolu ile Seyahat Eden Yolcuların Haklarına Dair Yönetmelik (SHY-Yolcu) ile buna dayanan Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü genelgeleri sık değişmekte, bazı hükümleri hakkında yürütmenin durdurulmasına karar verilmektedir; nitekim Yargıtay kararında, Yolcu Hakları Uygulama Esasları Genelgesi’nin tazminat ödenmesine ilişkin maddesinin yürütmesinin durdurulduğu belirtilmiştir. Bagaj sorumluluğunda uygulanacak metin de olayın tarihine göre değişir: Varşova Sözleşmesi’nin 1999 tarihli Montreal Sözleşmesi’yle değişik 22. maddesi 26.03.2011 tarihinde yürürlüğe girmiştir; bu tarihten önceki olaylara önceki rejim uygulanır. Özel Çekme Hakkı (SDR) sınırları da dönemsel olarak güncellenir; aşağıda anılan 1131 SDR ve kilogram başına 17 SDR tutarları kararlara konu dönemde geçerli olan rakamlardır, güncel tutar mutlaka doğrulanmalıdır. Ayrıca 2920 sayılı Kanun’un 124. maddesinde sorumluluk sınırlarını yeniden belirleme yetkisi Cumhurbaşkanına aittir. Kanun’un cezaî hükümleri bakımından da hareketli bir tablo vardır: 143. madde 5728 sayılı Kanun’la, 144. madde 6758 sayılı Kanun’la değiştirilmiş; Anayasa Mahkemesi 30.11.2023 tarihli ve E.2023/129, K.2023/206 sayılı kararıyla bu hükümler yönünden iptal kararı vermiştir. Nihayet görev konusu tartışmalıdır; kararlarda uyuşmazlığın ticari dava niteliğinde olduğu ve asliye ticaret mahkemesinin görevli olduğu yönünde iddialar ileri sürülmüş, davalar hem tüketici hem asliye ticaret mahkemelerinde görülmüştür.
| Konu | Uçuşun tehiri | Uçuşun iptali |
|---|---|---|
| Tanım | Planlanan saatte kalkılmaması | Uçuşun hiç gerçekleştirilmemesi |
| Dayanak | SHY-Yolcu m.7 | SHY-Yolcu m.6 ve m.8 |
| Yolcunun hakkı | Yardım (ikram, konaklama, iade) | Tazminat ve bilet iadesi |
| Tazminat | Kural olarak yok | Mesafeye göre belirlenir |
| Beş saatlik gecikme | Yardım hakkı doğar | Kendiliğinden iptal sayılmaz |
| Genelge etkisi | Yönetmeliğin altında; onu genişletemez | |
| AB Tüzüğü | Doğrudan uygulanmaz, yalnızca dayanak | |
| Bagaj kaybı | Ayrı rejim: Montreal Sözleşmesi | |
| Manevi tazminat | Sınırlı sorumluluğa tabi değil | |
Uçuş gecikmelerinde dilekçeyi “iptal” üzerine kurmak en sık görülen hatadır. Yargıtay, beş saatlik bir tehirin uçuş iptali sayılacağına dair Yönetmelikte ve Genelgede hiçbir hüküm bulunmadığını tespit etmiş; bu durumda yolcunun ancak yardım talep edebileceğini belirtmiştir. Bagaj dosyalarında ise iki ayrı hata vardır. Birincisi, doğrudan üst sınırın istenmesidir: mahkemenin önce gerçek zararı belirlemesi, sonra bunu üst sınırla karşılaştırması gerekir. İkincisi, kur tarihidir: hesaplama dava tarihindeki değil, karar tarihindeki SDR kuru üzerinden yapılır. Üçüncü olarak manevi tazminat ayrı değerlendirilir; sınırlı sorumluluk hükümleri manevi tazminatı kapsamaz, ancak her bagaj kaybı da manevi tazminat gerektirmez.
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Uçuşun tehir mi edildiğini yoksa iptal mi olduğunu bilet ve taşıyıcı bildirimiyle belgeleyin.
- Gecikme süresini ve uçuş mesafesini kayda geçirin.
- Havalimanında yardım (ikram, konaklama, ulaşım) talep edip belgeleyin.
