Mezarlık, Defin İzni ve Mezarın Nakli: Yetki, Süre ve Dava Yolu
- Umumi mezarlıkların mülkiyeti belediye bulunan yerlerde belediyelere, köylerde köy tüzel kişiliklerine aittir.
- Devlet mezarlığı, tarihi mezarlıklar, şehitlikler ve cemaatlere ait özel statülü mezarlıklar bu kuralın dışındadır.
- Mezarlık yerleri satılamaz ve kazandırıcı zamanaşımı zilyetliğiyle kazanılamaz.
- Mezarlıklar ve mezarlar bozulamaz, tahrip edilemez ve kirletilemez.
- Bu yerler park, bahçe, meydan, otopark, çocuk parkı ve yeşil alan olarak ayrılamaz.
- Yol geçme zorunluluğu bulunduğu İçişleri Bakanlığınca kabul edilen yerler istisnadır.
- Mezarlık vasfı taşımayan mevcut mezarlıklar da başka amaçla kullanılamaz.
- Mezarlık olarak ayrılan yerlerden başka yerlere ölü gömülmesi kural olarak yasaktır.
- Defin ruhsatı alınmadıkça ve ibraz edilmedikçe hiçbir cenazenin defni caiz değildir.
- Mezarlık alanlarını tespit, tesis ve işletme görevi büyükşehirlerde büyükşehir belediyesindedir.
- Defin ile ilgili hizmetleri yürütmek ilçe belediyelerinin de görevleri arasındadır.
- Belediyeler mahallî müşterek nitelikte defin ve mezarlık hizmetlerini yapar veya yaptırır.
- Yakınlarına teslim edilen bazı cenazeler yirmi dört saat içinde defnedilir.
- Zorunlu hâllerde bu süre mülki idare amirince uzatılabilir.
- Özel taşınmaza izinsiz defin hâlinde mezarın nakli istenebilir.
Mezarlık ve defin konusu ilk bakışta tek bir idarenin işi gibi görünür; oysa üç ayrı mevzuat katmanı iç içe geçmiştir. Umumi Hıfzıssıhha Kanunu defin ruhsatını ve mezarlık dışına gömme yasağını, 3998 sayılı Kanun mezarlıkların mülkiyetini ve korunmasını, belediye mevzuatı ise hizmetin hangi belediye tarafından yürütüleceğini düzenler.
Bu yazıda umumi mezarlıkların kime ait olduğu, mezarlık vasfının hangi hâlde değiştirilebileceği, defin ruhsatının niteliği, yirmi dört saatlik defin süresinin kaynağı ve sınırı, hizmetin hangi belediyeye ait olduğu ve özel taşınmaza izinsiz defin hâlinde açılacak dava Danıştay ve Yargıtay kararlarıyla ele alınmaktadır.
Kanunî dayanak
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Mülkiyet | Belediyeye, köylerde köy tüzel kişiliğine ait | 3998 m.1 |
| Devir yasağı | Satılamaz, zamanaşımıyla kazanılamaz | 3998 m.1 |
| Vasfın korunması | Asli gayesi dışında kullanılamaz | 3998 m.2 |
| İstisna | Yol geçme zorunluluğu İçişleri Bakanlığınca kabul edilen yerler | 3998 m.2 |
| Defin yeri | Mezarlık dışına defin kural olarak yasak | 1593 m.211 |
| Defin ruhsatı | Ruhsat alınmadıkça defin caiz değil | 1593 m.215 |
| Büyükşehirde yetki | Mezarlık tespiti, tesisi ve işletmesi büyükşehir belediyesinde | 5216 m.7/1-(s) |
| İlçe belediyesi | Defin ile ilgili hizmetleri yürütür | 5216 m.7/3-(e) |
| Defin süresi | Belirli cenazelerde yirmi dört saat | Yönetmelik m.39 |
Ne yapmalı? Adım adım yol haritası
- Ölüm belgesini düzenleyen mercii ve defin ruhsatının kim tarafından verileceğini tespit edin.
- Defnin yapılacağı mezarlığın umumi mezarlık mı yoksa özel statülü mezarlık mı olduğunu belirleyin.
- Büyükşehir sınırları içindeyseniz mezar yeri tahsisi için büyükşehir belediyesine başvurun.
- Defin hizmetine ilişkin taleplerinizi ilçe belediyesinin yetki alanı bakımından ayrıca değerlendirin.
- Cenazenin teslim alındığı hâllerde yirmi dört saatlik defin süresini takvime işleyin.
- Süre yetmiyorsa zorunlu hâl gerekçenizi yazılı olarak mülki idare amirine bildirin.
