Sağ Kalan Eşin Aile Konutunda Mülkiyet Talebi (TMK m.652): Özgüleme Davası, Bedel Farkı, Görevli Mahkeme, Ecrimisil ve Yargıtay Kararları
- TMK m.652’ye göre eşlerden birinin ölümü hâlinde tereke malları arasında ev eşyası veya eşlerin birlikte yaşadıkları konut varsa, sağ kalan eş bunlar üzerinde kendisine miras hakkına mahsuben mülkiyet hakkı tanınmasını isteyebilir.
- Haklı sebeplerin varlığında, sağ kalan eşin veya diğer yasal mirasçılardan birinin istemiyle mülkiyet yerine intifa veya oturma hakkı tanınabilir.
- Mirasbırakanın meslek veya sanatını sürdürecek altsoy için gerekli bölümlerde sağ kalan eş bu hakları kullanamaz.
- Mal rejimindeki TMK m.240’ta öncelik intifa veya oturma hakkına, miras hukukundaki TMK m.652’de ise mülkiyete verilmiştir.
- Yargıtay’a göre sağ kalan eş, aralarındaki mal rejimi ne olursa olsun miras paylaşımında bu talepte bulunabilir.
- Özgüleme bedelsiz değildir; miras payına mahsup edilir, konutun değeri payı aşarsa fark ödenir.
- Mahkeme önce terekenin tamamını ve mirasçıların paylarının değerini belirlemeli, eksik bedel varsa depo ettirmelidir.
- Oturma hakkı tanınacaksa hakkın peşin sermaye değeri, sağ kalan eşin tahmini yaşam süresine göre bilirkişiyle hesaplanır.
- Özgüleme kararı paylaştırma niteliğindedir; o mal üzerindeki elbirliği ortaklığını sona erdirir.
- Bu nedenle davada görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir (HMK m.4/1-b; TMK m.642).
- Taşınmazın mirasbırakanın ölüm tarihinde aile konutu olduğunun tespitini istemekte sağ kalan eşin hukuki yararı vardır.
- Eşlerin zaman zaman başka bir evde kalması, asıl yaşam merkezi olan konutun aile konutu niteliğini ortadan kaldırmaz.
- Yargıtay, özgüleme davasının geleceğe etkili inşai dava olduğunu kabul etmiştir.
- Sağ kalan eş, diğer mirasçıların rızasının kalktığı tarihten özgüleme kararının kesinleştiği tarihe kadar ecrimisilden sorumlu olabilir.
- Derdest bir ortaklığın giderilmesi davası, özgüleme davasının açılmasına engel değildir; iki dava birlikte değerlendirilmelidir.
Eşini kaybeden kişi için en büyük endişelerden biri, yıllarca birlikte yaşadıkları evde kalıp kalamayacağıdır. Diğer mirasçılar, özellikle ölen eşin önceki evliliğinden çocuklar veya kardeşler varsa, ortaklığın giderilmesi davası açarak evin satışını isteyebilir ya da evde oturan sağ kalan eşten kira karşılığı tazminat talep edebilir.
Türk Medeni Kanunu, bu duruma karşı sağ kalan eşe aile konutu ve ev eşyası üzerinde öncelikli bir hak tanımıştır. Uygulamada sorunlar; konutun aile konutu olup olmadığı, bedel farkının nasıl hesaplanacağı, davanın hangi mahkemede açılacağı ve dava süresince doğan ecrimisil sorumluluğu konularında çıkmaktadır. Aşağıda TMK m.652 ve Yargıtay kararları ele alınmaktadır.
Kanunî dayanak
| Konu | Dayanak | Yargıtay yaklaşımı |
|---|---|---|
| Aile konutunda mülkiyet talebi | TMK m.652/1 | Miras payına mahsuben istenebilir |
| İntifa veya oturma hakkı | TMK m.652/2 | Haklı sebeple mülkiyet yerine |
| Mal rejimi türünün etkisi | TMK m.652; Y14HD 26.05.2021 | Talebe engel değil |
| Özgülemenin bedeli | TMK m.657-658; Y14HD 10.12.2015 | Bedelsiz değil, fark depo edilir |
| Görevli mahkeme | HMK m.4/1-b; Y14HD 26.05.2021 | Sulh hukuk mahkemesi |
| Aile konutu tespiti | TMK m.652; Y2HD 22.04.2024 | Hukuki yarar vardır |
| Başka evde dönemsel kalma | Y2HD 22.04.2024 | Aile konutu niteliğini değiştirmez |
| Özgüleme kararının niteliği | HMK m.108/3; Y7HD 16.10.2024 | Geleceğe etkili inşai karar |
| Dava süresince ecrimisil | TMK m.995; Y7HD 16.10.2024 | Kesinleşmeye kadar sorumluluk |
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Mirasçılık belgesini alarak mirasçıları ve miras paylarını belirleyin.
