Saklı Pay Oranları ve Tenkis Davası
- Saklı pay, mirasbırakanın dokunamayacağı asgari miras payıdır.
- Altsoy: yasal miras payının 1/2’si. Ana ve baba: her biri için 1/4’ü.
- Sağ kalan eş: altsoy veya ana–baba zümresiyle birlikte mirasçıysa yasal payının tamamı; diğer hâllerde 3/4’ü.
- Kardeşlerin saklı payı yoktur — 2007’de kaldırıldı.
- Saklı paylar düşüldükten sonra kalan kısım tasarruf nisabıdır; mirasbırakan yalnızca bu kısımda serbesttir.
- Tenkis davası: öğrenmeden itibaren 1 yıl, her hâlde 10 yıl (TMK m.571).
Mirasbırakan, malvarlığı üzerinde sınırsız tasarruf yetkisine sahip değildir. Kanun, belirli yakınlarına dokunulamayacak bir asgari pay tanır: saklı pay. Bu payı zedeleyen vasiyetname ve sağlararası kazandırmalar, tenkis davasıyla yasal sınıra çekilir.
Konunun pratik zorluğu, saklı payın terekenin tamamı üzerinden değil, o mirasçının yasal miras payı üzerinden hesaplanmasıdır. Bu iki aşamalı hesap, uygulamada en sık yapılan hatanın kaynağıdır.
Saklı pay oranları
| Mirasçı | Saklı pay oranı | Neyin üzerinden |
|---|---|---|
| Altsoy (çocuk, torun) | 1/2 | Yasal miras payının |
| Ana ve babadan her biri | 1/4 | Yasal miras payının |
| Sağ kalan eş — altsoy veya ana–baba zümresiyle birlikte mirasçı ise | Tamamı | Yasal miras payının |
| Sağ kalan eş — diğer hâllerde | 3/4 | Yasal miras payının |
| Kardeşler | Yok | 2007’de kaldırıldı |
Kardeşler yasal mirasçı olabilirler, ancak mirasbırakan onları vasiyetname ile tamamen devre dışı bırakabilir.
En sık yapılan hata: saklı payı terekenin tamamı üzerinden hesaplamak. Doğru yöntem iki aşamalıdır — önce o mirasçının yasal miras payı bulunur, sonra bu paya saklı pay oranı uygulanır. İki çocuktan her birinin yasal payı 1/2’dir; saklı payı ise bunun yarısı, yani terekenin 1/4’üdür — 1/2 değil.
Hesap örnekleri
Örnek 1: Eş ve iki çocuk
Tereke 120 birim.
| Mirasçı | Yasal pay | Tutar | Saklı pay oranı | Saklı pay |
|---|---|---|---|---|
| Eş | 1/4 | 30 | Tamamı | 30 |
| Çocuk 1 | 3/8 | 45 | 1/2 | 22,5 |
| Çocuk 2 | 3/8 | 45 | 1/2 | 22,5 |
| Toplam saklı pay | 75 | |||
| Tasarruf nisabı | 45 | |||
Mirasbırakan, 120 birimlik terekenin yalnızca 45 biriminde serbestçe tasarruf edebilir.
Örnek 2: Eş ve ana–baba
Çocuk yok. Tereke 100 birim.
| Mirasçı | Yasal pay | Tutar | Saklı pay oranı | Saklı pay |
|---|---|---|---|---|
| Eş | 1/2 | 50 | Tamamı | 50 |
| Anne | 1/4 | 25 | 1/4 | 6,25 |
| Baba | 1/4 | 25 | 1/4 | 6,25 |
| Toplam saklı pay | 62,5 | |||
| Tasarruf nisabı | 37,5 | |||
Örnek 3: Eş ve kardeşler
Çocuk ve ana–baba yok. Tereke 100 birim.
- Eşin yasal payı 3/4 = 75. Altsoy veya ana–baba zümresiyle birlikte mirasçı olmadığı için saklı payı yasal payının 3/4’ü = 56,25.
- Kardeşlerin saklı payı yoktur.
- Tasarruf nisabı: 100 − 56,25 = 43,75.
Yani mirasbırakan kardeşlerine hiçbir şey bırakmayabilir; ancak eşin saklı payına dokunamaz.
Tenkise tabi tasarruflar
Ölüme bağlı tasarruflar
- Vasiyetname
- Miras sözleşmesi
- Vasiyet alacaklısına yapılan kazandırmalar
Sağlararası kazandırmalar (TMK m.565)
- Mirasçılara miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar — denkleştirmeye tabi tutulmamışsa.
- Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar.
- Serbestçe dönme hakkı saklı tutularak yapılan bağışlamalar ve ölümden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışında yapılan bağışlamalar.
- Saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapıldığı açık olan kazandırmalar.
Dördüncü bent en geniş kapsamlı olanıdır ve bir yıllık süre sınırına tabi değildir. Amaç unsuru ispatlanabiliyorsa çok daha eski tarihli devirler de tenkise tabi tutulabilir. Mal kaçırma amacıyla yapılan düşük bedelli satışlar tipik olarak bu kapsamda değerlendirilir.
Tenkiste sıra
TMK m.570 uyarınca tenkis belirli bir sıra izler:
- Önce ölüme bağlı tasarruflardan (vasiyetname) tenkis yapılır.
- Yetmezse sağlararası kazandırmalara geçilir.
- Sağlararası kazandırmalarda en yeni tarihliden en eskiye doğru ilerlenir.
Yani mirasbırakanın son yaptığı bağış, ilk tenkis edilen kazandırmadır.
Tenkis davası: süreler ve usul
| Konu | Kural |
|---|---|
| Kim açar | Saklı payı zedelenen mirasçılar |
| Kime karşı | Kazandırmadan yararlanan kişi (mirasçı veya üçüncü kişi) |
| Süre — öğrenme | Zedelendiğini öğrendiği tarihten itibaren 1 yıl |
| Süre — azami | Vasiyetnamelerde açılma, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinden itibaren 10 yıl |
| Görevli mahkeme | Asliye hukuk mahkemesi |
| Yetkili mahkeme | Mirasbırakanın son yerleşim yeri |
| Def’i olarak | Dava süresi geçse de def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir |
Bir yıllık süre hak düşürücüdür ve mahkemece resen gözetilir. Süre, mirasın açılmasından değil, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden işler. Vasiyetnamenin okunduğu duruşma tarihi, uygulamada çoğu zaman öğrenme anı kabul edilir.
Tenkis ile muris muvazaası farkı
| Tenkis davası | Muris muvazaası | |
|---|---|---|
| Dayanak | Geçerli ama saklı payı zedeleyen tasarruf | Görünüşte satış, gerçekte bağış |
| Kim açabilir | Yalnızca saklı pay sahibi | Tüm mirasçılar |
| Süre | 1 yıl / 10 yıl | Süreye tabi değil |
| Sonuç | Saklı payı tamamlayacak kadar indirim | Tasarrufun tümüyle geçersizliği |
Tapuda “satış” gösterilen ancak gerçekte bedel ödenmeyen devirlerde muris muvazaası daha güçlü bir yoldur; süre sınırı bulunmaması ve tüm mirasçılara dava hakkı vermesi nedeniyle önce bu ihtimal değerlendirilmelidir.
- Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E.2017/14026, K.2018/870, 12.02.2018 Saklı payın yaptırımı olan tenkisin çerçevesini çizer: tenkis, miras bırakanın saklı payları zedeleyen ölüme bağlı ve sağlararası kazandırmalarını tasarruf edebileceği sınıra çekmeyi amaçlayan, öncesine etkili, yenilik doğurucu bir davadır. Sıralama nettir: “Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar, önce ölüme bağlı tasarruflardan, bu yetmezse, en yeni tarihlisinden en eskisine doğru geriye gidilmek üzere sağlararası kazandırmalardan yapılır (TMK m.570).” Saklı payın zedelenip zedelenmediği net tereke üzerinden hesaplanır; aktife hem temlik edilenler hem temlik dışı malvarlığı dâhildir ve değerler ölüm tarihindeki bedeller esas alınarak bulunur.
- Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E.2021/6738, K.2023/306, 18.01.2023 Hesabın adımlarını sayar. Terekenin pasifi TMK m.507/2’ye göre belirlenir: miras bırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazım giderleri ile miras bırakanla birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kimselerin üç aylık geçim giderleri terekeden indirilir. Net tereke bulunduktan sonra miras payı, ardından saklı pay belirlenir. Sabit tenkis oranı, 11.11.1994 gün ve 4/4 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı ile “tasarrufun tümünün değeri ile davalılara yapılan fazla teberru arasında kurulan orandır” ve her davalı yönünden ayrı ayrı belirlenir. Kararda ayrıca “Tenkis davalarında tereke mevcudunun (temlik içi – temlik dışı) mahkemece re’sen araştırılması zorunludur” denilmektedir.
- Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E.2025/1141, K.2025/2470, 07.05.2025 Uygulamada sıkça atlanan bir düzeltmeyi içerir: lehine kazandırma yapılan davalının da saklı pay mirasçısı olması durumunda, ona yapılan kazandırma tutarından önce kendi saklı payı indirilir, ardından tenkise tabi kazandırma miktarı dikkate alınır. Karar ayrıca tercih hakkının ne zaman doğduğunu netleştirir: tasarrufa konu mal sabit tenkis oranında bölünebiliyorsa bağımsız bölüm hâlinde tescile karar verilir; bölünemezliği ortaya çıkmadan davalının TMK m.564’teki tercih hakkı doğmaz ve “Daha önce bir tercihten söz edilmişse de sonuç doğurmaz.”
- Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E.2022/4247, K.2022/7915, 21.12.2022 Gizli bağış hâlini ayrıca düzenler: “Eğer gizli bağış yoluyla taşınmaz alınmış ise, taşınmaz değil ödenen değer tenkise tabidir.” Bu hâlde ödenen paranın mirasın açıldığı gündeki değerine, o günden karar gününe kadar toptan eşya fiyat endeksleri ile nitelik ve imar değişikliği gibi fiyata etkili özel unsurlar hakkaniyet kuralları çerçevesinde uygulanarak değer belirlenir ve sabit tenkis oranıyla çarpılır. Kararda ayrıca TMK m.565/4 uyarınca saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapıldığı açık olan kazandırmaların tenkise tabi olduğu vurgulanmıştır.
- Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E.2025/4705, K.2026/311, 19.01.2026 Sabit tenkis oranının hangi tarihe göre bulunacağını açıklar: tereke tespit edildikten sonra mirasın açıldığı tarihteki fiyatlara göre değerlendirme yapılıp parasal miktar belirlenir; tasarrufun saklı payı ihlal edip etmediği ve sabit tenkis oranı bu rakam üzerinden hesaplanır. “Uygulamada mirasbırakanın ölüm gününe göre bulunan tenkis oranına, sabit tenkis oranı denilmektedir.” Kararda somut hesap adımları — ihlal edilen saklı pay / davalıya yapılan kazandırma — açıkça gösterilmiştir.
- Saklı payı terekenin tamamı üzerinden hesaplamak. Oran, yasal miras payına uygulanır.
- Kardeşin saklı payı olduğunu sanmak. Kardeşlerin saklı payı 2007’de kaldırıldı.
- Bir yıllık süreyi kaçırmak. Hak düşürücüdür ve mahkemece resen gözetilir.
- Muris muvazaası ihtimalini atlamak. Süre sınırı olmayan ve daha güçlü sonuç doğuran bu yol önce değerlendirilmelidir.
- Denkleştirmeyi tenkisle karıştırmak. Denkleştirme (TMK m.669 vd.) mirasçılar arasındadır ve saklı pay şartı aranmaz.
- Terditli talep kurmamak. Öncelikle muvazaa, kabul edilmezse tenkis biçiminde kademeli talep kurulmalıdır.
- Tereke tespiti yaptırmamak. Saklı pay hesabı, terekenin ve eklenecek değerlerin tespitine dayanır.
Ne yapılmalı?
- Mirasçılık belgesi alın ve yasal payları netleştirin.
- Tereke tespiti isteyin. Sulh hukuk mahkemesinden talep edilebilir.
- Tapu ve trafik kayıtlarını geriye dönük tarayın. Devir tarihleri ve bedelleri belirleyicidir.
- Devirlerin gerçek bedelini araştırın. Bedelin ödenmediği veya rayicin çok altında kaldığı hâller muvazaaya işaret eder.
- Süreyi hesaplayın. Öğrenme anını belgeleyin; bir yıllık süre buradan işler.
- Terditli dava açın: öncelikle muris muvazaası, kabul edilmezse tenkis.
- İhtiyati tedbir isteyin. Dava konusu taşınmazlara tapu şerhi konularak üçüncü kişilere devri önlenmelidir.
Saklı pay oranları nedir?
Altsoy için yasal miras payının yarısı, ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri saklı paydır. Sağ kalan eşin saklı payı duruma göre değişir: altsoy veya ana–baba zümresiyle birlikte mirasçı olduğu hâllerde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçüdür. Kardeşlerin saklı payı 2007 yılında yapılan değişiklikle kaldırılmıştır; artık kardeşlerin saklı payı bulunmamaktadır.