- İptal hâlinde bilet bedelinin iadesi ile alternatif taşıma seçeneğini yazılı isteyin.
- Bagaj gelmemişse havalimanından ayrılmadan kayıp bagaj raporu tutturun.
- Bagaj içeriğine ilişkin ayrıntılı emtia listesi hazırlayın.
- Elinizdeki fiş, fatura ve fotoğrafları liste ile birlikte saklayın.
- Seyahatin amacını ve süresini gösteren belgeleri dosyaya ekleyin.
- Taşıyıcıya süresinde yazılı şikâyet ve ihtarname gönderin.
- Gerçek zararı hesaplayıp geçerli SDR sınırıyla karşılaştırın.
- Manevi tazminat talebini eşyanın niteliği ve kullanım amacına dayandırın.
- Görevli mahkeme tartışmasını dava açmadan önce değerlendirin.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 27.01.2022 T., 2021/3736 E., 2022/704 K.
Bu kararla, uçuş tehirinin uçuş iptali sayılamayacağı açıkça ortaya konmuştur. Bir yolcunun 1.500-3.500 km aralığındaki uçuşu beş saat tehir edilmiş; yolcu bunun iptal niteliğinde olduğunu ileri sürerek tüketici hakem heyetinden 400 Avro karşılığı tazminat almıştı. Taşıyıcının hakem kararının iptali istemi reddedilince Adalet Bakanlığı kanun yararına bozma yoluna başvurmuştur. Daire önce çerçeveyi çizmiştir: “Türk Hukukunda hava yolu ile seyahat eden yolcuların hakları, Sivil Havacılık Genel Müdürlüğünce çıkarılan ‘Hava yolu ile Seyahat Eden Yolcuların Haklarına Dair Yönetmelikte’ düzenlenmiştir. Bunun dışında bir kanun veya tüzük bulunmamaktadır. Yönetmeliğin dayanağı ise AB’nin 261/2004 sayılı Tüzüğüdür.” Ardından AB Tüzüğü’nün doğrudan uygulanamayacağını belirtmiş ve şu sonuca varmıştır: “Yönetmelikte uçuş tehirinin 5 saat olması halinde uçuşun iptaline ilişkin hükümlerin uygulanacağı yönünde hiçbir açıklık yoktur. (…) Bu halde tüketici uçuş tehiri nedeniyle Yönetmeliğin 7/3 maddesi gereğince taşıyıcıdan ancak yardım talep edebilecektir. (…) Kaldı ki normlar hiyerarşisinde yönetmelikten daha alt seviyede bulunan Genelgenin 9/2 maddesi gereğince de tehirin, uçuş iptali olarak kabulü mümkün değildir.” Sonuç: Kanun yararına bozma isteğinin kabulü ile yerel mahkeme kararının sonuca etkili olmamak üzere BOZULMASINA, 27/01/2022 tarihinde oy birliğiyle karar verilmiştir. Kanun yararına bozma, kesinleşmiş hükmün taraflar arasındaki sonucunu ortadan kaldırmaz.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 24.09.2018 T., 2016/14602 E., 2018/5610 K.
Bu kararla, bagaj kaybında doğrudan üst sınıra hükmedilemeyeceği belirlenmiştir. Tatil dönüşü bagajı kaybolan yolcu zararının tazminini istemiş; yerel mahkeme gerçek zararın ispat edilemediği gerekçesiyle Montreal Konvansiyonu’nun sorumluluk üst sınırını esas alarak talep edilen tutarın tamamına hükmetmişti. Daire bu yöntemi hukuka aykırı bulmuştur: “bagajın kaybolması yada hasara uğraması halinde hava taşıyıcısının sorumluluğu sınırlı sorumluluk olup, bu durumda, yolcunun bagaj kaybı nedeniyle gerçek zararının belirlenmesi ve belirlenen tutarın üst sınır ile karşılaştırılması suretiyle üst sınırın altında ise zararın tamamına, bunun üstünde ise üst sınır kadar tazminata hükmedilmesi gerekmektedir.” Daire ayrıca gerçek zararın nasıl saptanacağını göstermiştir: “mahkemece dava konusu bagaj nedeniyle davacı tarafından mahkemeye verilen emtia listesi dikkate alınarak davacının sıfatı, … dışına gidiş nedeni, … dışında kaldığı süre gibi hususlar gözönüne alınarak, davacının yanında bulunan valizin içinde nelerin olabileceği ve istenen bedelin uygun olup olmadığı ve davacının gerçek zararının tespiti için bilirkişiden rapor alınarak ve her halükarda davalının üst sınır sorumluluğunu aşmayacak şekilde karar verilmesi gerekir.” Sonuç: Kararın davalı taşıyıcı yararına BOZULMASINA, 24/09/2018 tarihinde oy birliğiyle karar verilmiştir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 07.10.2019 T., 2018/4837 E., 2019/6257 K.