- Terekede yer alan tüm taşınmaz, taşınır, banka hesabı ve diğer malvarlığı değerlerini tespit edin.
- Birlikte yaşadığınız konutun ölüm tarihinde aile konutu olduğunu gösteren nüfus kaydı, abonelik ve tanık delillerini toplayın.
- Konutun aile konutu niteliği tartışmalıysa bunun tespiti için ayrıca dava açma ihtiyacını değerlendirin.
- Diğer mirasçılara kullanımınızın rızaya dayandığını gösteren yazışma veya belgeleri saklayın.
- Mülkiyet mi yoksa intifa veya oturma hakkı mı talep edeceğinizi, terekedeki payınızı ve ödeme gücünüzü birlikte düşünerek belirleyin.
- Davayı sulh hukuk mahkemesinde, diğer tüm mirasçılara karşı açın.
- Konut ve eşyanın değeri payınızı aşıyorsa fark bedeli yatırmaya hazırlıklı olun.
- Ortaklığın giderilmesi davası açılmışsa özgüleme talebinizi derhâl ileri sürün ve dosyaların birlikte değerlendirilmesini isteyin.
- Mahkemenin verdiği kesin sürelere uyarak gerekli dava veya işlemleri süresi içinde yapın.
- Diğer mirasçılar ecrimisil talep ederse rızanın ne zaman kalktığını ve özgüleme kararının kesinleşme tarihini kontrol edin.
- Karar kesinleştikten sonra tapuya tescil veya hak şerhi işlemlerini takip edin.
Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 16.10.2024 T., 2022/1332 E., 2024/4564 K.
Özgüleme davası geleceğe etkili inşai bir davadır; sağ kalan eş, diğer mirasçıların rızasının kalktığı tarihten özgüleme kararının kesinleştiği tarihe kadar ecrimisilden sorumludur. Bir bölge adliye mahkemesi hukuk dairesi, özgüleme kararı kesinleştiği için aile konutunda oturan sağ kalan eşin haksız işgalci sayılamayacağını ve ecrimisil ödemeyeceğini kabul etmiştir. Başka bir bölge adliye mahkemesi hukuk dairesi ise özgüleme kararının geçmişe etkili olmadığını, kesinleşmeye kadar ecrimisil istenebileceğini belirtmiştir. Bölge adliye mahkemesi hukuk daireleri başkanlar kurulunun başvurusu üzerine uyuşmazlığı inceleyen Daire, TMK m.240 ile m.652 arasındaki öncelik farkını açıklamış ve doktrinde hakkın niteliği konusunda farklı görüşler bulunduğuna değinmiştir. Özgüleme ilamı kesinleşene kadar sağ kalan eşin diğer mirasçılarla elbirliği mülkiyeti hükümlerine göre paydaş olduğunu, bedelin diğer paydaşlara ödendiğini ve hükme en yakın tarihteki değerin depo edildiğini belirterek davanın “hukuki niteliğinin geleceğe etkili- kurucu (inşai-yenilik doğurucu) olduğu” sonucuna ulaşmıştır. Geçmişe etki tanıyan özel bir yasal düzenleme bulunmadığından HMK m.108/3 uyarınca mirasçıların ecrimisil talep hakkının korunması gerektiğini kabul etmiştir. Uyuşmazlık 16.10.2024 tarihinde 5235 sayılı Kanunun 35. maddesi uyarınca oybirliğiyle bu yönde giderilmiştir.
Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, 26.05.2021 T., 2019/3590 E., 2021/3537 K.