- Mezarlık vasfının değiştirilmesini istiyorsanız yol geçme zorunluluğu kabulü bulunup bulunmadığını araştırın.
- Cins tashihi talebinizi tapu müdürlüğüne yapın ve ret kararına karşı itiraz yolunu işletin.
- İtirazın reddi üzerine süresinde iptal davası açın.
- Kendi taşınmazınıza izinsiz defin yapılmışsa el atmanın önlenmesi ve mezarın nakli talebiyle dava açın.
- Paylı mülkiyet varsa taşınmazın niteliğinin değiştirilip değiştirilmediğini ayrıca ileri sürün.
- Tahsis karşılığı devredilen taşınmaz bakımından alacak talebinizi malvarlığını devralan belediyeye yöneltin.
Danıştay 10. Daire, 31.03.2022 T., 2017/1297 E., 2022/1781 K.
Mezarlık vasfı, yol geçme zorunluluğu dışında arsaya çevrilemez. Belediye, mezarlık vasıflı taşınmazın yola terk edilen kısmı dışında kalan bölümünün arsa olarak tescilini istemiş; tapu müdürlüğünün ret kararına yapılan itiraz da reddedilmişti. İdare mahkemesi, taşınmaza 1975’ten beri defin yapılmadığı ve mezarların nakledildiği gerekçesiyle işlemi iptal etmişti. Daire bu yaklaşımı benimsememiştir: 3998 sayılı Kanun uyarınca “yol geçme zorunluluğu bulunduğu İçişleri Bakanlığınca kabul edilen mezarlıklar veya bölümleri haricindeki umumi mezarlıkların; imar mevzuatı ile veya başka herhangi bir şekilde park, bahçe, meydan, otopark, çocuk parkı, yeşil alan gibi sahalar olarak ayrılamayacak ve asli gayesi dışında hiçbir amaç için kullanılamayacak olması ve talebe konu taşınmazdan yol geçme zorunluluğu bulunduğunun İçişleri Bakanlığınca kabul edildiğine dair herhangi bir bilgi ve belge bulunmaması” karşısında ret işlemi hukuka uygun bulunmuştur. Daire ayrıca, mahkemenin dayandığı 1942 tarihli Talimatname’nin 2010 tarihli Yönetmelik’in 43. maddesiyle yürürlükten kaldırıldığını ve bu hükümlere yeni Yönetmelik’te yer verilmediğini saptamıştır. Sonuç: iptal kararı 31/03/2022 tarihinde oy birliğiyle BOZULMUŞTUR.
Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, 22.09.2022 T., 2022/1679 E., 2022/2567 K.
Defin işlemlerinde mülki idare amirine görev veren yönetmelik değişikliği hukuka uygun bulunmuştur. 2016 yılında yapılan Yönetmelik değişikliğiyle, teslim alınan bazı cenazelerin yirmi dört saat içinde defnedileceği, zorunlu hâllerde bu sürenin mülki idare amirince uzatılabileceği ve süresinde defnedilmeyen cenazelerin mülki idare amirinin kararıyla gömüleceği düzenlenmişti. Daire kararında, mülki idare amirlerinin Umumi Hıfzıssıhha Kanunu ve İl İdaresi Kanunu’ndan kaynaklanan görev ve yetkileri dikkate alındığında düzenlemede hukuka aykırılık bulunmadığı; yirmi dört saatlik sürenin “cenazelerin yakınları tarafından teslim alınmasından sonra defin için verilen bir süre olması, teslim alındıktan sonra cenazenin daha uzun süre bekletilmesinin genel sağlığa yönelik olumsuzluklar yaratabilecek bulunması ve zorunlu hallerde mülki idare amirince uzatılabilecek olması nedenleriyle makul ve yeterli olduğu” belirtilmiştir. Kurul, temyiz incelemesinde bu kararı benimsemiştir. Sonuç: davanın reddine ilişkin Daire kararının ONANMASINA, kesin olarak, 22/09/2022 tarihinde oy çokluğuyla karar verilmiştir. Kararda yer alan karşı oy — defin görevinin belediyelere ait olduğu ve mülki idare amirlerine kanundan kaynaklanmayan yetki verildiği yönünde — çoğunluk görüşü değildir.
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 18.06.2012 T., 2012/10876 E., 2012/15322 K.