Bu kararla, hem kur tarihi hem de manevi tazminatın sınırlı sorumluluk dışında kaldığı tespit edilmiştir. Bagajı kaybolan yolcunun maddi tazminat istemi kısmen kabul edilmiş, manevi tazminat istemi ise sınırlı sorumluluk gerekçesiyle reddedilmişti. Daire ilk olarak hesaplama yöntemini düzeltmiştir: “havayolu taşıyıcısının bagajdan doğan sorumluluğunun üst sınırının 1131 SDR olduğu kabul edilip, öncelikle davacının gerçek zararının hesaplanıp, bu zararın 1131 SDR’nin altında kalması halinde gerçek zarara, üstünde çıkması halinde ise 1131 SDR ile sınırlı sorumluluğa karar verilmesi, hesaplama yapılırken SDR kurunun karar tarihinde TCMB nezdinde ilan edilen karşılığının dikkate alınması gerekir.” İkinci olarak manevi tazminatı ayırmıştır: “Varşova Konvansiyonu’nun 26.3.2011 tarihinde yürürlüğe giren ve 1999 tarihli Montreal Sözleşmesi’yle değişik 22. maddesi uyarınca havayolu taşıyıcısının sorumluluğunu sınırlandıran hükümler sadece maddi tazminat istemlere ilişkin olduğundan, manevi tazminata dair istemlerin sınırlı sorumluluk miktarı gözetilerek reddine karar verilmesi doğru değildir. Ancak, her bagaj kaybı manevi tazminatı gerektirmeyip, davacının kaybolan eşyasının manevi zararına sebebiyet verip vermeyeceği değerlendirilmelidir.” Sonuç: Kararın davacı yararına ve ayrıca hükümde sicil numaralarının yer almaması nedeniyle re’sen BOZULMASINA, 07/10/2019 tarihinde oy birliğiyle karar verilmiştir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 20.10.2022 T., 2021/5238 E., 2022/7225 K.
Bu kararla, önceki bozmaya uyulmasına rağmen yapılan hesaplama hataları düzeltilmiştir. Aynı uyuşmazlıkta yerel mahkeme bozmaya uymuş; ancak tazminatı yine üst sınır üzerinden ve dava tarihindeki kurla hesaplayarak manevi tazminata da genel ifadelerle hükmetmişti. Daire iki noktayı ayrı ayrı bozmuştur: “Dairemizin (1) nolu bozma bendi uyarınca mahkemece kaybolan bagajın 14 kg olduğu dikkate alınarak kg/17 SDR üzerinden toplam 238 SDR’nin karar tarihindeki TL karşılığına hüküm kurulması gerekirken Bozma İlamı ile çelişecek şekilde dava tarihindeki SDR kurunun dikkate alınması doğru olmadığı gibi, gerçek zararın üst sınırı olan 1131 SDR üzerinden tazminat hesabı yapılması da doğru olmamıştır.” Manevi tazminat yönünden ise ölçütü yinelemiştir: “her bagaj kaybı manevi tazminatı gerektirmeyip kaybolan eşyanın niteliği ve kullanım amacı dikkate alınarak 6098 sayılı TBK’nın 58. maddesi uyarınca manevi tazminat koşullarının oluşup oluşmadığının olay bazlı olarak tartışılarak karar verilmesi gerekir.” Sonuç: Kararın davalı yararına BOZULMASINA, 20/10/2022 tarihinde oy birliğiyle karar verilmiştir.
İkinci halka, ayrımdır. Tehir ile iptal farklı hükümlere tabidir; iptal, planlanmış uçuşun hiç gerçekleştirilmemesidir ve yalnızca bu hâlde mesafeye göre tazminat doğar.