Aile konutunun sağ kalan eşe özgülenmesi paylaştırma niteliğinde olduğundan, bu davalara bakmakla görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir. Sağ kalan eş, mirasbırakan adına kayıtlı ve birlikte oturdukları bağımsız bölümde öncelikle miras payına mahsuben, yetmezse ek bedel ödeyerek mülkiyet hakkı tanınmasını, bu mümkün olmazsa intifa hakkı tanınmasını istemiştir. Sulh hukuk mahkemesi, malvarlığına ilişkin davalarda asliye hukuk mahkemesinin görevli olduğu gerekçesiyle dava dilekçesini görev yönünden reddetmiştir. Daire, sağ kalan eşin mirasçı olması hâlinde mal rejimi ne olursa olsun miras paylaşımında aile konutu ve ev eşyasının kendisine özgülenmesini isteyebileceğini, ancak bu özgüleme ve alım hakkının bedelsiz olmadığını belirtmiştir. TMK m.652’deki özgülemenin “paylaştırma niteliğinde olup, özgüleme kararı, o mal üzerindeki mirasçıların “elbirliği” şeklindeki ortaklığının izalesi sonucunu hasıl eder” diyerek görevin paylaşma davalarındaki kurallara göre belirlenmesi gerektiğini açıklamıştır. TMK m.642 ve HMK m.4/1-b uyarınca davaya bakma görevinin sulh hukuk mahkemesine ait olduğunu kabul etmiştir. Hüküm 26.05.2021 tarihinde davacı vekilinin temyizi üzerine oybirliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 22.04.2024 T., 2023/5662 E., 2024/2723 K.
Sağ kalan eşin TMK m.652’deki hakkını kullanabilmesi için konutun aile konutu olduğunun tespitini istemekte hukuki yararı vardır; eşlerin zaman zaman başka bir evde kalması asıl yaşam merkezinin aile konutu niteliğini ortadan kaldırmaz. Sağ kalan eş, eşiyle otuz yılı aşkın süre birlikte oturdukları dairenin miras payına mahsuben kendisine özgülenebilmesi için aile konutu olduğunun tespitini istemiştir. Aile mahkemesi davayı kabul etmiş; bölge adliye mahkemesi ise ölüm tarihinde eşlerin yerleşim yerinin köydeki başka bir adres olduğunu, sağ kalan eşin ikametini ölümden sonra dava konusu daireye naklettiğini ve TMK m.194’teki korumanın ölümle sona erdiğini belirterek davayı reddetmiştir. Daire, “Davacının bu yasal hakkını kullanabilmesi için taşınmazın aile konutu olduğunun tespitini istemekte hukuki yararının olduğu açıktır.” diyerek esasa girmiştir. Eşlerin uzun süredir bu dairede oturduklarını, ortak çocuklarının burada büyüdüğünü, köydeki taşınmazda zaman zaman kalmanın o yeri aile konutu yapmayacağını, aboneliklerin 1980’li yıllardan beri aktif olduğunu ve tanık beyanlarını birlikte değerlendirerek dairenin ölüm tarihine kadar aile konutu olduğunu kabul etmiştir. Bölge adliye mahkemesi kararı 22.04.2024 tarihinde davacı vekilinin temyizi üzerine oybirliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, 10.12.2015 T., 2015/11495 E., 2015/11395 K.
Özgüleme karşılıksız değildir; mahkeme terekenin tamamını ve miras paylarının değerini belirlemeli, konut ve eşyanın değeri payı aşıyorsa eksik bedeli depo ettirmelidir. Sağ kalan eş, mirasbırakanla birlikte oturdukları ve aile mahkemesi kararıyla aile konutu olduğu tespit edilen bağımsız bölüm ile içindeki eşyalar üzerinde miras hakkına mahsuben mülkiyet hakkı tanınmasını istemiştir. Davalılar tescil talebini kabul ettiklerini, ancak diğer tereke malları üzerindeki hak iddiasını kabul etmediklerini bildirmiştir. Mahkeme davayı kabul etmiştir. Daire, “özgüleme, ister mülkiyet hakkı, isterse bunun yerine intifa veya oturma hakkı tanınması şeklinde olsun, karşılıksız olmayıp” miras hakkına mahsuben olacağını, özgülemenin paylaşma hükmünde bulunduğunu ve değerin tespitinde TMK m.657-658’in uygulanacağını belirtmiştir. Oturma hakkı tanınacaksa hakkın ölümle sona ereceği dikkate alınarak sağ kalan eşin tahmini kalan yaşam süresine göre peşin sermaye değerinin bilirkişiyle hesaplanması, bu değer miras payını aşıyorsa farkın diğer mirasçılara ödenmek üzere depo ettirilmesi gerektiğini açıklamıştır. Hüküm 10.12.2015 tarihinde davalıların temyizi üzerine eksik inceleme nedeniyle oybirliğiyle bozulmuştur.