Mezarlık tahsisi yetkisi büyükşehirde olsa da, bedel alacağı malvarlığını devralan belediyeye yöneltilir. Toplu mezarlık tahsisi karşılığında belediyeye taşınmaz devredilmiş, ancak tahsis yapılmadan devreden belediye başka bir belediyeye bağlanmıştı. Yerel mahkeme, tahsis yetkisinin büyükşehir belediyesinde olduğu gerekçesiyle davayı husumetten reddetmişti. Daire önce yetki kuralını belirlemiştir: “5216 Sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu’nun 7. maddesine göre mezarlık alanlarını tespit etmek, mezarlıklar tesis etmek, işletmek, işlettirmek defin ile ilgili hizmetleri yürütmek görevi Büyükşehir Belediyelerine aittir.” Ardından talebin niteliğini ayırmıştır: “davacının talebi de mezar yeri tahsisi olmayıp, taşınmazın rayiç bedeline ilişkin alacak talebi olduğundan; davanın … Belediyesine yöneltilmesinde bir yanlışlık bulunmamaktadır.” Mahkemenin işin esasına girmesi gerektiği belirtilmiştir. Sonuç: husumetten ret kararı 18.06.2012 tarihinde oy birliğiyle BOZULMUŞTUR.
Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, 14.12.2015 T., 2014/12568 E., 2015/14511 K.
Özel taşınmaza izinsiz defin hâlinde mezarın nakli yoluyla el atmanın önlenmesi istenebilir. Paylı mülkiyete konu çay bahçesi niteliğindeki taşınmazın bir bölümüne, paydaşlardan bazıları anne ve babalarını defnetmişti. Daire, ilk incelemede yalnız mülkiyet hükümleriyle sonuca gidilmesini yeterli görmemiş ve bozma ilamında Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nu esas almıştır: Kanun m.211’de “mezarlık ittihaz olunan yerlerden başka yerlere ölü defni memnudur”, m.215’te ise “bu kanunun tarifi dahilinde defin ruhsatiyesi alınmadıkça ve ibraz olunmadıkça hiç bir cenazenin defni caiz değildir” denildiği hatırlatılarak, bu düzenlemeler gözetilmeden Türk Medeni Kanunu hükümleri üzerinden sonuca gidilmesinin doğru olmadığı belirtilmiştir. Bozmaya uyularak yapılan yargılamada, Türk Medeni Kanunu m.692 gözetilerek çay bahçesi niteliğindeki taşınmazın niteliğinin değiştirildiği saptanmış ve dava kabul edilmiştir. Sonuç: hüküm 14.12.2015 tarihinde oy birliğiyle ONANMIŞTIR.
İkinci halka vasıf. Mezarlık vasfı, asli gayesi dışında kullanıma kapalıdır. Fiilen defin yapılmıyor olması ya da imar planında başka bir fonksiyon gösterilmesi, vasfın değiştirilmesi için yeterli değildir.
Üçüncü halka istisna. Vasıf değişikliğinin tek kapısı, yol geçme zorunluluğu bulunduğunun İçişleri Bakanlığınca kabul edilmesidir. Bu kabulü gösteren belge yoksa talep reddedilir.
Dördüncü halka mülga metin. 1942 tarihli Talimatname’nin cins tashihine izin veren hükmü 2010 yılında yürürlükten kalkmıştır; mülga düzenlemeye dayanan dilekçe ve kararlar sonuç doğurmaz.
Beşinci halka defin ruhsatı. Ruhsat alınmadan ve ibraz edilmeden defin yapılamaz; bu kural hem idari hem özel hukuk uyuşmazlıklarında değerlendirmenin çıkış noktasıdır.
Altıncı halka süre. Teslim alınan bazı cenazeler bakımından yirmi dört saatlik defin süresi öngörülmüştür; süre zorunlu hâllerde mülki idare amirince uzatılabilir ve zorunluluk her olaya göre takdir edilir.
Yedinci halka hizmetin sahibi. Büyükşehirlerde mezarlık alanlarının tespiti, tesisi ve işletilmesi büyükşehir belediyesine, defin hizmetlerinin yürütülmesi ise ilçe belediyesine de verilmiştir. İdari işlemlere karşı açılacak davada bu ayrım için iptal davasının şartları gözetilmelidir.