Üçüncü halka, normlar hiyerarşisidir. Genelge yönetmeliğin altındadır; yönetmelikte olmayan bir tazminat hakkını genelge yaratamaz.
Dördüncü halka, tehirde yardımdır. Uzun gecikmede yolcunun hakkı tazminat değil, ikram, konaklama, ulaşım ve gerektiğinde bilet bedelinin iadesi biçimindeki yardımdır.
Beşinci halka, bagajda sıradır. Önce gerçek zarar belirlenir, sonra üst sınırla karşılaştırılır; doğrudan üst sınıra hükmedilmesi bozma sebebidir.
Altıncı halka, ispattır. Gerçek zarar emtia listesi, yolcunun sıfatı, seyahatin amacı ve süresi gibi ölçütlerle ve gerektiğinde bilirkişi raporuyla saptanır.
Yedinci halka, kur tarihidir. Hesaplama karar tarihinde ilan edilen SDR karşılığı üzerinden yapılır; dava tarihindeki kur esas alınamaz.
Sekizinci halka, manevi tazminattır. Sınırlı sorumluluk yalnızca maddi tazminatı kapsar; manevi tazminat için genel ölçütler olay bazında tartışılmalıdır. Aynı ayrım yük taşımasında ve paket tur ilişkisinde de kendini gösterir.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Sonucu | Doğrusu |
|---|---|---|
| Gecikmeyi iptal saymak | Tazminat talebi reddedilir | Tehirde yardım talep edilmeli |
| AB Tüzüğüne doğrudan dayanmak | Dayanak kabul edilmez | SHY-Yolcu Yönetmeliği esas |
| Genelgeye dayanarak tazminat istemek | Normlar hiyerarşisine aykırı olur | Yönetmelik hükmü aranmalı |
| Bagaj raporu tutturmadan ayrılmak | İspat güçleşir | Havalimanında rapor tutulmalı |
| Doğrudan üst sınırı talep etmek | Hüküm bozulur | Önce gerçek zarar belirlenmeli |
| Emtia listesi vermemek | Zarar hesaplanamaz | Ayrıntılı liste sunulmalı |
| Dava tarihindeki kuru kullanmak | Hesap hatalı olur | Karar tarihindeki kur esas |
| Manevi tazminatı sınıra tabi saymak | Talep haksız reddedilir | Sınır yalnızca maddi tazminata ilişkin |
| Manevi tazminatı genel ifadelerle istemek | Karar bozulur | Koşullar olay bazında açıklanmalı |
Yolcu hakları hangi mevzuatta düzenlenmiştir?
Yargıtay’ın belirttiği üzere Türk hukukunda havayolu ile seyahat eden yolcuların hakları, Sivil Havacılık Genel Müdürlüğünce çıkarılan Hava Yolu ile Seyahat Eden Yolcuların Haklarına Dair Yönetmelikte düzenlenmiştir; bunun dışında bir kanun veya tüzük bulunmamaktadır.
AB’nin 261/2004 sayılı Tüzüğü Türkiye’de uygulanır mı?
Doğrudan uygulanmaz. Yargıtay, Tüzüğün Yönetmeliğin dayanağı olduğunu, ancak Türkiye’nin AB’ye tam üye olmaması nedeniyle AB Tüzüklerinin doğrudan doğruya uygulama imkânı bulunmadığını belirtmiştir.
Uçuşun iptali nasıl tanımlanır?
Yönetmelikte iptal, önceden planlanmış olan ve en azından bir yerin rezerve edildiği bir uçuşun gerçekleştirilmemesi olarak tanımlanmıştır.
Beş saat geciken uçuş iptal sayılır mı?
Yargıtay, uçuş tehirinin beş saat olması hâlinde uçuşun iptaline ilişkin hükümlerin uygulanacağı yönünde Yönetmelikte ve Genelgede hiçbir açıklık bulunmadığını tespit etmiştir.
Gecikmede ne talep edebilirim?
Karara göre yolcu, uçuş tehiri nedeniyle Yönetmeliğin 7/3. maddesi gereğince taşıyıcıdan ancak yardım talep edebilir; bu yardım kapsamında bilet bedelinin iadesi ve dönüş uçuşunun ücretsiz sağlanması gibi seçenekler öngörülmüştür.