Yargıtay 7. Hukuk Dairesi 20.05.2024 tarihli ve 2024/1466 E., 2024/2731 K. sayılı kararında; sulh hukuk mahkemesinin aile konutu tespiti için verdiği kesin süre içinde aile mahkemesinde dava açılmasına rağmen, derdest ortaklığın giderilmesi dosyasındaki ara karar esas alınarak davanın reddedilmesi üzerine verilen bozma kararına uyulduğunu, mahkemenin davayı kabul ederek bağımsız bölümün mülkiyetini sağ kalan eşe özgülediğini ve kararın kesinleştiğinde tapuya tesciline hükmettiğini belirtmiş; tarafların temyiz itirazlarını reddederek kararı oybirliğiyle onamıştır. Ortaklığın giderilmesi süreci için ortaklığın giderilmesi davası yazımıza bakılabilir.
Mal rejimi tasfiyesindeki benzer hak için katılma alacağı, mülkiyet yerine sınırlı ayni hak tanınması hâlinde sükna (oturma) hakkı ve intifa hakkı yazılarımız incelenebilir. Dava süresince kullanım karşılığı talepleri için ecrimisil davası, eşler hayattayken konutun korunması için aile konutu şerhi, elbirliği ortaklığı için elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi yazılarımıza bakılabilir.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Neden sorun çıkarır | Doğrusu |
|---|---|---|
| Özgülemenin bedelsiz olduğunu sanmak | Fark bedel istenir | Payı ve konut değerini karşılaştırın |
| Yalnız konutun değerini tespit ettirmek | Hüküm eksik incelemeden bozulur | Terekenin tamamını değerlendirin |
| Davayı asliye hukukta açmak | Görevsizlik kararı çıkar | Sulh hukuk mahkemesine başvurun |
| Bazı mirasçıları davaya dahil etmemek | Taraf teşkili eksik kalır | Tüm mirasçıları davalı gösterin |
| Aile konutu niteliğini ispat etmemek | Talep reddedilebilir | Abonelik, tanık ve kayıtları sunun |
| Nüfus kaydını tek başına belirleyici saymak | Gerçek yaşam merkezi gözden kaçar | Tüm delilleri birlikte değerlendirin |
| Ortaklığın giderilmesi davasını beklemek | Taşınmaz satışa çıkabilir | Özgüleme talebini derhâl ileri sürün |
| Kesin süreleri kaçırmak | Dava reddedilebilir | Süresi içinde işlem yapın |
| Ecrimisilden tamamen muaf olduğunu sanmak | Kesinleşmeye kadar sorumluluk doğabilir | Rıza ve kesinleşme tarihlerini izleyin |
Eşim öldü, birlikte oturduğumuz ev bana verilebilir mi?
TMK m.652’ye göre sağ kalan eş, terekedeki aile konutu ve ev eşyası üzerinde miras hakkına mahsuben kendisine mülkiyet hakkı tanınmasını isteyebilir.
Ev bana bedava mı verilir?
Hayır. Yargıtay’a göre özgüleme karşılıksız değildir; konutun değeri miras payınızı aşıyorsa aradaki farkı ödemeniz gerekir.
Fark bedel nasıl hesaplanır?
14. Hukuk Dairesine göre önce terekenin tamamı ve değeri, sonra mirasçıların paylarının değeri belirlenir; konut ve eşyanın değeri sağ kalan eşin payından fazlaysa eksik bedel depo ettirilir.
Değer hangi tarihe göre belirlenir?
TMK m.657’ye göre taşınmazlar paylaşmanın yapıldığı zamandaki gerçek değerleri esas alınarak özgülenir. 7. Hukuk Dairesi de hükme en yakın tarihteki bedelin tespit edildiğini belirtmiştir.