Son halka özel mülkiyet. Kendi taşınmazına izinsiz defin yapılan kişi, mezarın nakli yoluyla el atmanın önlenmesini isteyebilir; bu dava adli yargıda görülür. Talebin çerçevesi için el atmanın önlenmesi davası ile komşuluk ilişkilerinde taşkınlık kuralları karşılaştırılabilir.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Sonucu | Doğrusu |
|---|---|---|
| Defin ruhsatı almadan gömmek | İşlem hukuka aykırı olur | Ruhsat alınmalı ve ibraz edilmelidir |
| Mezarlık dışına defni olağan saymak | Mezarın nakli istenebilir | Kural mezarlığa defindir |
| Fiilen kullanılmamayı vasıf kaybı saymak | Cins tashihi talebi reddedilir | Kanuni istisna koşulu aranır |
| Mülga Talimatname’ye dayanmak | Karar bozulur | Yürürlükteki Yönetmelik esas alınır |
| Yol geçme kabulünü belgelememek | İstisna uygulanmaz | Bakanlık kabulü dosyaya konmalıdır |
| Tahsis talebini yanlış belediyeye yapmak | Süre kaybı doğar | Büyükşehirde yetki büyükşehir belediyesindedir |
| Bedel alacağını büyükşehire yöneltmek | Husumetten ret riski doğar | Malvarlığını devralan belediye hasım gösterilir |
| Yirmi dört saatlik süreyi kaçırmak | Cenaze idarece gömülebilir | Zorunlu hâl talebi önceden yapılmalıdır |
| El atma davasını idari yargıda açmak | Dava görülemez | Mezarın nakli talebi adli yargıda ileri sürülür |
Umumi mezarlıklar kimin mülkiyetindedir?
3998 sayılı Mezarlıkların Korunması Hakkında Kanun m.1’e göre; Devlet mezarlığı, Vakıflar Genel Müdürlüğü yönetimindeki tarihi mezarlıklar ile şehitlikler ve cemaatlere ait özel statüsü bulunan mezarlıklar hariç olmak üzere, umumi mezarlıkların mülkiyeti belediye bulunan yerlerde belediyelere, köylerde köy tüzel kişiliklerine aittir.
Mezarlık yeri satılabilir mi?
Hayır. Aynı madde, bu yerlerin satılamayacağını ve kazandırıcı zamanaşımı zilyetliği yoluyla iktisap edilemeyeceğini açıkça düzenlemiştir.
Mezarlık alanı park ya da otopark yapılabilir mi?
Hayır. Kanun m.2, mezarlıklar ve şehitlikler ile mezarların bozulamayacağını, tahrip ve kirletilemeyeceğini; bu yerlerin imar mevzuatı ile veya başka herhangi bir şekilde park, bahçe, meydan, otopark, çocuk parkı, yeşil alan gibi sahalar olarak ayrılamayacağını ve asli gayesi dışında hiçbir amaç için kullanılamayacağını düzenler.
Mezarlık vasfı hangi hâlde değiştirilebilir?
Kanun m.2, yalnızca yol geçme zorunluluğu bulunduğu İçişleri Bakanlığınca kabul edilen mezarlıklar veya bölümlerini bu hükmün dışında tutmuştur. Danıştay 10. Dairesi, bu kabule ilişkin bilgi ve belge bulunmadığı hâlde cins değişikliği talebinin reddini hukuka uygun bulmuştur.
Yıllardır defin yapılmayan mezarlık arsa sayılır mı?
Hayır. Danıştay kararına konu olayda taşınmaza 1975’ten beri defin yapılmadığı ve mevcut mezarların nakledildiği ileri sürülmüşse de, Daire bu hususu vasıf değişikliği için yeterli görmemiş ve kanuni istisnanın koşullarının aranacağını belirtmiştir. Ayrıca Yönetmelik, mezarlık vasfı taşımayan mevcut mezarlıkların da başka hiçbir amaçla kullanılamayacağını düzenler.
Defin ruhsatı zorunlu mu?
Evet. 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu m.215, bu Kanun’un tarifi dâhilinde defin ruhsatiyesi alınmadıkça ve ibraz olunmadıkça hiçbir cenazenin defninin caiz olmadığını düzenler.
Mezarlık dışına defin mümkün mü?
Kanun m.211, mezarlık ittihaz olunan yerlerden başka yerlere ölü defnini yasaklamış; fevkalade hâllerde ve sıhhi mahzur bulunmaması kaydıyla, maddede belirtilen merciin kararıyla belirli ve bilinen mezarlıklar dışında defne müsaade edilebileceğini öngörmüştür.
Kendi tarlama defin yapılabilir mi?
Kural olarak hayır. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, paylı mülkiyete konu taşınmaza yapılan definle ilgili davada, Umumi Hıfzıssıhha Kanunu m.211 ve m.215 gözetilmeden yalnızca mülkiyet hükümleriyle sonuca gidilemeyeceğini belirtmiş; bozmaya uyularak verilen kabul kararını onamıştır.
Mezarın nakli nasıl istenir?