Saklı pay nasıl hesaplanır?
Hesap iki aşamalıdır. Önce mirasçının yasal miras payı bulunur, sonra bu paya saklı pay oranı uygulanır. Eş ve iki çocuğun mirasçı olduğu bir olayda çocukların her birinin yasal payı sekizde üçtür; saklı payı ise bunun yarısı, yani terekenin on altıda üçüdür. En sık yapılan hata, oranı doğrudan terekenin tamamına uygulamaktır. Saklı paylar toplamı terekeden düşüldüğünde kalan kısım tasarruf nisabıdır.
Tasarruf nisabı ne demek?
Mirasbırakanın vasiyetname veya bağışla serbestçe tasarruf edebileceği kısımdır. Terekeden tüm saklı paylar düşüldükten sonra kalan tutara eşittir. Mirasbırakan bu kısımda dilediği gibi tasarruf edebilir; mirasçı olmayan bir kişiye veya vakfa bırakabilir. Tasarruf nisabını aşan kazandırmalar ise saklı payı zedelediği ölçüde tenkise tabi olur ve saklı pay sahibi mirasçıların açacağı davayla indirilir.
Tenkis davası ne kadar sürede açılmalı?
TMK m.571 uyarınca tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl geçmekle düşer. Her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle dava hakkı sona erer. Bir yıllık süre hak düşürücüdür ve mahkemece resen gözetilir. Ancak tenkis, dava süresi geçmiş olsa dahi def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir.
Babam sağken tüm mallarını kardeşime devretti, ne yapabilirim?
İki yol vardır ve önce hangisinin uygun olduğu belirlenmelidir. Devir tapuda satış olarak gösterilmiş ancak gerçekte bedel ödenmemişse bu bir muris muvazaasıdır; tüm mirasçılar dava açabilir, süreye tabi değildir ve tasarrufun tümüyle geçersizliği sonucunu doğurur. Devir gerçek bir bağış ise ve saklı payı zedeliyorsa tenkis davası açılır; bu yolu yalnızca saklı pay sahipleri kullanabilir ve bir yıl ile on yıllık sürelere tabidir. Uygulamada talep terditli kurulur: öncelikle muvazaa, kabul edilmezse tenkis.
Ölümden önceki bir yıl içinde yapılan bağışlar tenkise tabi mi?
Evet. TMK m.565 uyarınca mirasbırakanın ölümünden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışında yaptığı bağışlamalar tenkise tabidir. Ayrıca serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ile saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yaptığı açık olan kazandırmalar da tenkise tabidir. Bu son hâl bir yıllık süre sınırına bağlı olmadığından, amaç unsuru ispatlanabildiği ölçüde çok daha eski tarihli devirler de kapsama girebilir.
Tenkis hangi sırayla yapılır?
TMK m.570 bir sıra öngörür. Önce ölüme bağlı tasarruflardan, yani vasiyetname ve miras sözleşmesiyle yapılan kazandırmalardan tenkis yapılır. Bunlar saklı payı tamamlamaya yetmezse sağlararası kazandırmalara geçilir. Sağlararası kazandırmalarda ise en yeni tarihli olandan başlanarak en eskiye doğru ilerlenir. Yani mirasbırakanın son yaptığı bağış, ilk tenkis edilen kazandırma olur.
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.505 — Tasarruf edilebilir kısım
- 4721 sayılı TMK m.506 — Saklı pay oranları
- 4721 sayılı TMK m.507-508 — Tasarruf edilebilir kısmın hesabı
- 4721 sayılı TMK m.560-563 — Tenkis davası ve koşulları
- 4721 sayılı TMK m.565 — Tenkise tabi sağlararası kazandırmalar
- 4721 sayılı TMK m.570 — Tenkiste sıra
- 4721 sayılı TMK m.571 — Hak düşürücü süreler (1 yıl / 10 yıl)
- 4721 sayılı TMK m.669 vd. — Mirasta denkleştirme
Mirasbırakan sağken yapılan feragat işlemleri için mirastan feragat sözleşmesi, borç riski bulunan terekelerde izlenecek yol için terekenin resmî defteri, üvey çocuk ve evlatlığın konumu için üvey çocuğun miras hakkı yazılarımıza bakabilirsiniz. Alan bilgisi: Miras Hukuku.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olayın koşulları farklı sonuçlar doğurabilir.
Mevzuat değişebildiğinden, işlem yapmadan önce yürürlükteki metin doğrulanmalıdır.