Mülkiyet yerine oturma hakkı istenebilir mi?
TMK m.652/2’ye göre haklı sebeplerin varlığı hâlinde sağ kalan eşin veya diğer yasal mirasçılardan birinin istemiyle mülkiyet yerine intifa veya oturma hakkı tanınabilir.
Oturma hakkının değeri nasıl bulunur?
14. Hukuk Dairesine göre hakkın ölümle sona ereceği dikkate alınarak sağ kalan eşin tahmini kalan yaşam süresine göre peşin sermaye değeri bilirkişi eliyle tespit edilir.
Mal ayrılığı rejimindeysek de bu hakkı kullanabilir miyim?
Evet. 14. Hukuk Dairesi, sağ kalan eş mirasçıysa aralarındaki mal rejimi ne olursa olsun miras paylaşımında bu talepte bulunabileceğini belirtmiştir.
TMK 240 ile TMK 652 arasındaki fark nedir?
7. Hukuk Dairesine göre m.240 mal rejimi tasfiyesinde katılma alacağına mahsuben öncelikle intifa veya oturma hakkı tanır; m.652 ise miras paylaşımında miras payına mahsuben öncelikle mülkiyet hakkı tanır.
Dava hangi mahkemede açılır?
14. Hukuk Dairesine göre özgüleme paylaştırma niteliğinde olduğundan görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir.
Evin aile konutu olduğunu ayrıca ispat etmem gerekir mi?
Tartışma varsa gerekir. 2. Hukuk Dairesi, sağ kalan eşin bu hakkı kullanabilmek için aile konutu tespiti istemekte hukuki yararı bulunduğunu kabul etmiştir.
Nüfus kaydımız başka yerdeyse ev aile konutu sayılmaz mı?
2. Hukuk Dairesi, uzun süreli fiilî yaşam, çocukların burada büyümesi, abonelikler ve tanık beyanlarını birlikte değerlendirerek başka bir evde zaman zaman kalınmasının aile konutu niteliğini değiştirmeyeceğini kabul etmiştir.
Diğer mirasçılar ortaklığın giderilmesi davası açtıysa ne olur?
Özgüleme talebi bu davada da ileri sürülmeli ve dosyalar birlikte değerlendirilmelidir. Uygulamada derdest ortaklığın giderilmesi davası varken açılan özgüleme davalarının kabul edildiği görülmektedir.
Dava sürerken evde oturduğum için kira öder miyim?
7. Hukuk Dairesine göre sağ kalan eş, diğer mirasçıların rızasının kalktığı tarihten özgüleme kararının kesinleştiği tarihe kadar ecrimisilden sorumlu olabilir.
Mülkiyet ne zaman bana geçer?
TMK m.705/2’ye göre mahkeme kararı hâlinde mülkiyet tescilden önce kazanılır; ancak tasarruf işlemi için tescil gerekir. 7. Hukuk Dairesi, özgüleme kararının geleceğe etkili olduğunu ve yeni hukuki durumun kararın kesinleşmesiyle doğduğunu belirtmiştir.
Ev eşyası da bana verilebilir mi?
Evet. TMK m.652/1, konutun yanında ev eşyası üzerinde de miras hakkına mahsuben mülkiyet hakkı tanınmasını mümkün kılar.
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.652 — Aile konutu ve ev eşyasının sağ kalan eşe özgülenmesi
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.240 — Aile konutu ve ev eşyası
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.194 — Aile konutu
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.642 — Paylaşmayı isteme hakkı
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.651 — Bazı malların özgülenmesi veya satılması
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.657 — Özgülenmeye esas olan değer
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.658 — Değerin belirlenmesi
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.705 — Tescil
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.995 — İyiniyetli olmayan zilyet bakımından
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.4 — Sulh hukuk mahkemelerinin görevi
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.108 — İnşaî dava
- 5235 sayılı Kanun m.35 — Başkanlar kurulunun görevleri
İlgili yazılarımız: Sükna (oturma) hakkı · Ortaklığın giderilmesi davası · Ecrimisil davası · Katılma alacağı · Aile konutu şerhi
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayın koşullarına göre değerlendirme değişebilir ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.