Taşınmaz maliki, izinsiz defin nedeniyle mezarın nakli yoluyla el atmanın önlenmesini isteyebilir. Yargıtay kararına konu olayda dava bu şekilde açılmış; paylı mülkiyette Türk Medeni Kanunu m.692 gözetilerek taşınmazın niteliğinin değiştirildiği saptanmak suretiyle kabul kararı verilmiştir.
Mezarlık hizmetini hangi belediye yürütür?
5216 sayılı Kanun m.7/1-(s)’ye göre mezarlık alanlarını tespit etmek, mezarlıklar tesis etmek, işletmek, işlettirmek ve defin ile ilgili hizmetleri yürütmek büyükşehir belediyesinin görevidir. Aynı maddenin üçüncü fıkrasının (e) bendinde defin ile ilgili hizmetleri yürütmek ilçe belediyesinin görevleri arasında da sayılmıştır.
Büyükşehir dışındaki belediyelerde durum nedir?
5393 sayılı Belediye Kanunu m.14, belediyelerin mahallî müşterek nitelikte olmak şartıyla defin ve mezarlık hizmetlerini yapacağını veya yaptıracağını hüküm altına almıştır. Umumi Hıfzıssıhha Kanunu m.20 ve m.211 ve devamı maddeleri de mezarlıkların tesisi ile ölülerin defni ve nakli işlerini belediyelerin görevleri arasında saymıştır.
Tahsis karşılığı verdiğim taşınmazın bedelini kimden isterim?
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, tahsis yetkisinin büyükşehir belediyesinde olmasının, taşınmazın rayiç bedeline ilişkin alacak talebinin malvarlığını devralan belediyeye yöneltilmesine engel olmadığına karar vermiştir. Talep mezar yeri tahsisi değil, bedel alacağı olduğundan husumet bu şekilde belirlenir.
Cenaze kaç saat içinde defnedilmelidir?
Yönetmeliğin 2016 yılında eklenen hükmüne göre, ilgili mevzuat uyarınca gömülmek üzere ailesine veya yakınlarına ya da belediyeye teslim edilen cenazeler yirmi dört saat içinde defnedilir. Zorunlu hâllerde bu süre mülki idare amiri tarafından uzatılabilir.
Süresi içinde defin yapılmazsa ne olur?
Aynı düzenlemeye göre süresi içinde defin işlemi yapılmayan cenazeler mülki idare amirinin kararıyla bulunduğu yerden alınarak gömülür. Mevzuatta defin görevinin mülki idare amirlerine verildiği durumlarda, defin işleminin yerine getirilmesi amacıyla kamu kurum ve kuruluşlarına görev verilebilir.
Bu düzenlemeye karşı açılan dava ne oldu?
2016 tarihli Yönetmelik değişikliğinin iptali istemiyle açılan dava Danıştay 10. Dairesince reddedilmiş; Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu 22/09/2022 tarihinde oy çokluğuyla bu kararı onamıştır. Kararda yer alan karşı oy, defin görevinin belediyelere ait olduğu ve mülki idare amirlerine kanundan kaynaklanmayan yetki verildiği görüşündedir.
- 3998 sayılı Mezarlıkların Korunması Hakkında Kanun m.1 — mezarlıkların mülkiyeti ve devir yasağı
- 3998 sayılı Kanun m.2 — mezarlıkların korunması ve kullanım yasağı
- 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu m.20 — belediyelerin genel sağlık görevleri
- 1593 sayılı Kanun m.211 — mezarlık dışına defin yasağı
- 1593 sayılı Kanun m.215 — defin ruhsatı zorunluluğu
- 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu m.7/1-(s) — mezarlık alanlarının tespiti ve işletilmesi
- 5216 sayılı Kanun m.7/3-(e) — ilçe belediyesinin defin hizmetleri
- 5393 sayılı Belediye Kanunu m.14 — defin ve mezarlık hizmetleri
- 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu m.11 ve m.27 — mülki idare amirlerinin görevleri
- Mezarlık Yerlerinin İnşaası ile Cenaze Nakil ve Defin İşlemleri Hakkında Yönetmelik m.8 — mülkiyet ve koruma
- Aynı Yönetmelik m.10 — mezarlık vasfı taşımayan mezarlıklar
- Aynı Yönetmelik m.43 — yürürlükten kaldırılan düzenlemeler
İlgili yazılarımız: el atmanın önlenmesi davası · komşuluk hukuku ve taşkınlık · iptal davasının şartları · kamulaştırmasız el atma · ölüm aylığı
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayın koşullarına göre değerlendirme değişebilir ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.