Genelge ile tazminat hakkı yaratılabilir mi?
Yaratılamaz. Yargıtay, normlar hiyerarşisinde yönetmelikten daha alt seviyede bulunan genelge hükmü gereğince de tehirin uçuş iptali olarak kabulünün mümkün olmadığını belirtmiştir.
Bagaj kaybında taşıyıcı sınırsız mı sorumludur?
Hayır. Bagajın kaybolması ya da hasara uğraması hâlinde hava taşıyıcısının sorumluluğu sınırlı sorumluluktur.
Sorumluluk sınırı nedir?
Kararlarda esas alınan dönemde, özel bir beyan bulunmadığı takdirde her yolcu için sorumluluk üst sınırı 1131 Özel Çekme Hakkı olarak uygulanmıştır. Güncel tutar mutlaka doğrulanmalıdır.
Tazminat nasıl hesaplanır?
Önce yolcunun gerçek zararı belirlenir; bu tutar üst sınırın altındaysa zararın tamamına, üstündeyse üst sınır kadar tazminata hükmedilir.
Gerçek zarar nasıl ispatlanır?
Yargıtay, mahkemeye verilen emtia listesi dikkate alınarak yolcunun sıfatı, yurt dışına gidiş nedeni ve orada kaldığı süre gibi hususların göz önüne alınmasını ve gerçek zararın tespiti için bilirkişiden rapor alınmasını istemiştir.
Hangi tarihteki kur uygulanır?
Hesaplama yapılırken SDR kurunun karar tarihinde Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası nezdinde ilan edilen karşılığının dikkate alınması gerekir.
Kilogram başına hesap ne zaman yapılır?
Bir kararda, kaybolan bagajın ağırlığı esas alınarak kilogram başına 17 SDR üzerinden hesaplanan tutarın karar tarihindeki Türk lirası karşılığına hükmedilmesi gerektiği belirtilmiştir.
Manevi tazminat sınırlı sorumluluğa tabi mi?
Değildir. Sorumluluğu sınırlandıran hükümler sadece maddi tazminat istemlerine ilişkin olduğundan, manevi tazminat isteminin sınırlı sorumluluk miktarı gözetilerek reddine karar verilmesi doğru değildir.
Her bagaj kaybı manevi tazminat gerektirir mi?
Gerektirmez. Kaybolan eşyanın niteliği ve kullanım amacı dikkate alınarak Türk Borçlar Kanunu’nun 58. maddesindeki koşulların oluşup oluşmadığı olay bazında tartışılmalıdır.
Sorumluluk sınırları hiç uygulanmayabilir mi?
2920 sayılı Kanun’un 126. maddesine göre zararın, taşıyıcının veya adamlarının zarar vermek kastıyla ya da zararın doğması ihtimalini bilerek dikkatsizce yaptıkları bir hareket veya ihmal sonucu meydana geldiği ispat edilirse sorumluluk sınırları uygulanmaz.
- 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu m.106 – Uygulanacak hükümler
- 2920 sayılı Kanun m.120-123 – Taşıyıcının sorumluluğu
- 2920 sayılı Kanun m.124 – Sorumluluğun sınırlandırılması
- 2920 sayılı Kanun m.126 – Sınırların uygulanmayacağı hâller
- Varşova Sözleşmesi (Montreal Sözleşmesi ile değişik) m.17 – Bagaj sorumluluğu
- Varşova Sözleşmesi (Montreal Sözleşmesi ile değişik) m.22 – Sorumluluk sınırları
- Hava Yolu ile Seyahat Eden Yolcuların Haklarına Dair Yönetmelik m.4 – Tanımlar
- SHY-Yolcu m.6 – Uçuşların iptali
- SHY-Yolcu m.7 – Uçuşların tehiri
- SHY-Yolcu m.8 – Tazminat hakkı
- SHY-Yolcu m.9 – Yardım hakkı
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.58 – Manevi tazminat
İlgili yazılarımız: hava yoluyla yük taşımada taşıyıcının sorumluluğu, paket tur sözleşmesi, tüketici hakem heyeti kararının iptali, manevi tazminatın belirlenmesi ve inad yolcu kararına itiraz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayın koşullarına göre değerlendirme değişebilir ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.